P1W2b

Startopdracht

Leg klaar op je bank

  • wisbordje en gesloten stift

  • chromebook (nog dicht)

  • je voorbereiding uit taak Bi A


Startopdracht:

Denk in stilte na over deze vraag:

Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?

Zitplan

5D Groep1

1 / 73
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNatuurwetenschappenSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsLeerjaar 5

In deze les zitten 73 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Startopdracht

Leg klaar op je bank

  • wisbordje en gesloten stift

  • chromebook (nog dicht)

  • je voorbereiding uit taak Bi A


Startopdracht:

Denk in stilte na over deze vraag:

Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?

Zitplan

5D Groep1

Startopdracht

Leg klaar op je bank

  • wisbordje en gesloten stift

  • chromebook (nog dicht)

  • je voorbereiding uit taak Bi A


Startopdracht:

Denk in stilte na over deze vraag:

Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?

Zitplan

5D Groep2

Startopdracht

Leg klaar op je bank

  • wisbordje en gesloten stift

  • chromebook (nog dicht)

  • je voorbereiding uit taak Bi A


Startopdracht:

Denk in stilte na over deze vraag:

Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?

Zitplan

5D Groep3

30

second

30

second

Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?

Anorganische stoffen


  • Water: zie W1

  • Minerale verbindingen

    • Macro-elementen

      • dagelijks in relatief grote hoeveelheden nodig (g)

      • Na, K, Ca, P, Mg, S en Cl (zie hoger)

    • Sporenelementen:

      • slechts in zeer kleine hoeveelheden aanwezig (µg- mg)

      • wel essentieel voor de gezondheid!

      • Fe, Cu, Se, Zn, I, F en Cr

    • Functies:

      • Belangrijke structuurelementen: geven stevigheid aan weefsels vb Ca en P in botten of S in eiwitten

      • Katalysatoren voor biologische processen

      • Onderdeel van vitaminen en hormonen: vb I in schildklierhormonen



P1

1

2

3

P1

1

2

3

De chemie van het leven in 4 succescriteria:


  • Ik verwoord het belang van biomoleculen voor het metabolisme

  • Ik herken de structuur van sachariden, proteïnen en lipiden

  • Ik stel de chemische structuur van sachariden, proteïnen en lipiden op eenvoudige wijze voor

  • Ik leid uit een chemische reactie tussen koolstofverbindingen af of het gaat om een hydrolyse- of een condensatiereactie

P1

1

2

3

  1. De chemie van het leven in 4 succescriteria:


  • Ik verwoord het belang van biomoleculen voor het metabolisme

  • Ik herken de structuur van sachariden, proteïnen en lipiden

  • Ik stel de chemische structuur van sachariden, proteïnen en lipiden op eenvoudige wijze voor

  • Ik leid uit een chemische reactie tussen koolstofverbindingen af of het gaat om een hydrolyse- of een condensatiereactie

Wat is GEEN synoniem voor 'sacharide'

A

koolhydraat

B

suikers

C

eiwit

D

'carbs' (Eng)

Welke uitspraak over sachariden klopt NIET?

A

Ze vormen een snelle energiebron voor de cel

B

Complexe suikers zijn een aaneenschakeling van monomeren glucose

C

Ze hebben een belangrijke rol in de celwand van planten en fungi.

D

Monomeren worden voorgesteld als een vijfhoek.

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving:

      • Koolhydraat: verwijst naar de chemische formule van de simpelste suikers (C(H20)n) alsof koolstofatomen gebonden zijn aan watermoleculen oftewel 'gehydrateerde koolstof'.

      • Sacharide (etymologische herkomst): <Gr. sakcharon (en het Latijnse saccharum), = 'suiker'

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • Enkelvoudige suikers – (mono = 1)

      • Zoet

      • Oplosbaar in water

      • Naamgeving

        • < aantal C-atomen + achtervoegsel -ose (gebruikt voor suikers)

          • pentose < Gr. penté = vijf

          • hexosen < Gr. hex = zes

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • pentosen

        • Desoxyribose: bouwsteen van DNA

          • DNA = desoxyribonucleïnezuur

          • zie verder

        • Ribose: bouwsteen van RNA

          • RNA = ribonucleïnezuur

          • leerstof 6de jaar


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • pentosen

      • hexosen

        • 3 isomeren: glucose, fructose en galactose

          • zelfde brutoformule: C6H12O6

          • andere structuurformule

          • andere eigenschappen

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • pentosen

      • hexosen

        • glucose

          • = druivensuiker

          • energiebron voor de cel (zie project 2)

          • bouwsteen van zetmeel

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • pentosen

      • hexosen

        • glucose

        • fructose

          • = vruchtensuiker

          • lever zet dit om naar glucose

          • 2,5 x zoeter dan glucose

          • in honing, groenten, fruit

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

      • pentosen

      • hexosen

        • glucose

        • fructose

        • galactose

          • bouwsteen van lactose (melksuiker)

          • lever zet om naar glucose

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden:

      • Twee monosachariden (di = 2) verbonden via een covalente binding = glycosidebinding

      • Condensatiereactie tussen twee monosachariden vormt een disacharide + water

      • Hydrolysereactie: afbraak omgekeerde reactie, vereist water (spijsvertering)


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden:

      • Maltose (moutsuiker)

        • = glucose + glucose

mout = soort graan gebruikt voor

oa bier en jenever)

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden:

      • Maltose

      • Sucrose

        • =sacharose

        • = kristalsuiker

        • glucose + fructose

suikerbiet

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden:

      • Maltose

      • Sucrose

      • Lactose

        • = melksuiker

        • galactose + glucose


Lactose-intolerantie betekent dat er in de dunne darm te weinig van het enzyme lactase aanwezig is, waardoor de hydrolysereactie tot glucose en galactose niet volledig doorgaat en er onverteerd lactose achterblijft

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

        • oligo = enkelen

        • 3-9 monosachariden verbonden via glycosidebinding

        • Plantaardige voedingsmiddelen (uien, peulvruchten, bonen)

        • prebiotica: ons lichaam kan ze niet verteren, maar onze darmbacteriën wel!

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

      • Zetmeel:

        • plantaardig polysacharide

        • Energieopslag voor planten

        • Na vertering ook energiebron voor dieren

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

      • Zetmeel:

        • plantaardig polysacharide

        • Energiebron voor planten - na vertering ook energiebron voor dieren

        • Bestaat uit twee polysachariden:

          • amylose: Onvertakte keten van glucosemonomeren

          • amylopectine: Vertakte keten van glucosemonomeren



Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

      • Zetmeel

      • Glycogeen

        • Energieopslag bij dierlijke cellen

        • Vertakte keten van glucosemonomeren



1

minute

30

second

2

minute

00

second

1

minute

30

second

2

minute

00

second

Verwoord hoe glycogeen als energiebron wordt gebruikt

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

      • Zetmeel

      • Glycogeen

      • Cellulose:

        • in de celwand van plantaardige cellen

        • onvertakte keten van glucosemonomeren (cfr amylose in zetmeel) MAAR: onderling verbonden via waterstofbruggen

        • onverteerbaar voor dieren, maar: prebioticum!

        • grondstof (papier), bindmiddel en verdikkingsmiddel


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

    • Naamgeving

    • Monosachariden

    • Disachariden

    • Polysachariden (poly = veel)

      • Oligosachariden

      • Zetmeel

      • Glycogeen

      • Cellulose

      • Chitine:

        • celwand schimmels, exoskelet geleedpotigen

        • monomeer: variant van glucose

        • onderling verbonden via waterstofbruggen (cfr cellulose)

        • toepassingen: verdikkingsmiddel, kleefstof

Sacharide en koolhydraat zijn synoniemen

A

Waar

B

Niet waar

Glucose is een hexose

A

Waar

B

Niet waar

Ribose is een bouwsteen van de DNA molecule

A

Waar

B

Niet waar

Dit is een condensatiereactie:

A

Waar

B

Niet waar

Sleepvraag

zetmeel

cellulose

glycogeen

Zet de opvouwing van proteïnen in de juiste volgorde (primaire structuur bovenaan - quaternaire onderaan)

1

H-bruggen worden gevormd tussen amino- en carboxylgroepen ruggengraat

2

opeenvolging van aminozuren

3

interacties tussen de specifieke zijketens van de verschillende aminozuren

4

meerdere eiwitten vormen samen een functioneel geheel

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

      • Bouwstof → opbouw en herstel van spieren, organen, huid, haar, nagels.

      • Enzymen & hormonen → regelen reacties en processen in het lichaam.

      • Transport & opslag → bv. hemoglobine (zuurstoftransport), ferritine (ijzeropslag)

      • Afweer → antistoffen zijn eiwitten (zie Project 4)

      • Energiebron → in noodsituaties breekt de lever de bouwstenen van eiwitten af tot glucose (spierafbraak)


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • 20 verschillende aminozuren

        • 9 essentiële aminozuren (dwz dat het lichaam die niet zelf kan aanmaken en we die dus via de voeding moeten opnemen)

structuur van een aminozuur

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • 20 verschillende aminozuren

        • 9 essentiële aminozuren

        • verschillende R-groep → heel verschillende chemische eigenschappen:

          • wateroplosbaar (hydrofiel) of vetachtig/waterafstotend (hydrofoob)

          • positief/negatief geladen

          • aan- of afwezigheid van zwavel.

structuur van een aminozuur

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren

        • Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren

        • Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding

          • Twee aminozuren: dipeptide

          • Drie tot negen aminozuren: oligopeptide

          • 10 of meer aminozuren: polypeptide



Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren

        • Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding

        • Amino-einde (N-terminus) 🡪 begin

          Carboxyleinde (C-terminus) 🡪 einde


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur

      • Secundaire structuur:

        • Waterstofbruggen tussen amino-groepen en carboxylgroepen van naburige aminozuren

        • α-helix (spiraalvorm)

          β-vouwblad (waaiervorm)

        • de volgorde bepaalt de structuur


Organische biomoleculen

Verschillende van deze secundaire structuren komen voor in 1 eiwit

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur

      • Secundaire structuur

      • Tertiaire structuur:

        • Interacties tussen restgroepen

          • Zwavelbruggen tussen restgroepen die zwavel bevatten

          • Waterstofbruggen

          • Hydrofobe interacties: samenklonteren van vetoplosbare R-groepen

          • Aantrekkingskrachten tussen positief en negatief geladen restgroepen


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

    • Functies in ons lichaam

    • Structuur:

      • polymeer

      • monomeren = aminozuren

      • Primaire structuur

      • Secundaire structuur

      • Tertiaire structuur

      • Quaternaire structuur:

        • meerdere eiwitten kunnen ook samen 1 functioneel geheel gaan vormen

Organische biomoleculen

Tertaire structuur

Quaternaire structuur

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

primaire

Over welke structuur gaat de vraag?

secundaire

tertiare

quaternaire

Lipiden houden van water

A

waar

B

niet waar

Wat zijn GEEN lipiden?

A

fluoriden

B

triglyceriden

C

fosfolipiden

D

steroiden

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen:

      • Elementen: C en H-atomen, soms ook O en P

      • Macromoleculen maar geen polymeren

      • Apolair = onoplosbaar in water

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

        • < bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

        • < bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren


Organische biomoleculen

condensatie

hydrolyse

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

        • < bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren

          • verzadigde vetzuren:

            • Maximale aantal H-atomen rond elk C-atoom

            • Enkelvoudige bindingen

            • Vast bij kamertemperatuur: geordende stapeling

            • Dierlijke/verzadigde vetten


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

        • < bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren

          • verzadigde vetzuren

          • onverzadigde vetzuren:

            • Één of meer dubbele bindingen

              • Enkelvoudig onverzadigd: één dubbele binding

              • Meervoudig onverzadigd: min. twee dubbele bindingen

            • Vloeibaar bij kamertemperatuur (olie): geen geordende stapeling

            • gezonder dan verzadigde VZ, enkele essentiële VZ!


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

        • < bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren

          • verzadigde vetzuren

          • onverzadigde vetzuren

        • Vetreserve:

          • Energieopslag

          • Isolatielaag

          • Temperatuur regulatie

          • Bescherming organen


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

      • fosfolipide:

        • Bouwsteen van membranen in de cel

        • Glycerol + twee vetzuren + fosfaatgroep

          🡪 condensatiereactie


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

      • fosfolipide:

        • Bouwsteen van membranen in de cel

        • Glycerol + twee vetzuren + fosfaatgroep

          🡪 condensatiereactie

        • Negatieve lading fosfaatgroep: polair/hydrofiel

        • Vetzuren: apolair/hydrofoob


Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

      • fosfolipide

      • steroïden:

        • Vier koolstofringen + verschillende functionele groepen

Organische biomoleculen

  1. Sachariden (= koolhydraten = suikers)

  2. Proteïnen (=eiwitten)

  3. Lipiden (=vetten)

    • Algemeen

    • Soorten

      • triglyceride

      • fosfolipide

      • steroïden:

        • Vier koolstofringen + verschillende functionele groepen

        • Functies:

          • Cholesterol 🡪 belangrijk onderdeel van celmembranen in dierlijke cellen

          • Signaalmoleculen (hormonen) – chemische boodschappers. vb: progesteron, testosteron


Organische biomoleculen

Fosfolipiden zijn belangrijk voor vetopslag in het lichaam

A

waar

B

niet waar

Vele steroïden zijn hormonen

A

waar

B

niet waar

Onverzadigde vetzuren zijn vloeibaar bij kamertemperatuur

A

waar

B

niet waar