Schatkist aarde?
Schatkist aarde?
Wat veranderde nog meer door
die meteorietinslag?
Je weet waardoor het leven op aarde grote veranderingen heeft gekend.
Je begrijpt hoe de aarde is veranderd in de afgelopen 4,6 miljard jaar.
Je kunt aan de hand van de geologische tijdschaal verschillen tussen tijdperken beschrijven en toelichten.
2 SCHATKIST AARDE? / WERELD / 2.1 DE GESCHIEDENIS VAN DE AARDE
2.1 De geschiedenis van de aarde
Hoe is de aarde ontstaan??
Zoek deze afbeelding in je boek!
Precambrium?
vanaf 4600 miljoen jaar geleden
alles op aarde heet en gesmolten
door afkoeling ontstaan van kern, mantel en korst van de aarde
veel vulkanische activiteit:
veel CO2 in de atmosfeer
waterdamp werd omgezet naar water: ontstaan van oceanen
2 SCHATKIST AARDE? / WERELD / 2.1 DE GESCHIEDENIS VAN DE AARDE
Wat zijn de kenmerken van het Kenozoïcum?
aarde leek steeds meer op huidige aarde
eerste zoogdieren en de mens
Wat zijn de kenmerken van het Mesozoïcum?
Pangea viel uit elkaar
ontstaan weelderig planten- en dierenrijk
Wat zijn de kenmerken van het Paleozoïcum?
ontstaan Pangea
al het land zat aan elkaar vast
De geologische geschiedenis
2 SCHATKIST AARDE? / WERELD / 2.1 DE GESCHIEDENIS VAN DE AARDE
Als veel soorten uitsterven, noemen we dat:
massa-extinctie
Hoe vaak is dat gebeurd?
5x
Wat kan hiervan de oorzaak zijn geweest? Leg uit!
Veel vulkaanuitbarstingen achter elkaar: De vulkanische stof zorgt er voor dat de zonnestralen de aarde niet kunnen bereiken, waardoor planten niet kunnen groeien. Hierdoor hebben plantenetende dieren geen voedsel en als die uitsterven, heeft dat ook weer gevolgen voor vleesetende dieren.
Alles wat (niet meer) leeft
Wat valt er te lezen in het dagboek van de aarde?
Je weet waarom stenen en fossielen veel kunnen vertellen over de geologische geschiedenis.
Je kunt de drie hoofdtypen van gesteenten beschrijven.
Je kunt uitleggen hoe radioactiviteit gebruikt wordt om
de leeftijd van stenen vast te stellen.
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.2 HET DAGBOEK VAN DE AARDE
2.2 Het dagboek van de aarde
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.2 HET DAGBOEK VAN DE AARDE
Van welk soort gesteente zijn graniet en basalt voorbeelden?
stollingsgesteente
Waar zijn deze gesteenten het bewijs van?
Dat er in een gebied vroeger veel vulkanen waren.
Van welk soort gesteente is kalksteen een voorbeeld?
sedimentgesteente
Hoe ontstond dit gesteente?
Wanneer skeletjes van dood zeeleven door bijvoorbeeld laagjes zand op elkaar wordt gedrukt.
Een steen is niet zomaar een steen 1/2
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.2 HET DAGBOEK VAN DE AARDE
Wat zijn voorbeelden van metamorf gesteente?
leisteen en marmer
Hoe ontstaan deze gesteenten?
De gesteenten ondergaan een gedaanteverwisseling. Een gesteente dat eerder aan de oppervlakte lag, komt door afzettingen weer dieper in de grond te liggen. Door warmte en druk verandert het gesteente.
Wat was leisteen eerst?
kleisteen
Wat was marmer eerst?
kalksteen
Een steen is niet zomaar een steen 2/2
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.2 HET DAGBOEK VAN DE AARDE
Wat is een fossiel?
Afdruk van een dier of plant.
Wat is de relatieve ouderdom van een fossiel?
De ouderdom van een fossiel in sedimentgesteente t.o.v. een ander fossiel in een andere laag van het gesteente.
Hoe kan de absolute ouderdom van gesteente bepaald worden?
Door te kijken naar het aantal radioactieve elementen in een steen.
Fossielen, een bewijs van vroeger
Vorige lessen
Pangea
5x
pre cambium
soorten gesteente
Je kent verschillende soorten delfstoffen.
Je begrijpt hoe verschillende delfstoffen zijn ontstaan.
Je kunt op een kaart belangrijke vindplaatsen van delfstoffen herkennen.
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.3 HET GEBRUIK VAN DELFSTOFFEN
2.3 Het gebruik van delfstoffen
Delfstoffen
Wat zijn delfstoffen?
Welke landen leveren veel delfstoffen?
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.3 HET GEBRUIK VAN DELFSTOFFEN
Welke landen hebben veel mijnbouw en leveren veel delfstoffen?
China, de Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Bolivia en Kazachstan.
Wat zijn voorbeelden van delfstoffen?
metalen
fossiele brandstoffen
grondstoffen als zout, grind, kalk
Welke problemen spelen er rond delfstoffen?
delven gebeurt op grote schaal: van veel delfstoffen raakt de voorraad op
winning heeft gevolgen voor het milieu en de leefomgeving en daardoor voor de gezondheid van de mens
Delfstoffen
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.3 HET GEBRUIK VAN DELFSTOFFEN
Wanneer spreken we van een erts?
Wanneer de hoeveelheid metaal die in een gesteente zit economisch gunstig is.
Op welke twee manieren kunnen ertsen uit de grond worden gehaald?
dagbouw
schachtbouw
Metalen
Bij dagbouw liggen de delfstoffen aan de oppervlakte, bij schachtbouw liggen ze diep en moeten mijnen worden gemaakt.
2 SCHATKIST AARDE?/ WERELD / 2.3 HET GEBRUIK VAN DELFSTOFFEN
Hoe is steenkool ontstaan?
uit moerasgebieden:
plantenresten kwamen onder water te staan
veranderden in veen
laagje sediment erop zorgt voor druk
veen verandert in bruinkool
bruinkool verandert in steenkool
Hoe noemen we dit proces?
inkolingsproces
Wanneer startte dit proces?
In het Paleozoïcum, in de periode Carboon.
Fossiele brandstoffen 1/2
Hoe is aardolie ontstaan?
als lagen dood plankton:
sedimenten zand en klei erop
druk en temperatuur zorgen voor vorming aardolie
Wanneer startte dit proces?
In het Mesozoïcum
Hoe is aardgas ontstaan?
kan ontstaan bij steenkool en bij aardolie:
druk en hitte zorgen voor gasvorming
gas wordt vastgehouden door lagen hard gesteente
Fossiele brandstoffen 2/2
Hoe afhankelijk is Europa als het gaat om delfstoffen?
Je kunt met behulp van de kaart van Europa de locaties van delfstoffen aanwijzen.
Je begrijpt waarom de handel in delfstoffen belangrijk is voor Europa.
Je kunt uitleggen waarom de handel in delfstoffen soms risico’s oplevert.
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.4 DELFSTOFFEN IN EUROPA
2.4 Delfstoffen in Europa
Atlas
GB 72, 73 en 74
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.4 DELFSTOFFEN IN EUROPA
Wat zijn de belangrijkste kenmerken van de delfstoffen in Europa?
grote verschillen: Duitsland bruinkool en veel ijzererts; Frankrijk heeft weinig voorraden
in landen zonder aardolie of steenkool vindt vaak wel aardolieraffinage plaats
import van delfstoffen is vaak goedkoper dan winning in Europa
Olieraffinage is de raffinage van aardolie tot bruikbare producten. Dit proces is essentieel voor het omzetten van ruwe olie in verschillende nuttige bestanddelen.
In de bodem van Europa
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.4 DELFSTOFFEN IN EUROPA
Atlas 68 B
Welke tijdperken uit de geologische geschiedenis komen voor in Europa?
Noord-Europa: Precambrium
Frankrijk en Spanje: Mosozoïcum
Alpen en Pyreneeën: Tertiair (Kenozoïcum)
Wat is het verschil tussen technisch en economisch winbaar zijn van delfstoffen?
Het kan met de huidige techniek mogelijk zijn om delfstoffen te winnen, maar het moet niet teveel kosten om de delfstoffen te winnen.
Waarom kan Europa niet in de eigen vraag naar delfstoffen voorzien?
steenkool- en aardolievoorraden zijn minder economisch winbaar
er zijn delfstoffen die Europa niet heeft, maar wel nodig heeft voor de economie
Wat zijn de risico’s van import?
met handel in delfstoffen worden gebieden of landen afhankelijk
landen kunnen/willen zich niet meer vrij uitspreken
Europa’s afhankelijkheid
Import van aardolie en aardgas door de EU
Je weet welke delfstoffen in Nederland gevonden worden en kunt deze op een dwarsdoorsnede herkennen.
Je begrijpt hoe delfstoffen in Nederland zijn ontstaan.
Je kunt uitleggen waarom Nederland steeds minder delfstoffen van eigen bodem gebruikt.
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.5 DELFSTOFFEN IN NEDERLAND
2.5 Delfstoffen in Nederland
Welke delfstoffen heeft nederland??
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.5 DELFSTOFFEN IN NEDERLAND
Welk bijzonder gesteente kun je vinden in Zuid-Limburg? Leg uit!
Kalksteen uit het Krijt, Mesozoïcum.
Op de bodem van de subtropische zee hoopten skeletjes en schelpen zich op.
Hoe zijn er sedimenten in het Tertiair afgezet?
Door rivieren, landijs en wind.
Wat is daarvan een voorbeeld?
Zand en grind in Midden-Nederland
Delfstoffen aan de oppervlakte
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.5 DELFSTOFFEN IN NEDERLAND
In Limburg werd steenkool uit het Carboon gewonnen. Waarom is me daarmee gestopt?
fossiele brandstoffen uit het buitenland waren goedkoper
mensen vonden het vervuilend
Mijnbouw in Nederland 1/2
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.5 DELFSTOFFEN IN NEDERLAND
In Noord-Nederland werd aardgas uit het Perm gewonnen. Hoe is dat ontstaan?
steenkoollaag is het moedergesteente van aardgas
zandsteen als reservoirgesteente houdt het gas vast
Wat waren de gevolgen van deze aardgaswinning?
economische voorspoed
aardbevingen en inzakkende bodem
Mijnbouw in Nederland 2/2
vraag:
Waarom importeert Nederland de meeste grondstoffen?
2 SCHATKIST AARDE? / NEDERLAND / 2.5 DELFSTOFFEN IN NEDERLAND
Waarom importeert Nederland de meeste grondstoffen?
hoge kosten van winning in Nederland
winning aardgas heeft veel nadelen voor de directe omgeving
sommige delfstoffen als metaalertsen als mangaan en kobalt zitten in Nederland niet in de bodem
Delfstoffen uit het buitenland