Bloemrijke akkerrand langs een graanveld
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Groene productie
Examenstof Groen vmbo · CSPE
Bloemrijke akkerrand langs een graanveld
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Groene productie
Examenstof Groen vmbo · CSPE
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/GR/1.1, P/GR/1.2, P/GR/1.3. Image credit: Simon Mortimer / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Wat ga je kunnen?
Ik kan kiezen, rekenen en beoordelen bij het telen van planten en het houden van dieren.
Deze slide heeft geen instructies
Wat zie je op een boerderij of kwekerij?
Verwachte woorden: koeien, kassen, trekker, mest, melken, zaaien, oogsten, sloot. Zet ze in drie groepen: het bedrijf en de omgeving, telen, dieren houden. Zo zie je de drie delen van deze module: P/GR/1.1, 1.2 en 1.3.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Soorten bedrijven
Grootschalig: veel hectares of dieren. Kleinschalig: weinig.
Open teelt: buiten op het land. Gesloten teelt: in een kas of stal.
Intensief: veel productie op weinig ruimte. Extensief: weinig per hectare.
Biologisch: zonder kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen.
Syllabus P/GR/1.1.1.1 (BB en KB): kenmerken van bedrijven op grond van informatie benoemen: grootschalig of kleinschalig, open en gesloten teelt, intensief of extensief, biologisch. Veelgemaakte fout: intensief en grootschalig door elkaar halen. Een klein bedrijf kan heel intensief zijn, bijvoorbeeld een kleine kas met veel productie per vierkante meter.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Typen bedrijven
Productiebedrijf: teelt gewassen of houdt dieren voor producten.
Vermeerderingsbedrijf: maakt zaad, stekken of jonge dieren.
Toeleveringsbedrijf: levert zaad, mest, voer of machines.
Verwerkingsbedrijf: maakt van producten iets anders, zoals kaas.
Syllabus P/GR/1.1.1.2 (BB en KB): diverse typen bedrijven herkennen op grond van informatie. Veelgemaakte fout: een bedrijf dat voer levert een productiebedrijf noemen. Laat leerlingen bij elk type een bedrijf uit de buurt noemen.
Boerderijwinkel aan de weg, Deurne 2022
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Nevenactiviteiten en kolom
Nevenactiviteit: extra werk naast de teelt voor extra inkomen.
Voorbeelden: zorgboerderij, agro-toerisme, educatie, boerderijwinkel.
Bedrijfskolom: de weg van product naar klant, plantaardig of dierlijk.
Tussenhandel in de kolom maakt het product duurder.
Syllabus P/GR/1.1.1.3 (nevenactiviteiten) en P/GR/1.1.2.1 (BB en KB): bedrijfskolommen met plantaardige producten (bloemen, groenten, planten, vruchten, zaden) en dierlijke producten (melk, vlees, eieren). Alleen KB en GL: P/GR/1.1.2.2 het effect van tussenhandel op de prijs benoemen: elke schakel heeft kosten en wil verdienen, dus de prijs voor de klant stijgt. Veelgemaakte fout: een nevenactiviteit zien als hoofdactiviteit. Image credit: Pieter Deurne / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Een melkveehouder ontvangt schoolklassen op het erf. Wat is dat?
Een vermeerderingsbedrijf
Een toeleveringsbedrijf
Gesloten teelt
Een nevenactiviteit: educatie
Educatie is een nevenactiviteit, naast het houden van koeien. Verwachte fout: toeleveringsbedrijf kiezen, omdat de boer iets 'levert'. Syllabus P/GR/1.1.1.3.
Koe in een melkrobot
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Technologie op het bedrijf
Melkrobot melkt zelf. Voerrobot en krachtvoerbox geven voer.
Mestrobot ruimt mest op. Eierpakmachine pakt eieren in.
GPS en RTK (precisielandbouw): de trekker rijdt zeer nauwkeurig.
Een dier herken je aan een oormerk of chip.
Syllabus P/GR/1.1.3.2, 1.1.3.3 en 1.1.3.4 (BB en KB): automatiseringssystemen (voerrobot, krachtvoerbox, mestrobot, melkrobot, eierpakmachine), precisielandbouw (RTK, GPS) en ICT, en identificatie van dieren. Alleen KB en GL: P/GR/1.1.3.1 uitleggen waarom technologie en innovatie belangrijk zijn: minder werk, nauwkeuriger werken, meer opbrengst en minder verspilling. Identificatie: oormerk en chip. Veelgemaakte fout: denken dat een robot het werk van de boer volledig overneemt: de boer kijkt de gegevens na. Image credit: Anja / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Effect op het milieu
Mest en middelen kunnen in grondwater en oppervlaktewater komen.
De bodem en de waterstand veranderen door bemalen, ploegen en bemesten.
Flora en fauna: planten en dieren in de buurt krijgen meer of minder ruimte.
Residuen: resten van middelen kunnen ophopen in de voedselketen.
Syllabus P/GR/1.1.4.1 (BB en KB): invloed van agrarische productie op het milieu: kwaliteit van grond- en oppervlaktewater, grond- en oppervlaktewaterstand, bodemgesteldheid, flora en fauna, energiegebruik en de voedselketen (ophoping van residuen). Ook P/GR/1.1.4.2 en 1.1.4.3: ziekten voorkomen en de gevolgen van dieren houden: import van veevoer, verwerking van mest en de kringloop van stoffen. Veelgemaakte fout: denken dat alleen kunstmest het milieu belast; ook mest van dieren en energiegebruik tellen mee.
Houtwal langs een weiland in Friesland, 2020
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Landelijk gebied beheren
Akkerrand, slootkant, houtwal: groen beheer met maaien en snoeien.
Weidevogelbeheer: nesten sparen en later maaien.
Kettingzaag: helm met scherm, gehoorbescherming, snijbestendige broek.
Syllabus P/GR/1.1.5.1 tot en met 1.1.5.3 (BB en KB): vormen van beheer (akkerranden, weidevogelbeheer, slootkant, houtwal), gereedschappen en machines voor onderhoud (maaier, heggenschaar, kettingzaag) en materialen en middelen kiezen. Beschermingsmiddelen bij kettingzaagwerk: helm met gelaatsscherm en gehoorbescherming, snijbestendige zaagbroek, veiligheidsschoenen en handschoenen (bron: Stigas, werken met de kettingzaag). Alleen KB en GL: P/GR/1.1.5.4 inventariseren welk onderhoud nodig is en een onderhoudsplan maken met werk, tijdstip en middel. Veelgemaakte fout: werken in de broedtijd van vogels; hout snoeien doe je in de winter. Image credit: Agnes Monkelbaan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Welke techniek laat een trekker zeer nauwkeurig rijden?
Een krachtvoerbox
GPS met RTK
Een mestrobot
Een eierpakmachine
GPS met RTK is precisielandbouw: de trekker volgt de rijbaan op enkele centimeters nauwkeurig. De andere drie zijn systemen voor dieren. Syllabus P/GR/1.1.3.3.
Je zaagt takken van een houtwal. Wat draag je in elk geval?
Alleen werkhandschoenen
Alleen een veiligheidsbril
Helm met scherm en gehoorbescherming
Een pet en een dikke jas
Een kettingzaag vraagt hoofd-, gehoor- en beenbescherming (Stigas). Verwachte fout: denken dat handschoenen of een bril genoeg zijn. Syllabus P/GR/1.1.5.2 en 1.1.5.3.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Grond en teeltmedia
Zand: laat water snel door. Klei: houdt water vast en is zwaar.
Veen: bestaat uit plantenresten en houdt veel water vast.
Substraat: teeltmedium in plaats van gewone grond, zoals potgrond of steenwol.
Grond bewerken en verbeteren: ploegen, frezen en organische stof toevoegen.
Syllabus P/GR/1.2.1.1 (BB) en P/GR/1.2.2.2 (KB): de meest voorkomende grondsoorten en teeltmedia herkennen: zand, klei, veen en substraten. Teeltwerkzaamheden: grond bewerken en verbeteren, gewasbescherming uitvoeren, planten, poten, zaaien, ondersteunen en opbinden (1.2.1.2 en 1.2.2.4). Veelgemaakte fout: zand en klei omdraaien: klei is zwaar en nat, zand is licht en droog.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Bemesten en rekenen
N is stikstof, P fosfor, K kalium, Ca calcium, Mg magnesium.
Organische mest komt van dieren of planten. Anorganische mest is kunstmest.
Rekenen: gewenste kg N delen door het percentage N in de mest.
Alleen KB: je meet de zuurgraad (pH) en de EC (zoutgehalte) en neemt maatregelen.
Syllabus P/GR/1.2.1.3 (BB) en P/GR/1.2.2.5 (KB): de elementen N, P, K, Ca en Mg benoemen, de benodigde hoeveelheid anorganische en organische mest berekenen op basis van gegevens en bemesten. Rekenvoorbeeld: advies 100 kg N per ha, mest met 20% N: 100 : 0,20 = 500 kg mest per ha. Alle gegevens staan in de opgave. Alleen KB en GL: P/GR/1.2.2.3 de zuurgraad en de EC bepalen en op basis daarvan maatregelen nemen. De pH zegt hoe zuur de grond is, de EC hoeveel zouten er in water of substraat zitten. Veelgemaakte fout: vermenigvuldigen met het percentage in plaats van delen.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Teeltplan en vruchtwisseling
Een teeltplan laat zien wat je wanneer op welk perceel teelt.
Vruchtwisseling: elk jaar een ander gewas op hetzelfde perceel.
Zo krijgen ziekten en plagen in de grond minder kans.
Syllabus P/GR/1.2.2.1 (alleen KB en GL): op grond van aangeleverde informatie een teeltplan maken en daarbij rekening houden met vruchtwisseling. BB: de leerling kan het plan wel lezen. Veelgemaakte fout: twee jaar achter elkaar hetzelfde gewas op één perceel zetten.
Welke grondsoort is zwaar en houdt water goed vast?
Klei
Zand
Veen
Substraat
Klei houdt water vast. Verwachte fout: veen kiezen, want veen houdt ook veel water vast: het kenmerk zwaar hoort bij klei. Syllabus P/GR/1.2.1.1.
Tomaten en komkommers in een kas
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Vermeerderen van planten
Generatief: een nieuwe plant uit zaad.
Vegetatief: een nieuwe plant uit een deel van een plant.
Vegetatief: stekken, scheuren, afleggen, enten, oculeren, weefselkweek.
Ook uitlopers, wortelstokken, bollen en knollen zijn vegetatief.
Syllabus P/GR/1.2.3.1 tot en met 1.2.3.3 (BB) en P/GR/1.2.4.1 tot en met 1.2.4.4 (KB): zaaien (zaaimedium kiezen en gereedmaken, zaaivormen), stekken (stekmedium kiezen en gereedmaken, stekvormen), vermeerderingsmethoden benoemen. Alleen KB en GL: P/GR/1.2.4.4 het verschil tussen generatief en vegetatief herkennen en benoemen. Veelgemaakte fout: stekken zien als zaaien. Bij stekken is het een deel van de moederplant; de nieuwe plant is gelijk aan de moederplant. Image credit: Michael Garlick / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Groeivoorwaarden
Een plant heeft licht, water, lucht en warmte nodig.
Ook voedingsstoffen uit de grond of het voedingswater.
Mis je er één, dan groeit de plant slecht of gaat ze dood.
Syllabus P/GR/1.2.5.1 tot en met 1.2.5.3 (BB en KB): groeivoorwaarden benoemen en gebruiken bij het telen (op basis van instructie bij BB). Veelgemaakte fout: denken dat meer water of meer meststof altijd beter is. De juiste hoeveelheid hangt van het gewas af.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Oogsten, sorteren en bewaren
Kijk eerst of het product oogstrijp is volgens de norm.
Sorteer op gewicht, maat, kleur, kwaliteit en rijpheid.
Bewaar beschut tegen het weer, gekoeld, droog en met weinig licht.
Syllabus P/GR/1.2.6.1 tot en met 1.2.6.4 (BB) en P/GR/1.2.7.1 tot en met 1.2.7.4 (KB): rijpheid beoordelen met de normen voor oogstrijpheid, oogsten, sorteren (gewicht, maat, kleur, kwaliteit, rijpheid) en opslaan (weersinvloeden, koeling, drogen, licht). Alleen KB en GL: bewaren voor optimale houdbaarheid met klimaatbeheersing: temperatuur, relatieve luchtvochtigheid, zuurstof en licht. Veelgemaakte fout: sorteren voor het oogsten. De normen voor oogstrijpheid staan in de opgave of op het bedrijf.
Je maakt een nieuwe plant van een stukje stengel. Wat is dat?
Generatief vermeerderen
Vegetatief vermeerderen
Zaaien in grond
Enten op een onderstam
Een deel van een plant gebruiken is vegetatief (stekken). Verwachte fout: generatief kiezen, omdat het om nieuwe planten gaat. Syllabus P/GR/1.2.4.4.
Melkkoeien in een open stal, Nederland 2012
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Houderij en huisvesting
Ligboxenstal: elke koe heeft een eigen ligbox.
Potstal: koeien liggen op stro, mest en stro stapelen zich op.
Volièrestal: hennen leven op meerdere niveaus in de stal.
Grondhok: de dieren lopen op de vloer met strooisel.
Syllabus P/GR/1.3.2.1 en 1.3.2.2 (BB en KB): houderijsystemen voor pluimvee, runderen en varkens en huisvestingsvormen (ligboxenstal, potstal, volièrestal, grondhok) in relatie tot het productiedoel. Bron voor de omschrijvingen: Wageningen University and Research en CBS over huisvesting van landbouwhuisdieren. P/GR/1.3.3.1 en 1.3.3.2: een huisvesting beoordelen aan de hand van normen en conclusies trekken. Alleen KB en GL: P/GR/1.3.3.3 een verbeterplan opstellen. De normen staan in de opgave. Veelgemaakte fout: grondhok en volièrestal door elkaar halen. Image credit: Fons Heijnsbroek / Wikimedia Commons, CC0
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Dier, doel en voortplanting
Aan het exterieur (de bouw van het dier) zie je het doel: melk, vlees of eieren.
Bronst: de koe is vruchtbaar. Ze is onrustig en springt op andere koeien.
KI: een mens brengt zaad in het vrouwelijke dier.
Een soort is bijvoorbeeld een koe. Een ras is een groep binnen een soort.
Syllabus P/GR/1.3.1.1 (BB en KB): aan de hand van het exterieur productiedoelen van dieren herkennen en benoemen: melk, vlees, eieren. Voorbeeld: een melkkoe is slank met een groot uier, een vleesrund is breed en gespierd. Syllabus P/GR/1.3.4.1 tot en met 1.3.4.4 (BB en KB): geslachtskenmerken herkennen en het geslacht bepalen, bronst en bronstverschijnselen, het verschil tussen ras en soort, kunstmatige inseminatie. Bronstverschijnselen bij de koe: onrust, andere koeien bespringen en stilstaan als de koe bestegen wordt (bron: Wageningen University and Research, vruchtbaarheid bij rundvee). Alleen KB en GL: P/GR/1.3.4.5 voor- en nadelen van fokkerij. Voordelen: gerichter meer melk of vlees en gezondere dieren. Nadeel: minder verscheidenheid in de dieren. Veelgemaakte fout: KI zien als genetische manipulatie.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Voer en voerberekening
Planteneters: koe en schaap. Alleseters: varken en kip.
Ruwvoer: gras, hooi en snijmaïs. Krachtvoer: brok en graan.
Onderhoudsvoer houdt het dier gezond. Productievoer is extra voor melk of groei.
Rekenen: aantal dieren x voer per dier = voer per dag.
Syllabus P/GR/1.3.5.1 en 1.3.5.2 (BB en KB): voerbehoeften (planteneters, vleeseters, alleseters), ruwvoer en krachtvoer, onderhoudsvoer en productievoer, en eenvoudige voerberekeningen met een voerschema. Bron voor ruwvoer en krachtvoer bij runderen: CBS, Krachtvoer en ruwvoer. Veelgemaakte fout: aantal dieren optellen in plaats van vermenigvuldigen met de hoeveelheid per dier.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Gezondheid, welzijn en data
Een gezond dier heeft heldere ogen, een schoon vel en eet en drinkt goed.
Vijf vrijheden: honger, ongemak, pijn, natuurlijk gedrag en angst.
Werk veilig en hygiënisch: rustig benaderen, handen en laarzen schoon.
Systemen tonen cijfers, zoals melkgift en voer. Lees ze goed af.
Syllabus P/GR/1.3.6.1 tot en met 1.3.6.4 (BB: op basis van instructie) en P/GR/1.3.7.1 tot en met 1.3.7.4 (KB): gezondheid en conditie beoordelen, dagelijkse en periodieke verzorging, veilig omgaan met dieren (vangen, hanteren, vastzetten, verplaatsen, fixeren, hygiëne, dierenwelzijn) en de vijf vrijheden van het dier. Alleen KB en GL: de vijf vrijheden gebruiken en verbeterpunten aangeven. P/GR/1.3.8.1 (BB en KB): gegevens aflezen uit automatiseringssystemen: voerrobot, krachtvoerbox, mestrobot, melkrobot, eierpakmachine, klimaatsysteem. Veelgemaakte fout: niet weten wat 'ongemak' betekent (geen goede ligplek, te warm of te koud).
Hennen leven op meerdere niveaus in de stal. Welke stal is dat?
Potstal
Ligboxenstal
Grondhok
Volièrestal
Een volièrestal heeft etages. Verwachte fout: grondhok kiezen, omdat het ook om hennen gaat. Syllabus P/GR/1.3.2.2.
Welk voer is ruwvoer?
Gras en hooi
Brok van graan
Maïskorrels in zakken
Een mengsel van mineralen
Gras, hooi en snijmaïs zijn ruwvoer, brok en graan zijn krachtvoer (CBS). Verwachte fout: maïs altijd krachtvoer noemen: snijmaïs is ruwvoer. Syllabus P/GR/1.3.5.1.
Welk onderdeel vond je het lastigst?
Bedrijven, technologie en milieu
Telen en bemesten
Vermeerderen en oogsten
Dieren houden en voeren
Bespreek het onderdeel met de meeste stemmen aan het begin van de training nog eens.
Welk werk op een groen bedrijf lijkt jou het leukst?
Open reflectie. Laat leerlingen één concreet werk noemen, bijvoorbeeld melken, stekken of de trekker besturen, en zeggen waarom.
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Begrippen (1/2)
Bedrijfskolom: De weg van product naar klant
Nevenactiviteit: Extra werk naast de teelt, zoals een boerderijwinkel
Precisielandbouw: Heel nauwkeurig werken met GPS en RTK
Akkerrand: Strook langs een akker met bloemen voor insecten
Vruchtwisseling: Elk jaar een ander gewas op een perceel
Deze slide heeft geen instructies
GROENE PRODUCTIE · BEDRIJF
Begrippen (2/2)
Generatief: Vermeerderen met zaad
Vegetatief: Vermeerderen met een deel van een plant
Ruwvoer: Gras, hooi en snijmaïs
Krachtvoer: Brok en graan met veel energie
Vijf vrijheden: Eisen voor het welzijn van een dier
Deze slide heeft geen instructies