Hoofdstuk 2: Ontmoetingen in een nieuwe wereld: interculturele contacten in de vroegmoderne tijd
Hoofdstuk 2: Ontmoetingen in een nieuwe wereld: interculturele contacten in de vroegmoderne tijd
2.1 Mobiliteit in de middeleeuwen
Een reiswagen voor koninklijke vrouwen uit 1325-1335.
Links, pelgrims, geholpen door God. Rechts, middeleeuwse reiziger met bepakking.
2.1.1 Welke geografische kennis van de wereld had men op het einde van de middeleeuwen?
Middeleeuwen: sprake van grote mobiliteit?
Waren er contacten tussen Europa en andere samenlevingen vóór de 16de eeuw?
Laatmiddeleeuwse wereldkaarten:
Benoem de continenten. Kies uit: Azië, Europa, Midden-Oosten en Afrika. Zet de letters op de juiste plaats.
(a) Azie, (b) Europa, (c) Midden-Oosten en (d) Afrika
Vergelijk de kaarten. Wat gebeurt er met de ligging en omvang van Europa?
Welke grote gelijkenissen tussen de drie kaarten stel je vast?
Welke delen staan er niet op?
Kan je op basis van deze kaarten besluiten dat de afgebeelde delen van de wereld op het einde van de middeleeuwen met elkaar in contact stonden?
Wat kan je hieruit besluiten over de kennis van de wereld in Europa, het Midden-Oosten en Azië in de late middeleeuwen?
Europese Mappa Mundi (wereldkaart) uit 1300
De Bijbelse OT-kaart (B): Voorstelling van de wereld als cirkelvormige schijf, op het oosten georiënteerd, waarop de landmassa in drie delen is verdeeld. De wereld (de O) wordt door een T van water in drie delen verdeeld. Middelpunt was de stad Jeruzalem.
Portolaankaart uit 1375.
Griekse astronoom Ptolemaeus (2de eeuw) geloofde al in de bolvormigheid van de aarde. Tot diep in de 16de eeuw heeft hij veel gezag bij de meeste wetenschappers.
Jacob d’Angelo, naar Claudius Ptolemaeus, wereldkaart, 1467.
2.1.2 Hoe kwam die geografische kennis van de wereld tot stand?
Vier grote handelsroutes
2.1.3 Welke rol speelden de verschillende internationale handelsroutes in verspreiding van kennis?
Culturele verspreiding
Technologische verspreiding
Economische verspreiding
2.2 Europa op zoek naar de rest van de wereld: reizen in de vroegmoderne tijd (vanaf de 15de E.):
2.2.1. Wat stimuleerde Europese zeevaarders om de wereld verder te verkennen?
2.2.1.1. Economische groei
Structurele oorzaak: commerciële revolutie
Incidentele oorzaak: Val van Constantinopel (1453, T): dus dringend nood aan rechtstreekse vaarroute naar India.
2.2.1. Wat stimuleerde Europese zeevaarders om de wereld verder te verkennen?
2.2.1.2. Politieke strijd tegen de islam
Structurele oorzaak: rivaliteit tussen het christendom en de islam
Moorse architectuur in de Mezquita (= kathedraal) in Córdoba, oorspronkelijk een moskee.
Structurele oorzaak:
Reconquista (B): de strijd van de katholieke Spaanse vorsten om Spanje terug territoriaal één te maken door joden en moslims te verjagen. Deze strijd start al in de 11de eeuw.
Aanleiding:
Reconquista lukt definitief door de val van de stad Granada in 1492 (T). Men wil wraak voor de Val van Constantinopel in 1453.
Gevolg: Nadien start de Conquista (B): Gebieden buiten Europa willen veroveren en kerstenen.
2.2.1. Wat stimuleerde Europese zeevaarders om de wereld verder te verkennen?
2.2.1.3. Het nieuwe denken op het culturele domein
Structurele oorzaak: groeiend antropocentrisme
Incidentele oorzaak:
Cartografie: portolaan (B): Zeekaart uit de 15de eeuw die de kenmerken van de kusten in detail weergeeft (stromingen, havens, …)
Technologische innovaties
Portolaankaart uit 1375.
Navigatie-instrumenten:
Het kwadrant
Het astrolabium (B): Instrument waarmee men de plaats van een hemellichaam kan bepalen. De zeelui konden er de hoogte van de zon tegenover de horizon mee bepalen en konden zo de breedteligging inschatten.
De graadboog of jacobsstaf
Het lood
Het kompas
Steekpassers
De zandloper
Betere schepen: karvelen
Een konvooi schepen van het Atlantische Oceaantype. Omwille van de veiligheid was het aangewezen in konvooi te varen. Let op de verschillende zeilen, het achterstevenroer en de scheepskanonnen.
2.2.2. Waarom ondernemen nu net Portugal en Spanje deze reizen?
Portugal: Klein en weinig bevolkt --> maar…
Spanje: Onderlinge concurrentie --> Conquista
Portugese koning Hendrik kreeg de bijnaam ‘Hendrik de Zeevaarder’.
2.2.3. Wat was het resultaat van al de reizen?
2.2.3.1. Portugal via Zuid-Oosten naar India
De grens van de angst: kaap Bojador
De overtocht naar India
In de late middeleeuwen herontdekken wetenschappers de kaart van Ptolemaeus uit de 2de eeuw n.C.
Vooral dit
baarde hen zorgen.
De middeleeuwen bevolkten onbekende streken met vreemdsoortige wezens, soms ontleend aan de oudheid. Hier zie je een voorstelling van Ethiopië, die zelfs nog in 1480 werd gemaakt.
1488 (T) Bartolomeu Diaz: Kaap de Goede Hoop
1498 (T) Vasco da Gama: Calicut India
Bartolomeo Diaz naar Kaap de Goede Hoop
Vasco da Gama naar India
Cabral ontdekt Brazilië in 1500 (T)
Toren van Belem werd gebouwd ter herdenking van de reizen van da Gama.
2.2.3.2. De Spaanse reizen: doorvaart naar India via de westelijke richting
De rol van Columbus:
Alles verandert in 1492-1493:
Concurrentie met Portugal: Diaz (1488)
Einde van de Reconquista (1492)
De Duitser Waldseemüller was in 1507 de eerste die een kaart uitbracht met
Amerika op naar de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci, die als eerste besefte dat Columbus een nieuw continent had ontdekt.
2.2.4. De verdeling van de wereld
Het Verdrag van Tordesillas (T, 1494)
https://youtu.be/Y1pCKqB4F24
Frans I van Frankrijk (1494-1547): ‘Op grond van welke bepaling in Adams testament had de paus het recht om Frankrijk buitenspel te zetten?’
De Hollandse vlootvoogd Piet Heyn: hij kaapte in 1628 de Spaanse zilvervloot.
Francis Drake maakte in opdracht van de Engelse koningin Elisabeth I een hele wereldomvaart, dwars door ‘gesloten’ vijandig gebied (1577-1580)
2.2.5. De eerste reis om de wereld: Magalhaes (1521,T)
Straat van Magalhaes
De Italiaan Antonio Pigafetta maakte een verslag van Magalhaes’ wereldreis. Hij was één van de 18 bemanningsleden die na drie jaar opnieuw Spanje bereikten. Bij het vertrek waren ze met 265.
2.3 Imperialisme en kolonialisme
2.3.1 De Portugese factorijen:
Kustkolonialisme (B) is een vorm van bezetting waarbij de kolonisator een groot gebied controleert door enkel plaatsen aan de kust en enkele strategische eilanden te controleren.
Factorijen (B): versterkte handelsnederzettingen.
2.3.2 Spaanse wingewesten (B)
Conquistadores (B): de naam voor de Spaanse veroveraars van de kolonies (bv. Hernan Cortes).
Imperialisme (B): ontdekte gebieden werden opgeëist of met geweld veroverd door de ontdekkers.
Wingewest (B): Gebied waar mensen, gronden en bodemschatten worden uitgebuit.
Encomienda-systeem (B): een economisch systeem waarbij de Spaanse kroon grote stukken grond samen met hun bewoners (indianen) aan de ontdekker geeft. De kolonisator kan dat stuk grond economisch exploiteren op voorwaarde dat hij de indianen bekeert.
Een pre-columbiaanse cultuur (B): een cultuur die al voor de komst van de Spanjaarden in Latijns-Amerika bestond.
Inname van Azteekse stad Tenochtitlan door Hernan Cortes (schilderij, 17de eeuw). In een brief aan de Spaanse vorst Karel V beschrijf hij de stad met veel bewondering. Het weerhield hem er niet van de stad in te nemen en de Azteekse cultuur volledig te verwoesten.
2.3.3 De ‘indianen’
Hoe keken 16de-eeuwse Europeanen naar mensen buiten hun eigen continent?
Belang van reisverslagen en boekdrukkunst
Fantasie en realiteit liepen door elkaar
In de ban van exotisme (B): interesse in het vreemde
Sprake van een Europees superioriteitsgevoel
Aan het einde van de zestiende eeuw maakte Theodoor de Bry (Antwerpse goudsmid) een gravure van Columbus’ aankomst. Hij zelf is nooit in de Nieuwe Wereld geweest.
Jan Van der Straet (Stradanus 1523-1605): Nova Reperta: Op deze prent komt Vespucci aan op het Amerikaanse vasteland.
T. De Bry (1592): Braziliaanse Tupinamba mannen, vrouwen en kinderen eten de gebraden ledematen en romp van een gevangene. De gravures die hij creëerde, bepaalden mee het beeld dat Europeanen in de 16de eeuw van Amerika en haar inwoners hadden.
John Vanderlyn, De landing van Columbus (Schilderij 1847)
https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2022/04/01/de-kost-van-kostscholen/
In juni 2018 won Deb Haaland de Democratische voorverkiezing; ze was de eerste inheems-Amerikaanse vrouw in het Congres. In 2021 werd ze minister van binnenlandse zaken.
Actievoerders die protesteerden tegen de aanleg van de Dakota Acces Pipeline verlaten na een gerechtelijk bevel in februari 2017 het kamp Oceti Sakowin, vlak bij het indianenreservaat Standing Rock.
https://onderwijs.hetarchief.be/item/bz61555q3v
2.3.4 Impact van de toegenomen interculturele contacten
2.3.4.1 Impact op mensen
2.3.4.1.1 Impact op de Amerikaanse bevolking
Genocide (B): Stelselmatige uitroeiing van een volk of volksgroep.
Oorzaken
Azteekse tekening uit de Florentijnse Codex (1540-1585)
De Spaanse priester Las Casas nam het enigszins op voor de inheemse bewoners van het pas door Columbus’ ontdekte land.
2.3.4.1.2 De Atlantische slavenhandel
Driehoekshandel (B) is een handelssysteem waarbij de westerse handelaars slaven kopen in Afrika in ruil voor weinig waardevolle goederen, dan die slaven vervoeren naar Amerika en tenslotte de ertsen en gewassen die die slaven winnen, exporten naar Europa, waar ze er afgewerkte goederen van maken.
De slavenhandelaars waren vaak zelf Afrikanen of moslims. Slavenkaravanen met gewapende escorte liepen gemiddeld 40 km per dag. Niet alle meegevoerde slaven bereikten de bestemming.
Een blanke handelaar betaalt een Afrikaanse slavenhaler. Slavencompagnieën bezaten allen een eigen bandmerk.
Het gebouw waarlangs de slaven op het schip werden geleid.
Het eiland Gorée op 4 kilometer van de kust van Senegal.
Tekening arbeid op de suikerrietplantage, Henry Thomas De la Beche (1825).
Afbeelding van een suikermolen (Caraïben, 17de eeuw)
In de 18e eeuw ontstonden bewegingen die ijverden voor meer mensenrechten zoals gelijkheid, vrijheid én de afschaffing van de slavernij (B) (= sociale ongelijkheid waarbij mensen het bezit zijn van andere mensen)
Opletten voor een anachronisme (B): persoon of zaak die in een foute periode gesitueerd wordt.
Pas na de Tweede Wereldoorlog ontstond de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Vrijheid voor ‘iedereen’ betekende in de vroegmoderne tijd voor deze bewegingen: vrijheid voor de derde stand, en dit voor mannen. Voor ons betekent vrijheid voor iedereen iets anders.
Een vrouw in Nepal groet het lichaam van haar echtgenoot die om het leven gekomen is bij bouwwerken in Qatar.
2.3.4.2 Impact op het leefmilieu
De ontdekking van de nieuwe wereld bracht een uitwisseling op gang: de Columbian Exchange.
Goederen: Goud en zilver waren gegeerd in Europa.
Planten en dieren: Aardappelen, maïs, tomaten, paprika’s, koffie, cacao, chocolade, tabak, ... Europeanen voerden suikerriet, paarden, koeien, schapen, geiten, graan en wijn in.
Microben: Tropische ziektes troffen Europeanen. De Indianen waren niet bestand tegen Europese ziektes (griep, mazelen, pokken)
2.3.4.3 Impact op cultuur
Ambitie van de Europese kolonisatoren: inheemse bevolking aan de Europese cultuur gelijkmaken of assimileren (B)
In realiteit meestal creolisering (B): een proces van wisselwerking tussen de culturen zodat door wederzijdse beïnvloeding en interactie een nieuwe (sub)cultuur ontstond.
Op vlak van talen: mengtalen
Op religieus vlak: vermenging van verschillende religies