5.3 Variatie in genotypen
Thema 5 Erfelijkheid en evolutie
5.3 Variatie in genotypen
Lesduur is: 45 minOnderdelen in deze les
Thema 5 Erfelijkheid en evolutie
5.3 Variatie in genotypen
Wat gaan we vandaag doen?
Lesdoel: Ik weet dat door de samensmelting van eicel en zaadcel variatie van nakomelingen ontstaat
- Korte herhaling
- Uitleg 5.3
- Opdrachten maken
Klaar? Test jezelf 5.3
Hoeveel paar chromosomen heeft een lichaamscel?
21
23
24
28
Hoeveel chromosomen zitten er in de kern van een eicel van de mens
15
23
30
46
Wat is een gen?
De informatie voor alle erfelijke eigenschappen
Alle zichtbare eigenschappen
Een deel van een chromosoom met informatie voor één eigenschap.
Een chromosoom in de celkern met erfelijke informatie.
Verandert bij celdeling de informatie voor erfelijke eigenschappen?
ja
nee
John heeft veel getraind. Zijn spieren zijn dikker geworden. Wat is er bij John veranderd?
alleen zijn fenotype
alleen zijn genotype
zowel zijn genotype als fenotype
Lesdoel vandaag
Aan het einde van de les:
Ik weet dat door de samensmelting van eicel en zaadcel variatie van nakomelingen ontstaat
Inleiding
In een lichaamscel komen chromosomen in paren voor.
Een geslachtscel bevat enkelvoudige chromosomen.
Welke dat zijn, hangt af van het toeval.
Genen
In de afbeelding links zie je 3 meisjes.
De haarvorm is bij de meisjes verschillend (steil, krullend en golvend).
De haarvorm is een erfelijke eigenschap.
Bij mensen komt in elke lichaamscel een genenpaar voor dat de informatie bevat voor de haarvorm.
5.3 Variatie in genotypen
Je vader en je moeder hebben niet dezelfde eigenschappen.
Je vader kan bijvoorbeeld steil haar hebben en je moeder krullend haar.
Bij de bevruchting komt de helft van de chromosomen van je moeder en de helft van de chromosomen van je vader.
De chromosomen van een paar kunnen daardoor verschillende informatie bevatten. 1 chromosoom bevat bijvoorbeeld de informatie voor steil haar, het andere voor krullend haar.
5.3 Variatie in genotypen
Kinderen krijgen van elke erfelijke eigenschap 1 keer de informatie van hun moeder en 1 keer de informatie van hun vader.
Soms is de eigenschap van de moeder te zien en soms die van de vader. Je kunt dan de kleur ogen van je moeder hebben en de kleur haar van je vader.
Hierdoor lijken kinderen op hun moeder en hun vader.
5.3 Variatie in genotypen
Kinderen van dezelfde ouders lijken soms op elkaar, maar ze hebben ook verschillen.
1 kind heeft bijvoorbeeld de kleur ogen van de vader, het andere kind heeft de kleur ogen van de moeder. Ieder mens heeft een andere combinatie van erfelijke informatie. Hierdoor is geen mens precies gelijk.
Dit noem je variatie in genotypen.
Bij geslachtelijke voortplanting ontstaat variatie in genotypen.
Meiose: celdeling waarbij de chromosomen verdeeld worden over de dochtercellen (geslachtscellen)
5.3 Variatie in genotypen
Chromosomen bestaan uit DNA. Het DNA kan beschadigd raken, bijvoorbeeld bij de celdeling of door straling. Daardoor verandert de informatie voor een erfelijke eigenschap.
Zo'n plotselinge verandering van het genotype heet een mutatie. Bij een mutatie zijn 1 of meer genen gemuteerd (veranderd).
5.3 Variatie in genotypen
Een mutatie in een lichaamscel heeft vaak geen gevolgen.
Mutaties in het DNA van eicellen en zaadcellen kunnen wel gevolgen hebben. Deze mutaties komen in alle cellen van de nakomelingen. Door zulke mutaties ontstaan nieuwe genotypen bij de nakomelingen.
Er ontstaat meer variatie in genotypen bij de nakomelingen.
5.3 Variatie in genotypen
Een organisme waarbij een mutatie tot uiting komt in het fenotype, noem je een mutant.
Een voorbeeld van een mutant is een albino. Bij een albino is het lichaam niet in staat om pigment (kleurstof) te vormen. Daardoor zijn de haren en de huid erg bleek. Albino's komen zowel bij mensen als bij dieren voor.
5.3 Variatie in genotypen
Door sommige soorten straling kunnen in je lichaam mutaties ontstaan (bijvoorbeeld radioactieve straling, uv-straling en röntgenstraling).
Ook als je met bepaalde chemische stoffen in aanraking komt, ontstaan vaker mutaties (bijvoorbeeld asbest of stoffen in sigarettenrook).
Mutagene invloeden
Straling en chemische stoffen zijn voorbeelden van mutagene invloeden.
Mutageen betekent dat het een mutatie kan veroorzaken.
5.3 Variatie in genotypen
Soms vinden mutaties plaats in genen die de celdeling regelen. Hierdoor kan een cel zich ongeremd gaan delen. Er ontstaat dan een gezwel of tumor.
Sommige tumoren groeien langzaam en zijn niet ernstig. Maar er zijn ook tumoren waarbij de cellen zich snel delen en de tumor hard groeit. Dit heet kanker.
5.3 Variatie in genotypen
Cellen van de tumor kunnen terechtkomen in het bloed.
Deze cellen worden meegevoerd en komen in andere lichaamsdelen terecht.
Daar ontstaan dan weer nieuwe tumoren.
Dit heet uitzaaiing.
5.3 variatie in genotypen
Mutagene invloeden kunnen ook kankerverwekkend zijn.
Teveel uv-straling van de zon op de huid bijvoorbeeld vergroot de kans op huidkanker.
Stoffen in sigarettenrook vergroten de kans op longkanker.
VRAGEN??
Aan de slag
Check 5.1 en 5.2
Maken
5.3 Variatie in genotypen
Bladzijde 123-131, opdracht 1-10
Klaar?
Test jezelf online 5.1 en 5.2 (af)maken