Koppelteken en weglatingsstreepje
Koppelteken en weglatingsstreepje
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan het koppelteken en het weglatingsstreepje op de juiste manier gebruiken in woorden en woordgroepen.
Deze slide heeft geen instructies
Twee streepjes, twee functies
Als koppelteken en als weglatingsstreepje gebruik je hetzelfde teken: een liggend streepje.
koppelteken: verbindt delen van een woord
weglatingsstreepje: vervangt een weggelaten woorddeel
Voorbeelden:
gala-avond
in- en uitvoer
Benadruk dat het om hetzelfde leesteken gaat, maar met een andere functie. Laat het verschil horen in betekenis: verbinden tegenover vervangen.
Welk voorbeeld heeft een weglatingsstreepje?
gala-avond
in- en uitvoer
zo-even
A5-formaat
Correct is 'in- en uitvoer', omdat een deel van 'invoer' is weggelaten. De andere voorbeelden zijn koppeltekens die woorddelen verbinden.
Koppelteken voor overzicht
Soms wordt een woord zonder streepje moeilijk leesbaar. Dan gebruik je een koppelteken.
Voorbeelden:
vergeet-mij-nietje
heen-en-weer
Het koppelteken maakt de delen van het woord duidelijk zichtbaar.
De regel in de bron spreekt over samenkoppelingen die anders onoverzichtelijk worden. Wijs erop dat leesbaarheid hier de hoofdreden is.
Botsende klinkers
Je gebruikt een koppelteken als twee klinkers naast elkaar samengelezen kunnen worden.
Voorbeelden:
camera-instelling
zo-even
cadeau-idee
Geen koppelteken:
politieacademie
rijexamen
Gebruik de term 'botsende klinkers' precies zo. Het gaat hier om combinaties zoals aa, oe en ui die onduidelijk kunnen worden zonder streepje.
Bij letters, cijfers en afkortingen
Je gebruikt een koppelteken bij:
letters: A5-formaat
cijfers: mbo-niveau
afkortingen en andere tekens
Sint of sint: Sint-Nicolaas
Maar spreek je een afkorting als een gewoon woord uit, dan gebruik je geen koppelteken:
pincode
simkaart
Let op: mbo-niveau is een voorbeeld met een afkorting; A5-formaat met letter/cijfercombinatie. Het onderscheid met pincode en simkaart is vaak een struikelpunt.
Nog meer gevallen met koppelteken
Bij aardrijkskundige namen of afleidingen daarvan:
’s-Gravenhage
Zuid-Scharwoude
Noord-Italië
West-Afrikaan
Aardrijkskundige namen
Voorvoegsels en hoofdletters
Bij vaste voorvoegsels:
aspirant-agent
bijna-doelpunt
non-actief
Ook als het tweede deel met een hoofdletter begint:
pro-Europees
anti-Amerika
Noem de vaste voorvoegsels uit de regel eventueel mondeling: adjunct-, aspirant-, bijna-, ex-, interim-, kandidaat-, leerling-, niet-, non-, oud-.
Gelijkwaardige woorden
Gebruik een koppelteken in samenstellingen van twee gelijkwaardige woorden.
Voorbeelden:
paars-groen
bar-discotheek
Beide delen zijn even belangrijk in het nieuwe woord.
Leg kort uit dat geen van beide delen duidelijk belangrijker is dan het andere. Dat helpt om deze categorie te onderscheiden van gewone samenstellingen.
Waarom staat er een koppelteken in cadeau-idee?
door een afkorting
door een hoofdletter
door botsende klinkers
door een plaatsnaam
Test of leerlingen de regel van botsende klinkers herkennen en niet verwarren met andere gevallen.
Het weglatingsstreepje
Een weglatingsstreepje gebruik je als je een deel van een woord weglaat.
Voorbeelden:
op- of aanmerkingen
kerstbomen en -ballen
Het ontbrekende deel moet je makkelijk kunnen aanvullen.
Werk de voorbeelden mondeling uit: opmerkingen of aanmerkingen; kerstbomen en kerstballen. Zo zien leerlingen echt wat is weggelaten.
Wanneer gebruik je het niet?
Gebruik geen weglatingsstreepje als je een heel woord weglaat.
Goed:
hoge en lage cijfers
Niet goed:
hoge en lage- cijfers
Een weglatingsstreepje vervangt dus alleen een woorddeel, geen volledig woord.
Dit is het belangrijkste onderscheid bij het weglatingsstreepje. Laat leerlingen horen dat 'hoge' en 'lage' losse woorden zijn, geen delen van één samengesteld woord.
In welke woordgroep is het streepje fout?
kerstbomen en -ballen
op- of aanmerkingen
hoge en lage- cijfers
in- en uitvoer
Correct is de foutoptie 'hoge en lage- cijfers': hier is een heel woord niet weggelaten, dus er mag geen weglatingsstreepje staan.
Begrippenlijst
koppelteken - liggend streepje dat delen van een woord met elkaar verbindt
weglatingsstreepje - liggend streepje dat een weggelaten woorddeel vervangt
samenkoppeling - woordcombinatie die met streepjes duidelijker leesbaar wordt
botsende klinkers - klinkers naast elkaar die je ook samen zou kunnen uitspreken
afkorting - verkorte vorm van een woord of woordgroep, zoals mbo
aardrijkskundige naam - naam van een plaats, streek of gebied
gelijkwaardige woorden - woorden die in een samenstelling even belangrijk zijn
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag
C7 §4 Koppelteken en weglaat streepje
7.4 opdr. 1 t/m 4
Deze slide heeft geen instructies