Hoofdstuk 5: Geomorfologie

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Domeinoverschrijdend
• Leerjaar 6

Hoofdstuk 5: Geomorfologie

Dit is een luchtfoto van gevlochten gletsjerrivieren (braided rivers) in het vulkanische landschap van de IJslandse Hooglanden of de zuidkust van IJsland (zoals rond Skeiðarársandur).

Gevlochten rivierpatroon: Het smeltwater uit de gletsjers stroomt in een wirwar van kleine, steeds veranderende kanalen door het losse sediment en zwarte zand.

Kleurcontrast: Het gletsjerslib kleurt het water melkachtig wit of lichtblauw, wat sterk afsteekt tegen de donkere, vulkanische as- en zandbanken.

Ontstaan: Dit type landschap ontstaat door de enorme hoeveelheden puin en zand die meegesleurd worden wanneer gletsjers smelten of bij vulkanische uitbarstingen onder het ijs (jökulhlaups).

Geomorfologie is de wetenschap die de processen die het aardoppervlak vormen bestudeert. Veel van wat je dagelijks om je heen ziet, zoals rivieren, heuvels en stranden, is het resultaat van natuurlijke krachten die door de tijd heen hebben gewerkt.

Je leerde al over erosie door wind en water, of over hoe gletsjers landschappen kunnen vormgeven. In dit hoofdstuk ga je dieper in op de krachten die het landschap om ons heen boetseren, en ontdek je hoe actuele thema's zoals klimaatverandering ook invloed hebben op geomorfologische processen.

Welke kracht is verantwoordelijk voor de vorming van gebergten?

A

Wind

B

Rivieren

C

Tektonische krachten

Welke tektonische krachten ken je?

Wat is hun beweging?

Hoe heet het proces waarbij gesteente en grond door wind, water of ijs worden losgemaakt en verplaatst.

A

Erosie

B

Sedimentatie

C

Verwering

Eolische erosie in de woestijn

In woestijngebieden kan wind een grote rol spelen in de vorming van landvormen. Het proces waarbij wind fijne deeltjes wegvoert en afzet,

wat is een ander veel voorkomend fenomeen door een erosie door de wind?

Een duin

Hoe heet het proces waarbij geërodeerd materiaal wordt afgezet op een nieuwe locatie, zoals in rivieren, meren of zeeën.

A

Erosie

B

Sedimentatie

C

Verwering

Hoe heet het proces waarbij gesteente door fysische, chemische of biologische invloeden wordt afgebroken.

A

Erosie

B

Sedimentatie

C

Verwering

zoutverwering in zandsteen, Azerbeidzjan

Welke van de volgende landvormen is een voorbeeld van een landvorm die ontstaat door sedimentatie?

A

Vulkanen

B

Canyons

C

Alluviale vlakte

5.1.2 Verwering

Geomorfologie is de wetenschap die de vormen van het aardoppervlak bestudeert en de processen die die vormen creëren en veranderen. Het onderzoekt dus landschapsvormen zoals bergen, rivieren, valleien, duinen en kustlijnen, en probeert te begrijpen hoe die structuren ontstaan en evolueren.

Landschappen worden gevormd door een combinatie van endogene en exogene processen.

hier verwering door insolatie in Texas: overdag heet door zon, 's nachts koelt het flink af -> uitzetten en krimpen waardoor steen breekt

Vorming landschap

Exogene processen

• externe krachten aan aardoppervlakte

• verwering, erosie, sedimentatie

• werking van water, wind, ijs en de zwaartekracht

• verandering landschap door slijtage en afzetting. 

Endogene processen

• interne krachten van de aarde

• vulkanisme, aardbevingen en tektonische activiteit

• creëren nieuwe landschapsvormen zoals bergketens en vulkanen (H4)

Landschappen worden gevormd door een combinatie van endogene en exogene processen.

Endogene processen zijn interne krachten van de aarde, zoals vulkanisme, aardbevingen en tektonische activiteit, die nieuwe landschapsvormen kunnen creëren, zoals bergketens en vulkanen. Die processen kwamen aan bod in het ⏫ vorige hoofdstuk.

Exogene processen zijn externe krachten die zich voordoen aan de aardoppervlakte, zoals verwering, erosie, sedimentatie en de werking van water, wind, ijs en de zwaartekracht. Die processen veranderen het landschap door slijtage en afzetting. 

Clay Cliffs, Nieuw-Zeeland

Reliëfvormen zijn een duidelijk resultaat van die processen. Ze hangen sterk af van de gesteentelagen in de ondergrond, die in de geologie worden bestudeerd. Door geomorfologische processen te bestuderen, krijgen we inzicht in de dynamische systemen die de aarde vormen en veranderen, en in hoe natuurlijke krachten ons landschap beïnvloeden.

Woorden exogeen en endogeen op bord en nog eens bevragen voor de volgende slide met opdracht

Maak opdracht 1 in de opbouw van Lernova 5.1.2

2

minute

30

second

add30s

Verwering en erosie

Sterk verweerde Reffroy kalksteen aan de Grote kerk in Breda.

Begrippen verwering en erosie worden vaak door elkaar gebruikt

Verwering

Je hebt vast al opgemerkt dat oude gebouwen en muren na verloop van tijd worden aangetast. Dat gebeurt doordat ze worden blootgesteld aan de elementen, zoals regen, wind en temperatuurverschillen, of door organismen zoals algen en korstmossen. Ook in berggebieden en rotswanden zie je dat gesteenten geleidelijk afslijten. Dat proces noem je verwering.

Verwering is het afbreken of oplossen van gesteenten en mineralen op de plaats waar ze zich bevinden, zonder dat er materiaal wordt verplaatst. Het proces kan zowel fysisch als chemisch zijn. Verwering verandert de samenstelling of de structuur van het gesteente ter plaatse.

Erosie

Erosie is het proces waarbij het losgekomen materiaal door natuurlijke krachten, zoals wind, water of ijs, wordt verplaatst van de plaats waar het door verwering is ontstaan. Erosie zorgt ervoor dat verweringsproducten worden afgevoerd en op een andere locatie worden afgezet.

Een eenvoudig voorbeeld om het verschil te illustreren.

Wanneer een rots door vorstverwering in kleinere stukken breekt (verwering), kunnen die losse stukken later door een rivier worden meegevoerd en elders worden afgezet (erosie).

Maak opdracht 2 in de opbouw van Lernova 5.1.2

2

minute

30

second

add30s

Soorten verwering

• fysische verwering, waarbij gesteenten fysiek worden afgebroken zonder chemische veranderingen;

• chemische verwering, waarbij de chemische samenstelling van het gesteente verandert door reacties met water en lucht;

• biologische verwering, die wordt veroorzaakt door de invloed van levende organismen, zoals planten en microben.

Elk type verwering draagt op een unieke manier bij aan de afbraak en de transformatie van gesteenten, wat uiteindelijk de vorming en de evolutie van landschappen beïnvloedt.

Fysische verwering

In de Alpen en Pyreneeën treedt er vorstverwering op. De combinatie van lage temperaturen en voldoende vocht zorgt voor een grote afwisseling van bevriezing en ontdooiing. Daardoor barst het gesteente. Zo krijgen die gebergten hun spitse toppen.

Vorstverwering is een duidelijke vorm van fysische verwering. Als water in barsten van gesteenten bevriest, neemt het meer volume in, waardoor het werkt als een wig die het gesteente doet barsten.

Chemische verwering

• Oxidatie is een proces van chemische verwering waarbij mineralen die ijzer bevatten, reageren met zuurstof en water. Tijdens dat proces bindt het ijzer zich aan zuurstof. Daardoor ontstaan ijzeroxiden, beter bekend als roest.

• Karstvorming (of kalksteenverwering) is een proces van chemische verwering waarbij kalksteen oplost in water dat verzadigd is met zuur. 

Chemische verwering betekent dat de chemische samenstelling van het gesteente verandert. Water, samen met de stoffen die erin opgelost zijn (zoals zuurstof en koolstofdioxide), reageert met het vaste gesteente, waardoor er chemische reacties optreden. 

Je zoomt in op twee vormen: oxidatie en karstvorming. 

Chemische verwering komt vaak voor in warme en vochtige klimaten omdat warmte en water chemische reacties versnellen. Daardoor worden mineralen in gesteenten sneller afgebroken en veranderd.

Oxidatie

ijzeroxiden veranderen eigenschappen van gesteente: zwakker + andere kleur (roodbruine roestkleur)

Roodkleurige zandsteenformaties zoals die in het Amerikaanse Zuidwesten, waaronder de beroemde rotsen van Monument Valley, getuigen van langdurige oxidatie van de ijzerrijke mineralen in de rotsen. Dat zorgt niet alleen voor de prachtige kleuren die die gebieden kenmerken, maar het versnelt ook de afbraak van de rotsen, waardoor de unieke woestijnlandschappen voortdurend veranderen.

Kenmerken oxidatie

• Roestvorming op gesteenten
  Als ijzerrijke mineralen in gesteenten in contact komen met zuurstof, oxideren de mineralen en ontstaat er roest. 

• Kleurveranderingen
  Gesteenten die oxidatie ondergaan, krijgen vaak een roodbruine of oranjeachtige kleur. 

• Versnelde afbraak
  Door de vorming van roest verzwakken minerale bindingen, waardoor het gesteente brozer wordt.

Roodkleurige zandsteenformaties zoals die in het Amerikaanse Zuidwesten, waaronder de beroemde rotsen van Monument Valley, getuigen van langdurige oxidatie van de ijzerrijke mineralen in de rotsen. Dat zorgt niet alleen voor de prachtige kleuren die die gebieden kenmerken, maar het versnelt ook de afbraak van de rotsen, waardoor de unieke woestijnlandschappen voortdurend veranderen.

Karstvorming

proces van chemische verwering waarbij kalksteen oplost in water dat verzadigd is met zuur -> indrukwekkende geologische verschijnselen, zoals grotten, ondergrondse rivieren en andere karstlandschapsvormen

Slovenië herbergt een van de beroemdste karstgebieden ter wereld: het Karstgebergte. Dat gebergte heeft zijn naam gegeven aan het proces van karstvorming. De grotten en ondergrondse rivieren in die regio, zoals de bekende Postojna-grotten, zijn uitgesleten door zuur grondwater dat gedurende miljoenen jaren het kalksteen oploste.

Een ander veelvoorkomend voorbeeld van chemische verwering is de oplossing van kalksteen in water.

Kalksteenverwering, beter bekend als karstvorming, is een proces van chemische verwering waarbij kalksteen oplost in water dat verzadigd is met zuur. 

Kalksteenverwering, beter bekend als karstvorming, is een proces van chemische verwering waarbij kalksteen oplost in water dat verzadigd is met zuur. 

Die reactie zorgt ervoor dat het kalksteen oplost.  Over duizenden tot miljoenen jaren kan dat leiden tot indrukwekkende geologische verschijnselen, zoals grotten, ondergrondse rivieren en andere karstlandschapsvormen.

kalksteen is een hele zachte steen die gemakkelijker aangetast zal worden dan hard gesteente zoals graniet

Ook in België is er een typisch karstlandschap te vinden. In de regio Kalkzoom (Wallonië) loste het kalksteen door zuur grondwater op. Vandaag zijn er indrukwekkende grottenstelsels, ondergrondse rivieren en zalen met stalactieten en stalagmieten. Wie wil, kan via een bezoek aan de grotten van Han deze vorm van chemische verwering van dichtbij bewonderen. 

Welke soorten verwering hebben we al besproken?

Fysisch en Chemisch (oxidatie en karstvorming)

Wat was de derde soort? biologische

wat was die biologische verwering?

Biologische verwering

Biologische verwering, ook wel organische verwering genoemd, ontstaat door de inwerking van planten en organismen.

Een concreet voorbeeld daarvan is hoe er wortels van bomen en planten in scheuren van gesteenten groeien. Naarmate de wortels dikker worden, wrikken ze de spleten verder open, waardoor het gesteente uiteindelijk breekt. Dat proces is goed te zien in België, bijvoorbeeld in oude muren of in rotsachtige gebieden zoals de Ardennen, waar boomwortels of planten vaak door scheuren in de stenen groeien en zo de rotsen doen barsten.

Daarnaast kunnen plantenzuren, zoals die geproduceerd door korstmossen en algen, gesteenten aantasten. Korstmossen komen veel voor op oude gebouwen en stenen monumenten, waar hun zuren het gesteente langzaam oplossen.

Biologische verwering

Een ander voorbeeld van biologische verwering is de invloed van dieren, zoals vogels. Uitwerpselen van vogels kunnen het verweringsproces versnellen, vooral op plaatsen waar vogels in grote aantallen aanwezig zijn, zoals op kliffen of kerktorens. Vogels dragen via hun uitwerpselen zuren en zouten bij die verwering kunnen versnellen.

Op de kliffen van Étretat in Frankrijk veroorzaken vogeluitwerpselen biologische verwering van de kalksteen, wat de natuurlijke verwering van de kliffen versnelt. 

Vogeluitwerpselen tasten wereldwijd gebouwen en monumenten aan, waarbij de zuren in de uitwerpselen schade aanbrengen aan de stenen oppervlakken.

Factoren die verwering beïnvloeden

De snelheid van verwering wordt beïnvloed door:

• Klimaat: warme en vochtige klimaten bevorderen chemische verwering, terwijl koude klimaten mechanische verwering bevorderen.

• Type gesteente: hardere gesteenten verweren trager dan zachtere gesteenten.

• Biologische activiteit: organismen kunnen zuren produceren die de verwering versnellen.

Maak opdracht 3 in de opbouw van Lernova 5.1.2

7

minute

00

second

add30s

Maak de opdrachten in reeks A bij oefenen in Lernova 5.1.2