Doelstellingen in lesgeven
Doelstellingen in lesgeven
null
Lesdoel
Ik kan doelstellingen in een les of training uitleggen en een kortetermijndoel concreet formuleren.
null
Welke woorden koppel jij aan doelstellingen in een les?
Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: doel, plannen, resultaat, gedrag, leren, evaluatie, beginsituatie.
Doelstellingen: wat zijn dat?
Een doelstelling is wat je met een les of training wilt bereiken.
Bij lesgeven werk je toe naar een gewenste situatie aan het einde van de les.
Het gaat daarbij om gedragsverandering:
van nog niet kunnen
naar wel kunnen
of van minder goed naar beter kunnen
Benadruk dat 'gedrag' in deze context breed is: bewegen, denken en omgaan met anderen. Het gaat niet alleen om motorische prestaties.
Van begingedrag naar eindgedrag
Om te weten of je iets bereikt hebt, moet je twee dingen benoemen:
begingedrag: wat kan de deelnemer nu?
eindgedrag: wat moet de deelnemer aan het einde kunnen?
Pas dan kun je zien of er echt geleerd is.
Gebruik het voorbeeld van schoolslag: als iedereen het al kon, is er geen echte verandering bereikt.
Voorbeeld uit de praktijk
Begingedrag
Kinderen maken een koprol, maar rollen nog stroef en komen met de onderrug op de grond.
Eindgedrag
De meeste kinderen kunnen op een schuin vlak een vloeiende koprol maken met een ronde rug.
Laat zien dat een doelstelling concreter wordt als je precies beschrijft wat je nu ziet en wat je straks wilt zien.
Waarom werken met doelstellingen?
Zonder doelstelling dreigt een les willekeurig te worden: je doet wat op dat moment in je opkomt.
Werken met doelstellingen helpt om:
gericht les te geven
resultaat te bereiken
professioneel te handelen
meer te doen dan alleen 'een leuke les' geven
Leg de link met voorbereiding: vooraf nadenken voorkomt dat de les uit de hand loopt of inhoudelijk leeg blijft.
Doelstellingen geven richting
de lesopbouw
de organisatie
de bewegingsvormen
de didactische werkvormen
Als je deze onderdelen bewust kiest, is de kans groter dat je de gewenste situatie bereikt.
De doelstelling is dus het startpunt van je voorbereiding.
Waarom is dat belangrijk?
Wat sturen doelstellingen?
Koppel dit aan het didactisch model: één keuze werkt door in meerdere onderdelen van de les.
Wat laat zien dat een lesdoel echt is bereikt?
Er is gedragsverandering
De les was gezellig
Iedereen deed mee
De tijd is om
Toetst het kernidee uit slides 2-6: doelstellingen gaan om verandering van begingedrag naar eindgedrag, niet alleen om sfeer of deelname.
Maak de kernzin compleet
Bij doelgericht lesgeven kijk je naar het begingedrag van de deelnemer en naar het gewenste eindgedrag. Zo kun je zien of er sprake is van gedragsverandering en kun je gerichter de lesopbouw kiezen.
De woorden komen letterlijk terug in het eerste lesblok. Bespreek kort het verschil tussen begingedrag en beginsituatie als dat door elkaar wordt gehaald.
Twee trainers, twee aanpakken
Team A
De trainer bedenkt onderweg wat hij gaat doen. Spelers kiezen vaak wat zij leuk vinden. Veel trainingen bestaan uit partijtjes.
Team B
De trainer zet doelen op papier, kijkt naar tekortkomingen uit de wedstrijd en kiest daar passende oefenvormen bij.
Bespreek dat beide trainingen leuk kunnen zijn, maar dat team B waarschijnlijk gerichter leert door de koppeling tussen waarneming, doel en oefenvorm.
Doelstellingen en verantwoorden
Als sport- en bewegingsleider moet je vaak uitleggen waarom je iets doet.
Je verantwoordt je keuzes door duidelijk te maken:
wat je doel is
waarom dat doel past bij de groep
hoe je les daarop is afgestemd
Noem dat dit belangrijk is tijdens stage, opleiding, overleg met collega's en later in het beroep.
Waarom werkt trainer B doelgerichter dan trainer A?
Verwachte elementen: trainer B observeert tekortkomingen, formuleert doelen vooraf, kiest passende oefenvormen en werkt daardoor gerichter dan trainer A.
Plaats in het didactisch model
Het vaststellen van de beginsituatie en het bepalen van doelstellingen horen bij de voorbereiding van een les.
In het didactisch model hangt de doelstelling samen met:
de beginsituatie
de les of training
de evaluatie
Benadruk dat doelstellingen niet los staan, maar onderdeel zijn van een cyclus.
Doelstelling en beginsituatie
Je kunt pas goed bepalen wat iemand moet leren als je weet wat iemand al kan.
Als je de beginsituatie niet kent, kunnen doelen:
te makkelijk zijn
te moeilijk zijn
te vaag blijven
Gebruik de term 'wisselwerking': meer zicht op de beginsituatie leidt tot scherpere doelen.
Wisselwerking in de praktijk
Beginsituatie en doelstelling ontstaan vaak tegelijk.
Voorbeeld:
Je observeert een voetbalteam en ziet een zwakke traptechniek. Daarna kijk je gerichter naar passen en schieten. Zo wordt de beginsituatie duidelijker en kun je een concreter doel formuleren.
Laat zien dat observeren vaak start met een eerste indruk en daarna gerichter wordt.
Algemeen of concreet doel?
Bij een onbekende tennisgroep formuleer je eerder een algemeen doel:
de forehand en backhand verbeteren, met nadruk op een goede zwaai.
Bij een bekende groep kun je een concreet doel formuleren, omdat je meer weet over de beginsituatie.
Maak duidelijk dat algemene doelen niet fout zijn, maar minder richting geven dan concrete doelen.
Concreet tennisdoel op basis van data
Bij een bekende groep weet je bijvoorbeeld:
forehand gaat redelijk
backhand heeft vaak een te korte achterzwaai
plezier staat voorop, maar missers geven frustratie
Daarom kan het doel worden:
een rally van tien slagen spelen, met aandacht voor het op tijd en ver genoeg naar achteren brengen van het racket.
Benadruk dat concrete doelstellingen ontstaan uit observaties, niet uit gokken.
Waarmee hangt een doelstelling in het didactisch model samen?
Beginsituatie, les, evaluatie
Materiaal, lokaal, tijd
Warming-up, kern, afsluiting
Regels, teams, score
Checkt of studenten de drie hoofdverbindingen uit slide 9 kennen.
Vul de samenhang aan
Als je de beginsituatie niet goed kent, blijven doelen vaak te makkelijk, te moeilijk of te vaag. Bij een bekende groep kun je daarom een meer concreet doel formuleren dat past bij de observaties.
Haalt de wisselwerking tussen beginsituatie en doelstelling op en sluit aan bij het tennisvoorbeeld.
Wat doe je in de praktijk meestal eerst?
Observeren
Doel bedenken
Tegelijk
Verschilt per groep
Deze slide heeft geen instructies
Invloed van de doelstelling op de les
Doel: specifiek uithoudingsvermogen vergroten via intervaltraining.
Gevolgen:
strakke begeleiding
gesloten opdrachten
vast arbeid-rustschema
nauwkeurig gekozen trainingsvormen
Situatie A
Situatie B
Doel: actief bezig zijn en plezier beleven tijdens een sportinstuif.
Gevolgen:
meer vrijheid
open opdrachten
keuze uit activiteiten
begeleider vooral stimulerend
Dit contrast laat goed zien dat niet elke goede les hetzelfde eruitziet; het doel bepaalt de aanpak.
Doelstellingen en evaluatie
Met evaluatie kijk je of de doelstelling is behaald.
Evaluatie → doelstelling bijstellen
Na evaluatie kun je:
het doel hoger maken
het doel aanpassen
het doel bescheidener maken
Laat de causale pijl hier bewust zien: evaluatie hoort bij de cyclus van plannen, uitvoeren en opnieuw plannen.
Voorbeeld van bijstellen
Eerst was het doel bij tennis:
een rally van tien slagen spelen met aandacht voor de achterzwaai.
Na evaluatie blijkt:
de achterzwaai is verbeterd
maar de bal wordt nog te laat geraakt
Nieuw doel:
aandacht voor het tijdig raken van de bal.
Benadruk dat evalueren niet alleen controleren is, maar ook richting geven aan de volgende les.
Wat doe je met een doelstelling na evaluatie?
Alleen herhalen
Bijstellen voor vervolg
Direct schrappen
Algemener maken
Koppelt evaluatie aan de volgende les. Foute opties zijn plausibele misvattingen, maar te absoluut.
Welk nieuw tennisdoel past na deze evaluatie?
Verwachte elementen: het doel verschuift van achterzwaai naar timing/raken van de bal, omdat evaluatie liet zien dat de achterzwaai verbeterde maar het te laat raken nog probleem is.
Soorten doelstellingen
Doelstellingen kun je op twee manieren indelen:
1. Op basis van gedragsaspecten
motorisch
cognitief
sociaal-affectief
2. Op basis van termijn
lange termijn
middellange termijn
korte termijn
Geef aan dat deze twee indelingen naast elkaar bestaan: één gaat over inhoud, de ander over tijd.
Gedragsaspecten van doelstellingen
Gaat over bewegen.
Voorbeelden:
schoolslag uitvoeren
dribbelen bij voetbal
tien kilometer lopen
squatten met juiste techniek
Gaat over denken, kennis en inzicht.
Voorbeelden:
spelregels uitleggen
tactiek beschrijven
fouten analyseren
een systeem toelichten
Motorisch
Cognitief
Noem dat in sportlessen motorische doelen vaak centraal staan, maar cognitieve doelen regelmatig meespelen.
Sociaal-affectieve doelen
Deze doelen gaan over omgaan met anderen en emoties.
Voorbeelden:
samenwerken
zelfvertrouwen tonen
initiatief nemen
fair play laten zien
omgaan met winst en verlies
Maak duidelijk dat deze doelen soms hoofdzaak zijn, maar vaak ook op de achtergrond meespelen tijdens een motorische les.
Meerdere doelen tegelijk
In één les kunnen verschillende soorten doelstellingen tegelijk voorkomen.
Meestal ligt de nadruk op één soort doelstelling.
Bij sport en bewegen ligt die nadruk vaak op motorische doelstellingen, terwijl cognitieve en sociaal-affectieve doelen mee kunnen lopen.
Dit voorkomt dat studenten te strak in hokjes gaan denken.
Doelstellingen naar termijn
Doelen die je binnen één les wilt bereiken.
Daaronder vallen:
lesdoel
lesdeeldoel
oefendoel
Korte termijn
Lange en middellange termijn
Langetermijndoelstellingen
Doelen voor een seizoen, jaar of meerdere jaren.
Middellangetermijndoelstellingen
Doelen voor een reeks lessen of trainingen.
Noem eventueel periodisering bij de langere termijnen, maar houd de focus op het onderscheid in tijd.
Kortetermijndoelen uitgewerkt
Lesdoel
De gedragsverandering die je aan het einde van de les wilt zien.
Lesdeeldoel
Een doel voor een deel van de les, zoals inleiding of kern.
Oefendoel
Het doel van één afzonderlijke oefenvorm.
Laat studenten het verschil zien in schaal: hele les, deel van de les, één oefening.
Welke doelstelling is cognitief?
Samenwerken in tweetallen
Tien km hardlopen
Spelregels uitleggen
Dribbelen met snelheid
Toetst onderscheid tussen motorisch, cognitief en sociaal-affectief.
Vul de soorten doelstellingen in
Een doel over bewegen is motorisch. Een doel over kennis en inzicht is cognitief. Doelen binnen één les horen bij de korte termijn, zoals een lesdoel of oefendoel.
Let op dat 'korte termijn' hier als vaste woordgroep ingevuld moet worden.
Waarom kortetermijndoelen concreet moeten zijn
Doelen als het aanleren van de schoolslag of het verbeteren van samenspel zijn te vaag.
Als een doel vaag is:
weet je minder goed wat je wilt zien
wordt voorbereiden lastiger
wordt evalueren onduidelijk
Leg uit dat vaag taalgebruik vaak begint met woorden als 'verbeteren van' of 'aanleren van' zonder verdere uitwerking.
Twee manieren van formuleren
Algemeen geformuleerd
Het doel is nog ruim en niet precies waarneembaar.
Concreet geformuleerd
Het gewenste eindgedrag is duidelijk zichtbaar en controleerbaar.
Verbind dit aan open en gesloten lessituaties: algemeen past vaker bij open situaties, concreet vaker bij gesloten situaties.
Algemeen en concreet vergeleken
Concreter
de volleybaltechniek verbeteren
een duurloop kunnen lopen
de techniek van de handstandoverslag kennen
fouten in de koprol opnoemen
Algemeen
de bovenhandse techniek bij volleybal uitvoeren
een duurloop van tien km lopen
de fases van de handstandoverslag beschrijven
de vijf meest voorkomende fouten opnoemen
Wijs erop dat de rechterkant nog steeds verder aangescherpt kan worden met omstandigheden en minimumprestatie.
Vier criteria voor concrete doelen
Een concrete doelstelling is:
inhoudelijk duidelijk: welke bewegingsvorm?
waarneembaar: wat zie je de deelnemer doen?
gebonden aan omstandigheden: onder welke voorwaarden?
controleerbaar op niveau: wat is de minimumprestatie?
Dit is de kapstok voor het stappenplan op de volgende slides.
Stap 1 en 2 van het stappenplan
Stap 1: beschrijf de bewegingsvorm
Wat moet de deelnemer doen?
Stap 2: beschrijf het waarneembaar eindgedrag
Gebruik een werkwoord, zoals:
uitvoeren
demonstreren
lopen
springen
opnoemen
Benadruk dat eindgedrag als handeling wordt beschreven. Zonder werkwoord blijft een doel te abstract.
Stap 3 en 4 van het stappenplan
Stap 3: beschrijf de omstandigheden
Bijvoorbeeld in een driehoeksopstelling, als voorzet, of op een wisselend parcours.
Stap 4: beschrijf de minimumprestatie
Geef aan wat minimaal voldoende is, kwalitatief of kwantitatief.
Noem dat vooral stap 4 vaak vergeten wordt, terwijl juist daar de grens tussen voldoende en onvoldoende duidelijk wordt.
Van vaag naar concreet
Vaag doel
De volleybaltechniek verbeteren.
Concreter opgebouwd
De SB-deelnemers kunnen de bovenhandse volleybaltechniek demonstreren in een driehoeksopstelling, op minimaal voldoende niveau.
Zo wordt het doel beter waarneembaar en toetsbaar.
Als je wilt, kun je hier klassikaal laten zien dat de formulering nog verder te preciseren is met een concrete prestatie-eis.
Welke formulering is het meest concreet?
Samenspel verbeteren
Schoolslag aanleren
Bovenhands serveren uitvoeren
Meer bewegen in de les
De goede optie beschrijft zichtbaar eindgedrag met een werkwoord en is specifieker dan de andere formuleringen.
Vul het stappenplan aan
Een concrete doelstelling beschrijft eerst de bewegingsvorm en daarna het waarneembaar eindgedrag. Vervolgens noem je de omstandigheden en als laatste de minimumprestatie.
Laat studenten eventueel benoemen welke stap zij zelf het snelst vergeten.
Maak 'de schoolslag verbeteren' concreter.
Verwachte elementen: zichtbaar gedrag, werkwoord, voorwaarden/omstandigheden en minimale eis. Studenten hoeven geen perfect geformuleerde doelstelling te geven, maar wel concreter dan 'verbeteren van'.
Kern van deze les
Een goede doelstelling:
sluit aan op de beginsituatie
beschrijft gewenst eindgedrag
stuurt de inhoud van de les
maakt evalueren mogelijk
Daarom is doelgericht lesgeven professioneler en effectiever.
Gebruik deze slide als samenvattend anker voordat je naar de begrippenlijst gaat.
Wat uit deze les ga jij het best onthouden?
Geen goed of fout. Laat studenten kort terugblikken op hun eigen leerwinst.
Welk voorbeeld hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Geen goed of fout. Gebruik antwoorden om te zien welke uitleg of voorbeelden het meest hielpen.
Welk onderdeel vond jij nog lastig of onduidelijk?
Geen goed of fout. Geschikt om onduidelijkheden op te halen vóór de begrippenlijst.
Begrippenlijst
doelstelling - wat je met een les of training wilt bereiken
gedragsverandering - verandering van bestaand gedrag naar nieuw of beter gedrag
begingedrag - wat een deelnemer aan het begin al kan of weet
eindgedrag - wat een deelnemer aan het einde moet kunnen laten zien
beginsituatie - het geheel van kenmerken, mogelijkheden en beperkingen van de doelgroep aan het begin
lesdoel - kortetermijndoel voor het einde van één les
lesdeeldoel - doel voor een onderdeel van de les
null
Begrippenlijst
oefendoel - doel van één specifieke oefenvorm
motorische doelstelling - doel gericht op bewegen en bewegingsvaardigheden
cognitieve doelstelling - doel gericht op kennis, inzicht of tactiek
sociaal-affectieve doelstelling - doel gericht op samenwerken, houding en emoties
algemene doelstelling - ruim geformuleerd doel met veel vrijheid in uitwerking
concrete doelstelling - doel in waarneembaar en controleerbaar eindgedrag
minimumprestatie - minimale eis die aangeeft wat voldoende is
null