Startopdracht
Leg klaar op je bank
wisbordje en gesloten stift
chromebook (nog dicht)
je voorbereiding uit taak Bi A
Startopdracht:
Denk in stilte na over deze vraag:
Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?
Zitplan
5D Groep1
Startopdracht
Leg klaar op je bank
wisbordje en gesloten stift
chromebook (nog dicht)
je voorbereiding uit taak Bi A
Startopdracht:
Denk in stilte na over deze vraag:
Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?
Zitplan
5D Groep1
Startopdracht
Leg klaar op je bank
wisbordje en gesloten stift
chromebook (nog dicht)
je voorbereiding uit taak Bi A
Startopdracht:
Denk in stilte na over deze vraag:
Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?
Zitplan
5D Groep2
Startopdracht
Leg klaar op je bank
wisbordje en gesloten stift
chromebook (nog dicht)
je voorbereiding uit taak Bi A
Startopdracht:
Denk in stilte na over deze vraag:
Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?
Zitplan
5D Groep3
second
second
Wat is het verschil tussen macro-elementen en sporenelementen?
Anorganische stoffen
Water: zie W1
Minerale verbindingen
Macro-elementen
dagelijks in relatief grote hoeveelheden nodig (g)
Na, K, Ca, P, Mg, S en Cl (zie hoger)
Sporenelementen:
slechts in zeer kleine hoeveelheden aanwezig (µg- mg)
wel essentieel voor de gezondheid!
Fe, Cu, Se, Zn, I, F en Cr
Functies:
Belangrijke structuurelementen: geven stevigheid aan weefsels vb Ca en P in botten of S in eiwitten
Katalysatoren voor biologische processen
Onderdeel van vitaminen en hormonen: vb I in schildklierhormonen
P1
1
2
3
P1
1
2
3
De chemie van het leven in 4 succescriteria:
Ik verwoord het belang van biomoleculen voor het metabolisme
Ik herken de structuur van sachariden, proteïnen en lipiden
Ik stel de chemische structuur van sachariden, proteïnen en lipiden op eenvoudige wijze voor
Ik leid uit een chemische reactie tussen koolstofverbindingen af of het gaat om een hydrolyse- of een condensatiereactie
P1
1
2
3
De chemie van het leven in 4 succescriteria:
Ik verwoord het belang van biomoleculen voor het metabolisme
Ik herken de structuur van sachariden, proteïnen en lipiden
Ik stel de chemische structuur van sachariden, proteïnen en lipiden op eenvoudige wijze voor
Ik leid uit een chemische reactie tussen koolstofverbindingen af of het gaat om een hydrolyse- of een condensatiereactie
Wat is GEEN synoniem voor 'sacharide'
koolhydraat
suikers
eiwit
'carbs' (Eng)
Welke uitspraak over sachariden klopt NIET?
Ze vormen een snelle energiebron voor de cel
Complexe suikers zijn een aaneenschakeling van monomeren glucose
Ze hebben een belangrijke rol in de celwand van planten en fungi.
Monomeren worden voorgesteld als een vijfhoek.
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving:
Koolhydraat: verwijst naar de chemische formule van de simpelste suikers (C(H20)n) alsof koolstofatomen gebonden zijn aan watermoleculen oftewel 'gehydrateerde koolstof'.
Sacharide (etymologische herkomst): <Gr. sakcharon (en het Latijnse saccharum), = 'suiker'
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Enkelvoudige suikers – (mono = 1)
Zoet
Oplosbaar in water
Naamgeving
< aantal C-atomen + achtervoegsel -ose (gebruikt voor suikers)
pentose < Gr. penté = vijf
hexosen < Gr. hex = zes
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
pentosen
Desoxyribose: bouwsteen van DNA
DNA = desoxyribonucleïnezuur
zie verder
Ribose: bouwsteen van RNA
RNA = ribonucleïnezuur
leerstof 6de jaar
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
pentosen
hexosen
3 isomeren: glucose, fructose en galactose
zelfde brutoformule: C6H12O6
andere structuurformule
andere eigenschappen
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
pentosen
hexosen
glucose
= druivensuiker
energiebron voor de cel (zie project 2)
bouwsteen van zetmeel
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
pentosen
hexosen
glucose
fructose
= vruchtensuiker
lever zet dit om naar glucose
2,5 x zoeter dan glucose
in honing, groenten, fruit
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
pentosen
hexosen
glucose
fructose
galactose
bouwsteen van lactose (melksuiker)
lever zet om naar glucose
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden:
Twee monosachariden (di = 2) verbonden via een covalente binding = glycosidebinding
Condensatiereactie tussen twee monosachariden vormt een disacharide + water
Hydrolysereactie: afbraak omgekeerde reactie, vereist water (spijsvertering)
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden:
Maltose (moutsuiker)
= glucose + glucose
mout = soort graan gebruikt voor
oa bier en jenever)
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden:
Maltose
Sucrose
=sacharose
= kristalsuiker
glucose + fructose
suikerbiet
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden:
Maltose
Sucrose
Lactose
= melksuiker
galactose + glucose
Lactose-intolerantie betekent dat er in de dunne darm te weinig van het enzyme lactase aanwezig is, waardoor de hydrolysereactie tot glucose en galactose niet volledig doorgaat en er onverteerd lactose achterblijft
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
oligo = enkelen
3-9 monosachariden verbonden via glycosidebinding
Plantaardige voedingsmiddelen (uien, peulvruchten, bonen)
prebiotica: ons lichaam kan ze niet verteren, maar onze darmbacteriën wel!
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
Zetmeel:
plantaardig polysacharide
Energieopslag voor planten
Na vertering ook energiebron voor dieren
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
Zetmeel:
plantaardig polysacharide
Energiebron voor planten - na vertering ook energiebron voor dieren
Bestaat uit twee polysachariden:
amylose: Onvertakte keten van glucosemonomeren
amylopectine: Vertakte keten van glucosemonomeren
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
Zetmeel
Glycogeen
Energieopslag bij dierlijke cellen
Vertakte keten van glucosemonomeren
minute
second
minute
second
minute
second
minute
second
Verwoord hoe glycogeen als energiebron wordt gebruikt
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
Zetmeel
Glycogeen
Cellulose:
in de celwand van plantaardige cellen
onvertakte keten van glucosemonomeren (cfr amylose in zetmeel) MAAR: onderling verbonden via waterstofbruggen
onverteerbaar voor dieren, maar: prebioticum!
grondstof (papier), bindmiddel en verdikkingsmiddel
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Naamgeving
Monosachariden
Disachariden
Polysachariden (poly = veel)
Oligosachariden
Zetmeel
Glycogeen
Cellulose
Chitine:
celwand schimmels, exoskelet geleedpotigen
monomeer: variant van glucose
onderling verbonden via waterstofbruggen (cfr cellulose)
toepassingen: verdikkingsmiddel, kleefstof
Sacharide en koolhydraat zijn synoniemen
Waar
Niet waar
Glucose is een hexose
Waar
Niet waar
Ribose is een bouwsteen van de DNA molecule
Waar
Niet waar
Dit is een condensatiereactie:
Waar
Niet waar
Sleepvraag
zetmeel
cellulose
glycogeen
Zet de opvouwing van proteïnen in de juiste volgorde (primaire structuur bovenaan - quaternaire onderaan)
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Bouwstof → opbouw en herstel van spieren, organen, huid, haar, nagels.
Enzymen & hormonen → regelen reacties en processen in het lichaam.
Transport & opslag → bv. hemoglobine (zuurstoftransport), ferritine (ijzeropslag)
Afweer → antistoffen zijn eiwitten (zie Project 4)
Energiebron → in noodsituaties breekt de lever de bouwstenen van eiwitten af tot glucose (spierafbraak)
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
20 verschillende aminozuren
9 essentiële aminozuren (dwz dat het lichaam die niet zelf kan aanmaken en we die dus via de voeding moeten opnemen)
structuur van een aminozuur
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
20 verschillende aminozuren
9 essentiële aminozuren
verschillende R-groep → heel verschillende chemische eigenschappen:
wateroplosbaar (hydrofiel) of vetachtig/waterafstotend (hydrofoob)
positief/negatief geladen
aan- of afwezigheid van zwavel.
structuur van een aminozuur
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren
Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren
Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding
Twee aminozuren: dipeptide
Drie tot negen aminozuren: oligopeptide
10 of meer aminozuren: polypeptide
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur = opeenvolging (sequentie) van de aminozuren
Verbinding tussen aminozuren via een condensatiereactie = peptidebinding
Amino-einde (N-terminus) 🡪 begin
Carboxyleinde (C-terminus) 🡪 einde
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur
Secundaire structuur:
Waterstofbruggen tussen amino-groepen en carboxylgroepen van naburige aminozuren
α-helix (spiraalvorm)
β-vouwblad (waaiervorm)
de volgorde bepaalt de structuur
Organische biomoleculen
Verschillende van deze secundaire structuren komen voor in 1 eiwit
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur
Secundaire structuur
Tertiaire structuur:
Interacties tussen restgroepen
Zwavelbruggen tussen restgroepen die zwavel bevatten
Waterstofbruggen
Hydrofobe interacties: samenklonteren van vetoplosbare R-groepen
Aantrekkingskrachten tussen positief en negatief geladen restgroepen
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Functies in ons lichaam
Structuur:
polymeer
monomeren = aminozuren
Primaire structuur
Secundaire structuur
Tertiaire structuur
Quaternaire structuur:
meerdere eiwitten kunnen ook samen 1 functioneel geheel gaan vormen
Organische biomoleculen
Tertaire structuur
Quaternaire structuur
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
primaire
Over welke structuur gaat de vraag?
secundaire
tertiare
quaternaire
Lipiden houden van water
waar
niet waar
Wat zijn GEEN lipiden?
fluoriden
triglyceriden
fosfolipiden
steroiden
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen:
Elementen: C en H-atomen, soms ook O en P
Macromoleculen maar geen polymeren
Apolair = onoplosbaar in water
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
< bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
< bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren
Organische biomoleculen
condensatie
hydrolyse
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
< bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren
verzadigde vetzuren:
Maximale aantal H-atomen rond elk C-atoom
Enkelvoudige bindingen
Vast bij kamertemperatuur: geordende stapeling
Dierlijke/verzadigde vetten
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
< bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren
verzadigde vetzuren
onverzadigde vetzuren:
Één of meer dubbele bindingen
Enkelvoudig onverzadigd: één dubbele binding
Meervoudig onverzadigd: min. twee dubbele bindingen
Vloeibaar bij kamertemperatuur (olie): geen geordende stapeling
gezonder dan verzadigde VZ, enkele essentiële VZ!
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
< bouw: glycerol gebonden aan drie vetzuren
verzadigde vetzuren
onverzadigde vetzuren
Vetreserve:
Energieopslag
Isolatielaag
Temperatuur regulatie
Bescherming organen
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
fosfolipide:
Bouwsteen van membranen in de cel
Glycerol + twee vetzuren + fosfaatgroep
🡪 condensatiereactie
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
fosfolipide:
Bouwsteen van membranen in de cel
Glycerol + twee vetzuren + fosfaatgroep
🡪 condensatiereactie
Negatieve lading fosfaatgroep: polair/hydrofiel
Vetzuren: apolair/hydrofoob
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
fosfolipide
steroïden:
Vier koolstofringen + verschillende functionele groepen
Organische biomoleculen
Sachariden (= koolhydraten = suikers)
Proteïnen (=eiwitten)
Lipiden (=vetten)
Algemeen
Soorten
triglyceride
fosfolipide
steroïden:
Vier koolstofringen + verschillende functionele groepen
Functies:
Cholesterol 🡪 belangrijk onderdeel van celmembranen in dierlijke cellen
Signaalmoleculen (hormonen) – chemische boodschappers. vb: progesteron, testosteron
Organische biomoleculen
Fosfolipiden zijn belangrijk voor vetopslag in het lichaam
waar
niet waar
Vele steroïden zijn hormonen
waar
niet waar
Onverzadigde vetzuren zijn vloeibaar bij kamertemperatuur
waar
niet waar