Signaalwoorden in teksten
Signaalwoorden in teksten
Open met het idee dat woorden kleine wegwijzers in een tekst zijn. Zo snappen leerlingen waarom deze les over lezen én schrijven gaat.
Dit ga je leren
Ik kan signaalwoorden herkennen en gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
Welke signaalwoorden ken je al?
Gebruik de antwoorden als start: leerlingen noemen vaak en, maar, eerst of omdat. Koppel hun voorbeelden aan de vier soorten uit de les.
Wat zijn signaalwoorden?
Signaalwoorden zijn wegwijzers in een zin of tekst.
Ze laten zien hoe stukjes tekst bij elkaar horen. Daardoor begrijp je beter wat de schrijver bedoelt.
Leg uit dat signaalwoorden niet 'moeilijke woorden' zijn, maar gewone woorden die een verband tonen.
Waarom zijn ze handig?
Je ziet sneller wat bij elkaar hoort.
Je begrijpt beter de volgorde van een verhaal.
Je merkt oorzaak en gevolg op.
Je ziet wanneer iets anders of tegengesteld is.
Je eigen zinnen worden duidelijker.
Deze slide heeft geen instructies
Vier soorten signaalwoorden
In deze les bekijken we vier soorten:
opsomming
volgorde en tijd
oorzaak en gevolg
tegenstelling
Gebruik telkens dezelfde vier labels in de rest van de les.
Opsommingswoorden
Opsommingswoorden zetten dingen bij elkaar.
Voorbeelden: en, ook, daarnaast.
Deze slide heeft geen instructies
Opsommingswoorden: betekenis
Deze woorden laten zien dat er nog iets bijkomt.
en: voegt iets toe
ook: laat zien dat iets extra geldt
daarnaast: noemt nog een punt
Benadruk dat alle drie iets toevoegen, maar dat 'daarnaast' vaak iets formeler klinkt in een tekst.
Opsommingswoorden in zinnen
Ik neem een schrift en een potlood mee.
Sara leest graag, ook haar broer leest graag.
We oefenen spelling. Daarnaast lezen we een tekst.
Lees de zinnen hardop voor en laat horen hoe het signaalwoord de zin verbindt.
Zelf duidelijk schrijven
Zonder opsommingswoord klinken zinnen vaak los.
Met een opsommingswoord laat je zien: dit hoort er nog bij.
Vergelijk mondeling een zin zonder en met signaalwoord, bijvoorbeeld: 'Ik lees. Ik schrijf.' tegenover 'Ik lees en ik schrijf.'
Welk woord is een opsommingswoord?
daarna
daarnaast
omdat
toch
Alle afleiders komen uit andere soorten signaalwoorden uit de les.
Kies de juiste opsommingswoorden
Ik neem een schrift en een potlood mee. We oefenen spelling. Daarnaast lezen we een tekst. Sara leest graag, ook haar broer leest graag.
Laat leerlingen horen dat elk woord iets toevoegt. De volgorde van de drie woorden ligt vast door de zinnen.
Volgorde en tijd
Deze signaalwoorden laten zien wanneer iets gebeurt of in welke volgorde.
Voorbeelden: eerst, dan, daarna, ten slotte.
Deze slide heeft geen instructies
Volgorde en tijd: betekenis
eerst: dit gebeurt als begin
dan: hierna komt de volgende stap
daarna: na die stap volgt nog iets
ten slotte: dit is het einde
Maak duidelijk dat deze woorden vaak in instructies en verhaaltjes staan.
Volgorde en tijd in een tekstje
Eerst pak ik mijn boek. Dan zoek ik de juiste bladzijde. Daarna lees ik de eerste alinea. Ten slotte maak ik de oefening.
Wijs aan dat de tekst zonder deze woorden minder duidelijk zou zijn.
Wat helpt dit bij lezen?
Als je deze woorden ziet, weet je:
wat het begin is
wat later komt
wat de laatste stap is
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord laat de laatste stap zien?
dan
eerst
daarna
ten slotte
Deze slide heeft geen instructies
Zet de stappen in de goede volgorde
Eerst pak ik mijn boek. Dan zoek ik de juiste bladzijde. Daarna lees ik de eerste alinea. Ten slotte maak ik de oefening.
Herinner aan de voorbeeldtekst op de vorige slides: begin, volgende stap, nog een stap, einde.
Oorzaak en gevolg
Deze signaalwoorden tonen een reden of een gevolg.
Voorbeelden: omdat, daardoor.
Deze slide heeft geen instructies
Oorzaak en gevolg: betekenis
omdat geeft de reden aan
daardoor laat het gevolg zien
Je begrijpt zo beter waarom iets gebeurt.
Gebruik steeds de woorden 'reden' en 'gevolg' als vaste termen.
Oorzaak en gevolg in zinnen
Ik bleef binnen omdat het hard regende.
Het regende hard. Daardoor bleef ik binnen.
Laat zien dat beide zinnen bijna hetzelfde betekenen, maar een ander signaalwoord gebruiken.
Het verband zien
regen → nat speelplein → binnen spelen
Signaalwoorden helpen om dat verband in een tekst snel te zien.
Gebruik de pijlen alleen als visuele samenvatting van oorzaak en gevolg.
Welk woord laat een gevolg zien?
maar
daardoor
omdat
ook
Laat bij het verbeteren het verschil benoemen: omdat = reden, daardoor = gevolg.
Reden of gevolg?
Ik bleef binnen omdat het hard regende. Het regende hard. Daardoor bleef ik binnen. Zo zie je de reden en het gevolg duidelijker.
De kernwoorden reden en gevolg zijn bewust mee ingevuld als begrippen uit de les.
Tegenstelling
Tegenstellende signaalwoorden laten zien dat iets anders loopt dan je verwacht.
Voorbeelden: maar, toch.
Deze slide heeft geen instructies
Tegenstelling: betekenis
maar zet twee dingen tegenover elkaar
toch laat zien dat iets gebeurt, ook al verwacht je dat niet
Het verschil hoeft nog niet taalkundig diep uitgelegd te worden; betekenis staat centraal.
Tegenstelling in zinnen
Ik wou buiten spelen, maar het regende.
Het regende. Toch ging de wedstrijd door.
Bespreek kort dat 'maar' vaak midden in een zin staat en 'toch' vaak een onverwachte wending aangeeft.
Wat merk je als lezer?
Bij maar of toch weet je: nu komt een verschil, een wending of iets onverwachts.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past bij iets onverwachts?
toch
ook
dan
omdat
Sluit aan bij de uitleg dat toch vaak een onverwachte wending laat zien.
Vul de tegenstelling aan
Ik wou buiten spelen, maar het regende. Het regende. Toch ging de wedstrijd door. Als lezer merk je dan een verschil of iets onverwachts.
Bespreek na afloop kort het betekenisverschil: maar zet tegenover elkaar, toch geeft een onverwachte wending.
Signaalwoorden helpen je lezen
Let op deze vragen tijdens het lezen:
Wordt er iets toegevoegd?
Zie ik een volgorde?
Is er een reden of gevolg?
Is er een tegenstelling?
Deze slide brengt alle vier soorten terug samen zonder nieuwe inhoud toe te voegen.
Signaalwoorden helpen je schrijven
Kies een signaalwoord dat past bij wat je bedoelt.
iets erbij: en, ook, daarnaast
stappen: eerst, dan, daarna, ten slotte
reden of gevolg: omdat, daardoor
verschil: maar, toch
Benadruk dat een passend signaalwoord de tekst duidelijker maakt voor de lezer.
Welk signaalwoord past? Ik lees, ... ik schrijf.
omdat
en
toch
ten slotte
Deze vraag laat leerlingen een passend signaalwoord kiezen bij wat de schrijver bedoelt: iets erbij.
Kies passende signaalwoorden
We gaan een tekst schrijven. Eerst bedenken we een onderwerp. Daarna schrijven we zinnen op. Het regent, daardoor spelen we binnen, maar we vervelen ons niet.
Deze oefening mengt de soorten uit de samenvattende slides: volgorde, gevolg en tegenstelling.
Wat heb jij vandaag geleerd over signaalwoorden?
Laat leerlingen één voorbeeld geven van wat is blijven hangen, zoals een soort signaalwoord, een voorbeeldzin of het idee dat signaalwoorden wegwijzers zijn.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Mogelijke elementen: voorbeeldzinnen, de vier soorten, het verschil tussen omdat en daardoor, of de stappenwoorden eerst-dan-daarna-ten slotte.
Welke signaalwoorden vind jij nog moeilijk?
Verwacht antwoorden zoals: omdat en daardoor uit elkaar houden, toch gebruiken, of kiezen welk signaalwoord past.
Woordenlijst
signaalwoord - woord dat laat zien hoe delen van een tekst bij elkaar horen
opsomming - een rij van dingen die bij elkaar horen
volgorde - de volgorde waarin stappen of gebeurtenissen gebeuren
tijdsaanduiding - woord dat laat zien wanneer iets gebeurt
oorzaak - de reden waarom iets gebeurt
gevolg - wat er door iets anders gebeurt
tegenstelling - een duidelijk verschil tussen twee dingen
Deze slide heeft geen instructies