Maatschappijwetenschappen
verandering
EJH11/EJA11 2026-2026 blok 1
Centraal: Hoofdstuk 7, par 1 t/m 4;
Verkend verondersteld: Hoofdstuk 4, par 1; Hoofdstuk 6, par. 4;
Maatschappijwetenschappen
verandering
EJH11/EJA11 2026-2026 blok 1
Centraal: Hoofdstuk 7, par 1 t/m 4;
Verkend verondersteld: Hoofdstuk 4, par 1; Hoofdstuk 6, par. 4;
Hoofdconcepten: verandering & vorming
Verandering: De richting en het tempo van veranderingen in de samenleving en de (on)mogelijkheid om deze te beïnvloeden
Context Samenlevingsvormen
De ontwikkeling in het Nederlandse gezinsleven (ca. 1920 – 1990)
Vorming
Het proces waarin je een bepaalde identiteit verwerft;
Socialiserende instituties:
Micro-niveau: het gezin
Meso-niveau: in je peer-group of ‘bubbel’, in verenigingen, door (sociale) media en op school
Macro-niveau: de samenleving, de cultuur = steeds meer ook een wereldsamenleving / wereldcultuur (‘globalisering’
Kernconcepten
Sociologische concepten:
Institutionalisering (7.1)
Individualisering (7.3)
Rationalisering (4.1; 7.3)
Politicologische concepten:
Democratisering (7.2)
Staatsvorming (4.1)
Globalisering (6.4)
Paragraaf 7.1 Institutionalisering
Leerdoelen
Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);
Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);
Je kunt uitleggen wat ‘institutionalisering’ is als verschijnsel; je kunt het herkennen en toepassen (ET 18.3)
Institutionalisering 1
Sociale institutie:
complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge gedrag reguleren
Politieke institutie:
Complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties rond politieke machtsuitoefening en politieke besluitvorming reguleren
Paragraaf 7.1 Institutionalisering
• Je kunt de geschiedenis van het gezin in NL vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd
• Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden
• Je kunt uitleggen wat ‘institutionalisering’ is als verschijnsel; je kunt het herkennen en toepassen
Institutionalisering 2
Institutionalisering
Het proces waarbij een complex van waarden en (min of meer) geformaliseerde regels vastgelegd wordt in standaard gedragspatronen die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren
In gewone taal [niet voor het examen]
Het verschijnsel dat in een samenleving die steeds ingewikkelder wordt, er steeds meer / andere regels komen om het gedrag van mensen te sturen om het samenleven met zo veel mensen mogelijk maken.
Een stukje geschiedenis….
Republiek der zeven vereenigde Nederlanden,
1578 / 1648 – 1795
Statenbond van Gewesten: decentraal
Zeer zwakke centrale overheid
Verschillende vormen van bestuur op regionaal
en lokaal niveau
Zorg in handen van kerken en steden
Gedragsregulering door kerken en (dorps) gemeenschappen
Een stukje geschiedenis….
Vanaf 1807 / 1813
Eenheidsstaat Holland / Nederland
Versterking van centrale overheid
Begin uniformering van bestuur en regels op alle niveaus
(onderwijs, gemeenten, bevolkingsregister, meetstelsel,
muntstelsel, enz.)
Staat is nog zwak, kerken houden een belangrijke rol in
zorg voor mensen en het reguleren van hun gedrag
Naar een massasamenleving
Industrialisering
De Nederlanden zijn verstedelijkt: sinds 1300 veel (kleine) steden in Friesland, Holland en Zeeland en langs de IJssel
Vanaf de 17e eeuw industrie: proto-industrialisering rond m.n. Amsterdam en Zaanstad.
‘Echte’ Industrialisering (kolen, elektriciteit) vanaf 1870: Randstad, Twente. Mechanisatie in de landbouw = minder werk voor de armen.
Massale verhuizing naar de stad (urbanisatie) en naar het buitenland(migratie) (V.S., Argentinië, Zuid-Afrika)
Institutionalisering 1
Onderwijs
15e – 18e eeuw: in handen van de kerken
1806: invoering nationaal (basis)onderwijs
1857: invoering nationaal voortgezet onderwijs
1901: invoering leerplicht (6 – 12)
1967: herziening voortgezet onderwijs; uitbreiding leerplicht tot 16
1981: wet op het basisonderwijs; leerplicht 5 – 16
2021: wet verlengde kwalificatieplicht 18 - 21 jaar
Verzuiling
19e eeuw (‘IJzeren Eeuw’):
Enorme bevolkingsgroei, veel armoede en trek naar steden. Overheid wil/moet reguleren, maar
kan dat nog niet goed en
stuit op verzet van de kerken / de kerkbezoekers (met name onderwijskwestie)
Verzuiling (1870 – 1960 – nu??)
Verticale stratificatie van de samenleving op basis van godsdienst / levensbeschouwing (NE, B, AU en CH)
Van de wieg tot het graf in je eigen katholieke, protestantse, socialistische (enz.) ‘bubbel’
Gezinsleven 1920 - 1960
Ten tijde van de verzuiling
Stabiele, gesloten gezinnen (man, vrouw, vaak veel kinderen)
Lid van een ‘zuil’ = een gemeenschap van gelijkgestemden
Kostwinnersgezin: Vader verdient de kost én beslist.
Patriarchaat: Vrouwen mogen na hun huwelijk niet meer werken; zijn handelingsonbekwaam (tot 1956)
Bevelshuishouding
Institutionalisering 4
Ook: uitbreiding van de verzorgende taak van de overheid:
Jaren 1950: Algemene Ouderdomswet - voorzieningen voor bejaarden
Jaren 1960: Algemene Bijstandwet – voorzieningen voor mensen die niet kunnen werken…
Opbouw van de verzorgingsstaat
Langzaam verdwijnen van de verzuiling…
Institutionalisering 5
Nadelen:
Steeds meer regels (en procedures en formulieren)
Steeds minder vrijheid?
Voordelen:
Meer vrijheid door vaststaande regels en procedures
‘zinvol’
7.2 Democratisering
Leerdoelen:
Je kunt beschrijven welke veranderingen er na de Tweede Wereldoorlogen plaatsvinden in de rollen van verschillende socialisatoren
Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd
Je kunt het verschijnsel ‘democratisering’ beschrijven en in bronnen herkennen - ook in de context van samenlevingsvormen op micro-niveau
7.2 Democratisering
Democratisering is het proces van verandering van machts- en gezagsverhoudingen door een grotere inspraak en medezeggenschap van degenen met minder macht.
Macroniveau (formeel)
Uitbreiding actief en passief kiesrecht naar alle mannen (1917) en vrouwen (1919)
Verlaging kiesleeftijd van 23 naar 21 (1965), 18 (1972) en 16 ???
Uitbreiding politieke grondrechten (vrijheidsrechten) met sociale grondrechten (‘welzijnsrechten’, 1983)
7.2 Democratisering
Democratisering is het proces van verandering van machts- en gezagsverhoudingen door een grotere inspraak en medezeggenschap van degenen met minder macht.
Meso- en microniveau (formeel én informeel)
Veranderende macht- en gezagsverhoudingen in bedrijven, organisaties en in het gezin:
Medezeggenschap op school en op het werk (leerlingenraad, MR)
Van een bevelshuishouden naar een onderhandelingshuishouden
Emancipatie
Van vrouwen
Jaren 1950: introductie nieuwe huishoudelijke apparaten (stofzuiger, wasmachine)
1957: handelingsonbekwaamheid afgeschaft
Vanaf 1964: introductie anticonceptiepil
Vanaf ca. 1968: tweede feministische golf (‘baas in eigen buik’)
1971: nieuwe echtscheidingswet
1979: Internationale vrouwenrechtenverdrag
1984: abortuswet
Emancipatie
Van homoseksuele mannen en vrouwen
1971: homoseksualiteit niet meer strafbaar (NL)
1973: homoseksualiteit niet meer als psychische stoornis gezien (wereld)
1994: algemene wet gelijke behandeling
2001: openstellen huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht
2023: ‘seksuele gerichtheid’ onderdeel van artikel 1 vd grondwet.
En wat betekende dat voor het gezin?
Wordt kleiner (geboortecijfer 2025: 1,2 kind per vrouw)
Meer gelijkwaardige rollen / verhoudingen (man, man, vrouw, kind)
Meer gelijkwaardige taakverdeling (?)
Maar ook: minder zorg voor ouderen
Veel verschillende samenlevingsvormen (echtscheiding, samengestelde gezinnen, woongroepen)
NB: nog steeds veel ongelijkwaardigheid man / vrouw:
Werkvelden en arbeidsverhoudingen, Veiligheid
Socialisatie en socialisatoren
= het proces van overdracht en verwerving van de cultuur van de groep(en) en de samenleving waar mensen toe behoren. Bestaat uit (o.a.) opvoeding, opleiding en de omgang met anderen.
Vanaf 1960:
Opvoeding niet minder belangrijk, maar wel grotere rol ándere socialisatoren:
Media (door groeiende / steeds veranderende mediaconsumptie)
Peergroup (jongerenculturen & uitgestelde volwassenheid)
Onderwijs (door groeiende onderwijsdeelname
7.3 Individualisering
Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);
Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);
Je kunt het verschijnsel ‘individualisering’ beschrijven en in bronnen herkennen – ook in de context van samenlevingsvormen op micro- niveau (ET 18.2)
7.3 Individualisering
= het proces waarbij individuen in toenemende mate hun zelfstandigheid op verschillende gebieden (kunnen) vergroten
= minder gebonden zijn aan tradities en groepsnormen
Begint in de jaren 1960, zet sterk door in de jaren na 1980
1960: Ontzuiling
1920 – 1960: leven in levensbeschouwelijke ‘bubbels’
Vanaf 1960:
Ontkerkelijking (secularisering)
Moderne media (TV)
Mobiliteit (auto)
Stijging opleidingsniveau & inkomen:
sociale mobiliteit
Niet sociale groep,
maar ontwikkeling eigen
identiteit en leefstijl worden
belangrijk
Gevolgen welvaartsgroei
Sterke welvaartsgroei (vanaf 1960, versneld vanaf 1990)
Niet direct werken op je 16e: langer studeren
Meer mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding
Meer mogelijkheden (of plichten) om je ánders te ontplooien: sport, muziek, bijles)
1980: Verdergaande individualisering
Vrouwenemancipatie & toename van het aantal geschoolde vrouwen
1971: scheidingswet & gelijkstelling homoseksuelen
1975: wet gelijk loon mannen en vrouwen
1981: wet basisonderwijs: leerplicht vanaf 5
1986: invoering basisbeurs studenten
De overheid helpt mensen / vrouwen om op eigen benen te staan…
Alles eigen keuze?
Door individualisering ontstaat een meerkeuzemaatschappij
Maar:
We kunnen ‘alles’ kiezen, maar kiezen toch hetzelfde …
Oude ‘klassen’ zijn verdwenen, maar nieuwe scheidslijnen ontstaan:
Etnisch-cultureel
Opleidingsniveau (‘Ons soort mensen’)
De vrijheid om hetzelfde te kiezen:
Levi’s 501
gevolgen
Individualisering ontstaat door en veroorzaakt minder binding aan anderen: minder sociale cohesie (= samenhang)
(minder toebedeelde relaties, meer (tijdelijke) verworven relaties)
Verzorgingsstaat (1945 -1990) maakt individualisering mogelijk,
Maar door individualisering kiezen we er vanaf 1990 ook voor om de verzorgingsstaat af te bouwen en iedereen meer zelf verantwoordelijk te maken… participatiesamenleving = iedereen doet mee = moet meedoen
(neo-liberalisme 1990 – nu: samenleving waarin de vrije markt en het individu meer centraal staan)
Maar:
Is het wel zo fijn om helemaal alleen jezelf te zijn? En kan iedereen wel zo goed voor zichzelf zorgen?
2025
Nieuwe sociale woonvormen
Populariteit kerken en religieuze groepen
Heropleving traditionele waarden en huwelijksvormen
Grenzen aan de participatiesamenleving: niet iedereen kan (zonder hulp) meedoen…
7.4 Rationalisering
Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);
Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);
Je weet hoe de drie grote ideologische blokken op hoofdlijnen denken over het reguleren van samenlevingsvormen (ET 7.2)
Je weet op hoofdlijnen hoe andere samenlevingsvormen vanaf de jaren 1960 zijn geïnstitutionaliseerd (ET 7.3)
Je kunt het verschijnsel ‘rationalisering’ beschrijven en in bronnen herkennen – ook in de context van samenlevingsvormen op micro- niveau(ET 18.1)
7.4 Rationalisering
“het proces van het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van het doelgericht inzetten van middelen teneinde zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten te bereiken”
In (iets) gewonere mensentaal
Het voorspelbaar, beheersbaar en zo optimaal mogelijk maken van allerlei processen met behulp van wetenschap en techniek – inclusief het (samen)leven zelf.
traditioneel
Het leven is voor de meeste mensen hard en voor iedereen onvoorspelbaar.
Godsdienst biedt:
verklaringen voor onverklaarbare & onverwachte gebeurtenissen
troost in het licht van al het (reële) lijden
Opkomst wetenschap en techniek
Ontwikkelingen tenminste vanaf 3000 BCE ( = 5000 jaar geleden)
Vanaf ca. 1600/1800 rationalisering van productieprocessen: fabrieken
Vanaf 1800: grote doorbraken in de medische wetenschappen (virologie, inentingen op mensen)
‘hygiënisten’: artsen, stedebouwkundigen & politici slaan de handen ineen om steden en huizen schoon te krijgen
Eerste inentingscampagne ter wereld, 1804
secularisering
(‘verwereldlijking’ ) Afname van het aantal mensen dat actief een religie belijdt;
In de loop van de 20e eeuw:
Aantal actief gelovigen neemt in Europa (sterk) af;
Wetenschap en techniek dringen door tot in vrijwel alle aspecten van het leven
maar is er een noodzakelijk verband??
Macro - Micro
Macro
rationalisering van bijvoorbeeld:
de politiek (statistiek, protocollen, algoritmes; maakbaarheidsgedachte)
de industrie
de landbouw
& de voedingsmiddelenindustrie
de sport, enz
(vetgedrukt = gevolg van gericht beleid)
Macro – Micro 2
Micro
Vanaf 1920 maatschappelijk werk (social work) om ‘onmaatschappelijke’ gezinnen te heropvoeden en kinderen te beschermen
Vanaf 1950: huishoudelijke apparaten
1964: de pil
Vanaf 1980: beleid om vrouwen aan het werk te krijgen
Sindsdien: beleid om vrouwen en mannen gezond aan het werk te houden (ouderschapsverlof, kinderopvang)
Vanaf 2010 technologie 3.0 (Internet) en (2022) 4.0 (AI): rationalisering van menselijke relaties
ideologie
Confessionelen / de christendemocratie (CDA, CU, SGP, NCS)
gezin als hoeksteen van de samenleving; hele gezinnen met traditionele rollen blijven wenselijk. De samenleving is niet maakbaar
Liberalen (VVD, D66, ten dele GL)
Vrijheid van het individu staat voorop; de overheid bemeoit zich met zo min mogelijk, dus ook niet met samenlevingsvormen en relaties
(maar heeft wel het homohuwelijk mogelijk gemaakt)
Socialisten / sociaaldemocraten (PvdA, SP, deel GL)
Vrijheid én gelijkheid én broederschap.
Dus als de overheid kan helpen om (bijvoorbeeld)
meer vrouwen op invloedrijke posities te krijgen,
dan moet ze dat doen
maakbaarheid!
Rationalisering: veiligheidsparadox
o.a. door rationalisering en beschaving (opleiding!) is de veiligheid objectief enorm toegenomen: dalende cijfers criminaliteit, geweld, rampen, enz. (m.u.v. femicide)
o.a. door de media is onze veiligheidsbeleving meetbaar afgenomen: we zijn meetbaar banger voor criminaliteit, geweld, rampen, enz.
Kan de politiek daar iets aan doen?
Rationalisering?
Heeft ons veel (welvaart) gebracht
Maar kost ons ook veel: controle, bereikbaarheid, stress, beïnvloeding, enz. https://nos.nl/artikel/2584547-meer-lummelen-is-hard-nodig-maar-hoe-moet-dat-ook-alweer
Verwetenschappelijking = ‘onttovering’ van de wereld: staan we toeval, noodlot, lijden en het mysterie nog wel toe?
Als alles ‘perfect’ moet zijn, ben je vaak/snel teleurgesteld (depressie-epidemie)
opdracht
De kern van het hoofdstuk is het samenleven op microniveau: het gezin
Welke vier fasen in gezinsvorming bespreekt het boek / de syllabus in de periode 1920 – 2020
Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);
Welke van de vier processen spelen een rol bij de veranderingen die plaatsvinden ? Hoe werkt dat precies (oorzaken en gevolgen)?
Welke maatregelen neemt de overheid