Presentatie_H2_Het_zenuwstelsel_AF_DF

• newEditor
• Natuurwetenschappen
• Secundair onderwijs

Hoofdstuk 2

Het zenuwstelsel = conductor

Hoe verwerkt je lichaam prikkels tot een reactie?

voorkennis → instructie → zelfregulerend pad

WD2_08.04.01 — subdoel 4 en 5

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

1

Start: test je voorkennis

Chromebooks dicht — denk 1 minuut, bespreek kort per twee.

Vraag 1

Wat gebeurt er tussen receptor en reactie?

Vraag 2

Waarom trek je je hand soms terug vóór je pijn bewust voelt?

Vraag 3

Welke weg legt een prikkel af naar de hersenen?

Vraag 4

Wat is het verschil tussen willekeurig en onwillekeurig?

Mini-opdracht

Noteer één begrip dat je al kent en één vraag die je nog hebt.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

2

Welke functie past het best bij het zenuwstelsel als 'conductor' van het lichaam?

A

Bewegingen coördineren

B

Zuurstof vervoeren

C

Voedingsstoffen opslaan

D

Hormonen afbreken

Welk onderdeel van een zenuwcel ontvangt meestal signalen van andere zenuwcellen?

A

Axon

B

Dendriet

C

Myeline

D

Synapsspleet

Waarom kan een reflex als een snelle reactie van het zenuwstelsel worden gezien?

A

Ze verloopt via bloed

B

Ze gebruikt alleen hormonen

C

Ze omzeilt de hersenen volledig

D

Ze gaat via een korte reflexboog

Lesroute en doelen

Wat moeten we straks kennen en kunnen?

1. Neuronen

Bouw, types en signaalrichting

2. Impulsgeleiding

Rustpotentiaal, actiepotentiaal, myeline

3. Synaps

Neurotransmitters en signaaloverdracht

4. Reflex

Razendsnelle reactie

Subdoel 4

Ik kan illustreren hoe prikkels worden verwerkt in het zenuwstelsel.

Subdoel 5

Ik kan de bouw en de werking van het zenuwstelsel beschrijven.

Aan het einde kies je zelfstandig je leerpad: herhalen, oefenen of uitdaging.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

3

Van prikkel tot reactie

Het zenuwstelsel verwerkt informatie en stuurt een reactie aan.

1

Receptor vangt een prikkel op.

2

Sensorisch neuron brengt het signaal naar het CZS.

3

CZS verwerkt de informatie.

4

Motorisch neuron stuurt een effector aan.

Kernzin

Een prikkel wordt pas een reactie wanneer het signaal verwerkt en doorgestuurd wordt.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

4

Instructie 1 — de zenuwcel

Neuronen zijn bouwstenen die signalen kunnen ontvangen, verwerken en doorgeven.

Dendrieten

Ontvangen signalen van andere cellen.

Cellichaam

Bevat de kern en integreert signalen.

Axon + myeline

Voert het signaal snel weg van het cellichaam.

Synaptische knopjes

Geven het signaal door aan de volgende cel.

Klasvraag: wijs elk onderdeel aan op de tekening.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

5

Drie types neuronen

De richting van het signaal bepaalt de functie.

Sensorisch neuron

Receptor → centraal zenuwstelsel

Voorbeeld: pijnprikkel in huid naar ruggenmerg.

Schakelneuron

Verwerkt en schakelt in het CZS

Voorbeeld: verbinding in ruggenmerg.

Motorisch neuron

CZS → effector

Voorbeeld: signaal naar spier.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

6

Instructie 2 — impulsgeleiding

Een zenuwimpuls is een elektrochemische golf over het axon.

Rustpotentiaal

Binnenkant van het neuron is negatiever dan buitenkant.

Actiepotentiaal

Na⁺ stroomt binnen → depolarisatie. Daarna K⁺ naar buiten → repolarisatie.

Drempelwaarde

Alleen bij een voldoende sterke prikkel ontstaat een actiepotentiaal.

In één zin: de lading van het membraan verandert kort en verplaatst zich als signaal.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

7

Alles-of-niets en springende geleiding

Sterkere prikkel = meer impulsen per seconde, niet een grotere impuls.

Alles-of-niets

Actiepotentiaal ontstaat volledig of niet.

Een hogere prikkelsterkte verhoogt de frequentie.

Myeline

Myeline isoleert het axon.

Het signaal springt tussen knopen van Ranvier.

Hoe dikker = hoe sneller

Koppeling aan sport

Snellere impulsgeleiding helpt bij snelle, gecoördineerde bewegingen.

Koppeling aan zorg/schoonheid

Langdurige druk op een zenuw kan geleiding tijdelijk verstoren.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

8

Instructie 3 — de synaps

Tussen twee zenuwcellen gebeurt signaaloverdracht meestal chemisch.

1

Actiepotentiaal bereikt het synaptisch knopje.

2

Blaasjes geven neurotransmitters vrij.

3

Neurotransmitters binden op receptoren.

4

Nieuw signaal ontstaat of wordt afgeremd.

Belangrijk

Neurotransmitters zijn boodschapperstoffen; daarna worden ze afgebroken of heropgenomen.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

9

Toepassing: stoffen en signaaloverdracht

Sommige stoffen beïnvloeden synapsen. We bekijken het biologisch principe.

Nabootsen

Een stof lijkt op een neurotransmitter en activeert dezelfde receptor.

Heropname blokkeren

De neurotransmitter blijft langer aanwezig in de synaptische spleet.

Receptor blokkeren

De natuurlijke neurotransmitter kan niet meer goed binden.

waarom is verslaving ook een neurologisch proces?

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

10

Instructie 4 — de reflexboog

Een reflex is snel en onwillekeurig: het ruggenmerg reageert vóór je bewust beslist.

1

Receptor vangt prikkel op.

2

Sensorisch neuron naar ruggenmerg.

3

Schakelneuron verwerkt in ruggenmerg.

4

Motorisch neuron naar effector.

5

Spier voert reactie uit.

Denkvraag

Waarom voel je de pijn pas nadat je hand al begint weg te trekken?

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

11

Bouw en indeling van het zenuwstelsel

CZS verwerkt; PZS verbindt het lichaam met het CZS.

Centraal zenuwstelsel (CZS)

Hersenen + ruggenmerg

Verwerkt informatie en stuurt reacties aan.

Perifeer zenuwstelsel (PZS)

Alle zenuwen buiten hersenen en ruggenmerg

Verbindt zintuigen, spieren en klieren.

Belangrijke richting

Sensorisch = naar CZS

Motorisch = weg van CZS

Somatisch zenuwstelsel

Willekeurig: skeletspieren aansturen.

Voorbeeld: bewust je arm bewegen.

Autonoom zenuwstelsel

Onwillekeurig: hartslag, ademhaling, zweten, spijsvertering.

Splitst in sympathisch en parasympathisch.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

12

De hersenen in detail

Elke structuur heeft een eigen rol in verwerking en sturing.

Frontaalkwab

Planning, beweging, concentratie en impulscontrole.

Pariëtale kwab

Verwerking van tast, druk, temperatuur en ruimtelijk inzicht.

Temporale kwab

Gehoor, geheugen en taalbegrip.

Occipitale kwab

Visuele informatie.

Kleine hersenen

Coördinatie, evenwicht, houding en fijne motoriek.

Hersenstam

Ademhaling, hartslag, bloeddruk en slaap-waakritme.

Ruggenmerg

Doorgave van signalen én centrum voor reflexen.

Koppeling: oog → occipitale kwab; huid → pariëtale kwab; beweging → frontaalkwab + kleine hersenen.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

13

Het autonome zenuwstelsel

Sympathisch zet je lichaam op actie; parasympathisch brengt herstel en rust.

Sympathisch

Fight or flight

Hartslag ↑

Ademhaling ↑

Spijsvertering ↓

Pupillen wijder

Parasympathisch

Rest and digest

Hartslag ↓

Ademhaling rustiger

Spijsvertering ↑

Pupillen nauwer

Sportvoorbeeld

Vlak voor een wedstrijd: hogere hartslag, alertere zintuigen, meer doorbloeding van spieren.

Schoonheidsvoorbeeld

Ontspanningsbehandeling: lagere hartslag, rustige ademhaling, meer herstelmodus.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

14

Zelfregulerend pad

Kies je route op basis van je zelfinschatting.

ROUTE 1 — Herhalen

Ik vul de blanco mindmap aan en herlees 2.1 t.e.m. 2.7 gericht.

ROUTE 2 — Oefenen

Ik maak de reflectievragen en verbeter met cursus en schema’s.

ROUTE 3 — Uitdaging

Ik analyseer een onbekende situatie: van prikkel tot reactie.

Exit ticket: schrijf één begrip dat je beheerst + één begrip dat je morgen extra oefent.

Anatomie & Fysiologie — H2 Het zenuwstelsel

15

Wat versta ik al goed?

waar wil ik nog xtra informatie over?