ejah11 veranderingen 03102025

Maatschappijwetenschappen
verandering

EJH11/EJA11 2026-2026 blok 1

Centraal: Hoofdstuk 7, par 1 t/m 4;

Verkend verondersteld: Hoofdstuk 4, par 1; Hoofdstuk 6, par. 4;

1 / 51
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 51 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Maatschappijwetenschappen
verandering

EJH11/EJA11 2026-2026 blok 1

Centraal: Hoofdstuk 7, par 1 t/m 4;

Verkend verondersteld: Hoofdstuk 4, par 1; Hoofdstuk 6, par. 4;

Hoofdconcepten: verandering & vorming

Verandering: De richting en het tempo van veranderingen in de samenleving en de (on)mogelijkheid om deze te beïnvloeden


Context Samenlevingsvormen

De ontwikkeling in het Nederlandse gezinsleven (ca. 1920 – 1990)


Vorming

Het proces waarin je een bepaalde identiteit verwerft;


Socialiserende instituties:


  • Micro-niveau: het gezin

  • Meso-niveau: in je peer-group of ‘bubbel’, in verenigingen, door (sociale) media en op school

  • Macro-niveau: de samenleving, de cultuur = steeds meer ook een wereldsamenleving / wereldcultuur (‘globalisering’


Kernconcepten

Sociologische concepten:


  • Institutionalisering (7.1)

  • Individualisering (7.3)

  • Rationalisering (4.1; 7.3)


Politicologische concepten:

  • Democratisering (7.2)

  • Staatsvorming (4.1)

  • Globalisering (6.4)













Paragraaf 7.1 Institutionalisering

Leerdoelen

  • Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);

  • Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);

  • Je kunt uitleggen wat ‘institutionalisering’ is als verschijnsel; je kunt het herkennen en toepassen (ET 18.3)


Institutionalisering 1

Sociale institutie:

complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge gedrag reguleren


Politieke institutie:

Complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties rond politieke machtsuitoefening en politieke besluitvorming reguleren

Paragraaf 7.1 Institutionalisering

• Je kunt de geschiedenis van het gezin in NL vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd

• Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden

• Je kunt uitleggen wat ‘institutionalisering’ is als verschijnsel; je kunt het herkennen en toepassen



Institutionalisering 2

Institutionalisering

Het proces waarbij een complex van waarden en (min of meer) geformaliseerde regels vastgelegd wordt in standaard gedragspatronen die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren


In gewone taal [niet voor het examen]

Het verschijnsel dat in een samenleving die steeds ingewikkelder wordt, er steeds meer / andere regels komen om het gedrag van mensen te sturen om het samenleven met zo veel mensen mogelijk maken.

Een stukje geschiedenis….

Republiek der zeven vereenigde Nederlanden,

1578 / 1648 – 1795


Statenbond van Gewesten: decentraal

Zeer zwakke centrale overheid

Verschillende vormen van bestuur op regionaal

en lokaal niveau


Zorg in handen van kerken en steden

Gedragsregulering door kerken en (dorps) gemeenschappen

Een stukje geschiedenis….

Vanaf 1807 / 1813


Eenheidsstaat Holland / Nederland

Versterking van centrale overheid

Begin uniformering van bestuur en regels op alle niveaus


(onderwijs, gemeenten, bevolkingsregister, meetstelsel,

muntstelsel, enz.)


Staat is nog zwak, kerken houden een belangrijke rol in

zorg voor mensen en het reguleren van hun gedrag


Naar een massasamenleving

Industrialisering

  • De Nederlanden zijn verstedelijkt: sinds 1300 veel (kleine) steden in Friesland, Holland en Zeeland en langs de IJssel


  • Vanaf de 17e eeuw industrie: proto-industrialisering rond m.n. Amsterdam en Zaanstad.


  • ‘Echte’ Industrialisering (kolen, elektriciteit) vanaf 1870: Randstad, Twente. Mechanisatie in de landbouw = minder werk voor de armen.


  • Massale verhuizing naar de stad (urbanisatie) en naar het buitenland(migratie) (V.S., Argentinië, Zuid-Afrika)

Institutionalisering 1

Onderwijs

  • 15e – 18e eeuw: in handen van de kerken

  • 1806: invoering nationaal (basis)onderwijs

  • 1857: invoering nationaal voortgezet onderwijs

  • 1901: invoering leerplicht (6 – 12)

  • 1967: herziening voortgezet onderwijs; uitbreiding leerplicht tot 16

  • 1981: wet op het basisonderwijs; leerplicht 5 – 16

  • 2021: wet verlengde kwalificatieplicht 18 - 21 jaar



Verzuiling

19e eeuw (‘IJzeren Eeuw’):

Enorme bevolkingsgroei, veel armoede en trek naar steden. Overheid wil/moet reguleren, maar


  1. kan dat nog niet goed en

  2. stuit op verzet van de kerken / de kerkbezoekers (met name onderwijskwestie)


Verzuiling (1870 – 1960 – nu??)

Verticale stratificatie van de samenleving op basis van godsdienst / levensbeschouwing (NE, B, AU en CH)

Van de wieg tot het graf in je eigen katholieke, protestantse, socialistische (enz.) ‘bubbel’











Gezinsleven 1920 - 1960

Ten tijde van de verzuiling

Stabiele, gesloten gezinnen (man, vrouw, vaak veel kinderen)

Lid van een ‘zuil’ = een gemeenschap van gelijkgestemden


Kostwinnersgezin: Vader verdient de kost én beslist.

Patriarchaat: Vrouwen mogen na hun huwelijk niet meer werken; zijn handelingsonbekwaam (tot 1956)

Bevelshuishouding

Institutionalisering 4

  • Ook: uitbreiding van de verzorgende taak van de overheid:

  • Jaren 1950: Algemene Ouderdomswet - voorzieningen voor bejaarden

  • Jaren 1960: Algemene Bijstandwet – voorzieningen voor mensen die niet kunnen werken…

  • Opbouw van de verzorgingsstaat

  • Langzaam verdwijnen van de verzuiling…

Institutionalisering 5


Nadelen:

Steeds meer regels (en procedures en formulieren)

Steeds minder vrijheid?


Voordelen:

Meer vrijheid door vaststaande regels en procedures

‘zinvol’











7.2 Democratisering

Leerdoelen:


  • Je kunt beschrijven welke veranderingen er na de Tweede Wereldoorlogen plaatsvinden in de rollen van verschillende socialisatoren

  • Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd

  • Je kunt het verschijnsel ‘democratisering’ beschrijven en in bronnen herkennen - ook in de context van samenlevingsvormen op micro-niveau












7.2 Democratisering



Democratisering is het proces van verandering van machts- en gezagsverhoudingen door een grotere inspraak en medezeggenschap van degenen met minder macht.


Macroniveau (formeel)

  • Uitbreiding actief en passief kiesrecht naar alle mannen (1917) en vrouwen (1919)

  • Verlaging kiesleeftijd van 23 naar 21 (1965), 18 (1972) en 16 ???

  • Uitbreiding politieke grondrechten (vrijheidsrechten) met sociale grondrechten (‘welzijnsrechten’, 1983)











7.2 Democratisering



Democratisering is het proces van verandering van machts- en gezagsverhoudingen door een grotere inspraak en medezeggenschap van degenen met minder macht.


Meso- en microniveau (formeel én informeel)

Veranderende macht- en gezagsverhoudingen in bedrijven, organisaties en in het gezin:


Medezeggenschap op school en op het werk (leerlingenraad, MR)

Van een bevelshuishouden naar een onderhandelingshuishouden

Emancipatie

Van vrouwen


Jaren 1950: introductie nieuwe huishoudelijke apparaten (stofzuiger, wasmachine)

1957: handelingsonbekwaamheid afgeschaft

Vanaf 1964: introductie anticonceptiepil

Vanaf ca. 1968: tweede feministische golf (‘baas in eigen buik’)

1971: nieuwe echtscheidingswet

1979: Internationale vrouwenrechtenverdrag

1984: abortuswet

Emancipatie

Van homoseksuele mannen en vrouwen


1971: homoseksualiteit niet meer strafbaar (NL)

1973: homoseksualiteit niet meer als psychische stoornis gezien (wereld)

1994: algemene wet gelijke behandeling

2001: openstellen huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht

2023: ‘seksuele gerichtheid’ onderdeel van artikel 1 vd grondwet.















En wat betekende dat voor het gezin?


  • Wordt kleiner (geboortecijfer 2025: 1,2 kind per vrouw)

  • Meer gelijkwaardige rollen / verhoudingen (man, man, vrouw, kind)

  • Meer gelijkwaardige taakverdeling (?)

  • Maar ook: minder zorg voor ouderen

  • Veel verschillende samenlevingsvormen (echtscheiding, samengestelde gezinnen, woongroepen)


NB: nog steeds veel ongelijkwaardigheid man / vrouw:

Werkvelden en arbeidsverhoudingen, Veiligheid

Socialisatie en socialisatoren

= het proces van overdracht en verwerving van de cultuur van de groep(en) en de samenleving waar mensen toe behoren. Bestaat uit (o.a.) opvoeding, opleiding en de omgang met anderen.


Vanaf 1960:

Opvoeding niet minder belangrijk, maar wel grotere rol ándere socialisatoren:


  • Media (door groeiende / steeds veranderende mediaconsumptie)

  • Peergroup (jongerenculturen & uitgestelde volwassenheid)

  • Onderwijs (door groeiende onderwijsdeelname



7.3 Individualisering


  • Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);

  • Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);

  • Je kunt het verschijnsel ‘individualisering’ beschrijven en in bronnen herkennen – ook in de context van samenlevingsvormen op micro- niveau (ET 18.2)


7.3 Individualisering

= het proces waarbij individuen in toenemende mate hun zelfstandigheid op verschillende gebieden (kunnen) vergroten


= minder gebonden zijn aan tradities en groepsnormen


Begint in de jaren 1960, zet sterk door in de jaren na 1980

1960: Ontzuiling

1920 – 1960: leven in levensbeschouwelijke ‘bubbels’


Vanaf 1960:


Ontkerkelijking (secularisering)

Moderne media (TV)

Mobiliteit (auto)

Stijging opleidingsniveau & inkomen:

sociale mobiliteit


Niet sociale groep,

maar ontwikkeling eigen

identiteit en leefstijl worden

belangrijk

Gevolgen welvaartsgroei

Sterke welvaartsgroei (vanaf 1960, versneld vanaf 1990)


Niet direct werken op je 16e: langer studeren

Meer mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding

Meer mogelijkheden (of plichten) om je ánders te ontplooien: sport, muziek, bijles)



1980: Verdergaande individualisering

Vrouwenemancipatie & toename van het aantal geschoolde vrouwen


1971: scheidingswet & gelijkstelling homoseksuelen

1975: wet gelijk loon mannen en vrouwen

1981: wet basisonderwijs: leerplicht vanaf 5

1986: invoering basisbeurs studenten


De overheid helpt mensen / vrouwen om op eigen benen te staan…



Alles eigen keuze?

Door individualisering ontstaat een meerkeuzemaatschappij


Maar:

  • We kunnen ‘alles’ kiezen, maar kiezen toch hetzelfde …

  • Oude ‘klassen’ zijn verdwenen, maar nieuwe scheidslijnen ontstaan:

    • Etnisch-cultureel

    • Opleidingsniveau (‘Ons soort mensen’)

De vrijheid om hetzelfde te kiezen:

Levi’s 501

gevolgen

Individualisering ontstaat door en veroorzaakt minder binding aan anderen: minder sociale cohesie (= samenhang)

(minder toebedeelde relaties, meer (tijdelijke) verworven relaties)


Verzorgingsstaat (1945 -1990) maakt individualisering mogelijk,

Maar door individualisering kiezen we er vanaf 1990 ook voor om de verzorgingsstaat af te bouwen en iedereen meer zelf verantwoordelijk te maken… participatiesamenleving = iedereen doet mee = moet meedoen


(neo-liberalisme 1990 – nu: samenleving waarin de vrije markt en het individu meer centraal staan)

Maar:

Is het wel zo fijn om helemaal alleen jezelf te zijn? En kan iedereen wel zo goed voor zichzelf zorgen?


2025

Nieuwe sociale woonvormen

Populariteit kerken en religieuze groepen

Heropleving traditionele waarden en huwelijksvormen

Grenzen aan de participatiesamenleving: niet iedereen kan (zonder hulp) meedoen…



7.4 Rationalisering

  • Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);

  • Je kunt op hoofdlijnen benoemen welke maatregelen de Nederlandse overheid in de 20e eeuw heeft genomen om (politieke) socialisatie te beïnvloeden (ET 7.1);

  • Je weet hoe de drie grote ideologische blokken op hoofdlijnen denken over het reguleren van samenlevingsvormen (ET 7.2)

  • Je weet op hoofdlijnen hoe andere samenlevingsvormen vanaf de jaren 1960 zijn geïnstitutionaliseerd (ET 7.3)

  • Je kunt het verschijnsel ‘rationalisering’ beschrijven en in bronnen herkennen – ook in de context van samenlevingsvormen op micro- niveau(ET 18.1)


7.4 Rationalisering

“het proces van het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid met de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van het doelgericht inzetten van middelen teneinde zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten te bereiken”


In (iets) gewonere mensentaal

Het voorspelbaar, beheersbaar en zo optimaal mogelijk maken van allerlei processen met behulp van wetenschap en techniek – inclusief het (samen)leven zelf.


traditioneel

Het leven is voor de meeste mensen hard en voor iedereen onvoorspelbaar.

Godsdienst biedt:

  1. verklaringen voor onverklaarbare & onverwachte gebeurtenissen

  2. troost in het licht van al het (reële) lijden

Opkomst wetenschap en techniek

Ontwikkelingen tenminste vanaf 3000 BCE ( = 5000 jaar geleden)


Vanaf ca. 1600/1800 rationalisering van productieprocessen: fabrieken


Vanaf 1800: grote doorbraken in de medische wetenschappen (virologie, inentingen op mensen)


‘hygiënisten’: artsen, stedebouwkundigen & politici slaan de handen ineen om steden en huizen schoon te krijgen


Eerste inentingscampagne ter wereld, 1804

secularisering

(‘verwereldlijking’ ) Afname van het aantal mensen dat actief een religie belijdt;


In de loop van de 20e eeuw:

Aantal actief gelovigen neemt in Europa (sterk) af;

Wetenschap en techniek dringen door tot in vrijwel alle aspecten van het leven

maar is er een noodzakelijk verband??

Macro - Micro

Macro

rationalisering van bijvoorbeeld:


de politiek (statistiek, protocollen, algoritmes; maakbaarheidsgedachte)

de industrie

de landbouw

& de voedingsmiddelenindustrie

de sport, enz


(vetgedrukt = gevolg van gericht beleid)

Macro – Micro 2

Micro

Vanaf 1920 maatschappelijk werk (social work) om ‘onmaatschappelijke’ gezinnen te heropvoeden en kinderen te beschermen

Vanaf 1950: huishoudelijke apparaten

1964: de pil

Vanaf 1980: beleid om vrouwen aan het werk te krijgen

Sindsdien: beleid om vrouwen en mannen gezond aan het werk te houden (ouderschapsverlof, kinderopvang)

Vanaf 2010 technologie 3.0 (Internet) en (2022) 4.0 (AI): rationalisering van menselijke relaties






ideologie

Confessionelen / de christendemocratie (CDA, CU, SGP, NCS)

  • gezin als hoeksteen van de samenleving; hele gezinnen met traditionele rollen blijven wenselijk. De samenleving is niet maakbaar


Liberalen (VVD, D66, ten dele GL)

  • Vrijheid van het individu staat voorop; de overheid bemeoit zich met zo min mogelijk, dus ook niet met samenlevingsvormen en relaties

(maar heeft wel het homohuwelijk mogelijk gemaakt)



Socialisten / sociaaldemocraten (PvdA, SP, deel GL)


  • Vrijheid én gelijkheid én broederschap.

Dus als de overheid kan helpen om (bijvoorbeeld)

meer vrouwen op invloedrijke posities te krijgen,

dan moet ze dat doen


maakbaarheid!




Rationalisering: veiligheidsparadox

o.a. door rationalisering en beschaving (opleiding!) is de veiligheid objectief enorm toegenomen: dalende cijfers criminaliteit, geweld, rampen, enz. (m.u.v. femicide)


o.a. door de media is onze veiligheidsbeleving meetbaar afgenomen: we zijn meetbaar banger voor criminaliteit, geweld, rampen, enz.


Kan de politiek daar iets aan doen?

Rationalisering?

Heeft ons veel (welvaart) gebracht


Maar kost ons ook veel: controle, bereikbaarheid, stress, beïnvloeding, enz. https://nos.nl/artikel/2584547-meer-lummelen-is-hard-nodig-maar-hoe-moet-dat-ook-alweer


Verwetenschappelijking = ‘onttovering’ van de wereld: staan we toeval, noodlot, lijden en het mysterie nog wel toe?

Als alles ‘perfect’ moet zijn, ben je vaak/snel teleurgesteld (depressie-epidemie)




opdracht

De kern van het hoofdstuk is het samenleven op microniveau: het gezin


Welke vier fasen in gezinsvorming bespreekt het boek / de syllabus in de periode 1920 – 2020

Je kunt de geschiedenis van het gezin vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw classificeren in vier perioden aan de hand van kenmerkende maatschappelijke ontwikkelingen in die tijd (ET 6.1);


Welke van de vier processen spelen een rol bij de veranderingen die plaatsvinden ? Hoe werkt dat precies (oorzaken en gevolgen)?


Welke maatregelen neemt de overheid