11.1
Man en vrouw
Hoofdstuk 11 Voortplanting
Je leert hoe de voortplantingsorganen van een man en een vrouw werken, wanneer je vruchtbaar wordt en hoe de menstruatiecyclus verloopt.
2-3 havo vwo
11.1
Man en vrouw
Hoofdstuk 11 Voortplanting
Je leert hoe de voortplantingsorganen van een man en een vrouw werken, wanneer je vruchtbaar wordt en hoe de menstruatiecyclus verloopt.
2-3 havo vwo
Les bij Nectar biologie 2-3 havo/vwo, 5e editie, hoofdstuk 11 Voortplanting, paragraaf 11.1 Man en vrouw. Klassikale instructie en herhaling, daarna begeleid werken in werkboek B. Ongeveer 45 minuten.
Dit hoofdstuk gaat over het lichaam, seksualiteit en zwangerschap. Leg aan het begin de afspraak uit: we praten over biologie, niet over elkaars ervaringen, en niemand hoeft iets persoonlijks te vertellen. Gezinnen en relaties zien er verschillend uit. Wie na de les ergens mee zit, kan terecht bij de mentor of de vertrouwenspersoon van school.
De Start van het hoofdstuk (Baby op komst) staat op blz. 8 van werkboek B. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Dit ga je leren
Je kunt de voortplantingsorganen van een man en een vrouw noemen en hun taak uitleggen.
Je kunt uitleggen wanneer een jongen en een meisje vruchtbaar worden.
Je kunt beschrijven wat er gebeurt tijdens de menstruatiecyclus en welke hormonen dat regelen.
Lees de leerdoelen samen. Aan het eind van de les komen ze terug: dan kiezen leerlingen welk doel nog lastig is. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Start
Waarom houden voetballers in een muurtje hun handen voor hun kruis?
Start: laat leerlingen kort een antwoord intypen. Lees een paar antwoorden voor zonder namen.
Vertel: de zaadballen liggen buiten het lichaam in de balzak. Een harde bal daartegen doet erg veel pijn. Vandaag kijk je naar de voortplantingsorganen van een man en een vrouw en hoe ze werken. Spreek af dat we het over biologie hebben: je hoeft niets over jezelf te vertellen. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Wanneer is een jongen vruchtbaar?
Bron Zaadcellen onder de microscoop en getekend
In de puberteit stuurt de hypofyse hormonen naar de zaadballen.
De zaadballen maken dan zaadcellen en het hormoon testosteron.
Bij de eerste zaadlozing merkt een jongen dat hij vruchtbaar is.
Om te onthouden
Zaadcellen zijn de voortplantingscellen van de man. Ze ontstaan in de zaadballen.
Vertel: de hypofyse ken je uit paragraaf 10.1. Haar hormonen gaan met het bloed naar de zaadballen. Testosteron zorgt dat de zaadballen zaadcellen blijven maken. Een zaadcel heeft een kop met de celkern en een staart om te zwemmen.
De eerste zaadlozing kan ook in de slaap gebeuren: een natte droom. Dat is heel normaal. Vraag: hoe weet je dat een jongen vruchtbaar is? (eerste zaadlozing) Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
De voortplantingsorganen van een man
Bron Voortplantingsorganen van een man
In de zaadballen worden elke dag miljoenen zaadcellen gemaakt.
De bijballen slaan ze op. Zaadballen en bijballen liggen in de balzak.
Bij een erectie vullen de zwellichamen zich met bloed.
Vertel: wijs de organen aan van zaadbal naar penis. Een man heeft twee zaadballen en twee bijballen. In de zaadballen ontstaan ongeveer zeventig miljoen zaadcellen per dag. Bij seksuele opwinding stroomt extra bloed naar de zwellichamen en blijft daar: de penis wordt stijf.
Gebruik gewoon de vaktermen uit het boek. Dat maakt het praten erover voor de meeste leerlingen juist makkelijker. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Vraag
Zet de weg van zaadcellen bij een zaadlozing in de goede volgorde.
Uitwerking: zaadbal, bijbal, zaadleider, zaadblaasje, prostaat, urinebuis.
Bij een zaadlozing persen spiertjes in de bijballen de zaadcellen de zaadleiders in. Zaadblaasjes en prostaat voegen zaadvocht toe: zaadvocht en zaadcellen samen heten sperma. Via de urinebuis gaat het sperma naar buiten. Een spiertje knijpt dan de weg naar de urineblaas dicht, dus er komt geen urine mee.
Veelgemaakte fout: de bijbal na de zaadleider. Laat de tekening van de vorige dia nog eens zien.
11.1
Man en vrouw
Wanneer is een meisje vruchtbaar?
Bron Een eicel is veel groter dan een zaadcel.
Een meisje heeft vanaf haar geboorte al haar onrijpe eicellen in twee eierstokken.
In de puberteit laten hormonen uit de hypofyse eicellen rijpen.
Aan de eerste menstruatie merkt een meisje dat ze vruchtbaar is.
Om te onthouden
Eicellen zijn de voortplantingscellen van de vrouw. Ze rijpen in de eierstokken.
Vertel: bij de geboorte heeft een meisje zo'n 1 tot 2 miljoen onrijpe eicellen. Veel gaan er vanzelf verloren: in de puberteit zijn het er nog ongeveer 400 000 (het boek noemt dat getal al bij de geboorte). Een eicel is ongeveer 0,15 mm groot, een zaadcel 0,05 mm. De eicel is zo groot doordat er veel voedingsstoffen in zitten. Die zijn nodig als de eicel wordt bevrucht.
Vraag: wat is het verschil tussen jongens en meisjes als het gaat om het aantal voortplantingscellen? (jongens maken steeds nieuwe zaadcellen, een meisje heeft vanaf haar geboorte al haar onrijpe eicellen) Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
De voortplantingsorganen van een vrouw
Bron Voortplantingsorganen van een vrouw, van voren en opzij
Eicellen rijpen in de eierstokken. De eileider brengt een eicel naar de baarmoeder.
Vagina en urinebuis hebben elk een eigen opening.
Vertel: wijs links de eierstokken, eileiders en baarmoeder aan. Rechts zie je opzij dat de vagina en de urinebuis twee aparte buizen zijn met twee aparte openingen. Veel leerlingen denken dat dit één opening is.
Noem ook de clitoris en de schaamlippen: ze staan op de tekening en horen bij de geslachtsorganen. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Vraag
Organen vergelijken
Welk orgaan van een vrouw heeft dezelfde taak als de zaadballen van een man?
De baarmoeder
De eierstokken
De eileiders
De vagina
Antwoord B. Zaadballen maken zaadcellen, eierstokken laten eicellen rijpen. Beide maken ook hormonen.
Waarom de andere fout zijn: in de baarmoeder groeit een kind (A), de eileiders vervoeren de eicel (C), de vagina is de opening naar buiten (D).
Doorvraag: welk orgaan van de man heeft een taak die lijkt op die van de eileider? (de zaadleider: vervoeren)
11.1
Man en vrouw
Wanneer wordt een meisje ongesteld?
Bron De menstruatiecyclus
1 Een eicel rijpt in een follikel.
2 Het baarmoederslijmvlies wordt dikker.
3 Na ongeveer 14 dagen is de eisprong of ovulatie.
4 Geen bevruchting? Het slijmvlies laat los: de menstruatie.
Vertel: loop de cirkel rond vanaf dag 1. De menstruatie duurt een paar dagen. Daarna groeit het baarmoederslijmvlies en komen er meer bloedvaten in, zodat de baarmoeder geschikt wordt om een kindje te laten groeien. Rond dag 14 is de eisprong.
Meestal wordt de eicel niet bevrucht en sterft hij. Het dikke slijmvlies laat dan los en komt samen met wat bloed via de vagina naar buiten. Daarvoor gebruik je maandverband of tampons. Zeg erbij dat een cyclus bij veel mensen niet precies 28 dagen duurt, zeker de eerste jaren niet. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
De eisprong en de vruchtbare periode
Bron Een rijpe eicel komt uit de follikel.
Bij de eisprong barst de follikel open en komt de rijpe eicel in de eileider.
De eicel blijft daarna nog 12 tot 24 uur leven.
De dagen rond de eisprong heten de vruchtbare periode.
Vertel: de eicel groeit in een blaasje, de follikel. Hij neemt vocht met voedingsstoffen op. Als hij rijp is, barst de follikel open. De eicel beweegt dan door de eileider naar de baarmoeder. In die tijd kunnen zaadcellen via de vagina en de baarmoeder de eicel bereiken.
Vraag: waarom spreek je van een vruchtbare periode van een paar dagen en niet van één dag? Laat leerlingen vermoeden; in 11.2 komt het antwoord: zaadcellen leven enkele dagen. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
Vul de menstruatiecyclus aan.
11.1
Man en vrouw
Vraag
Een cyclus duurt ongeveer 28 dagen.
Eerst rijpt een eicel in een follikel.
Bij de eisprong komt de eicel in de eileider.
Wordt de eicel niet bevrucht, dan volgt de menstruatie.
Uitwerking: 28, follikel, eisprong, menstruatie.
Afleiders: 14 is de dag van de eisprong, niet de lengte van de cyclus. In de baarmoeder rijpt geen eicel. Bevruchting is juist wat er niet gebeurt als de menstruatie komt.
Extra voor snelle leerlingen: wat gebeurt er met het baarmoederslijmvlies tussen de menstruatie en de eisprong? (het wordt dikker en krijgt meer bloedvaten)
11.1
Man en vrouw
Hoe wordt de menstruatiecyclus geregeld?
Bron De cyclus wordt geregeld door hormonen.
De hypofyse geeft een seintje: de follikel gaat groeien.
Vóór de eisprong maakt de follikel vooral oestrogeen, daarna ook progesteron.
Die hormonen maken het baarmoederslijmvlies dik.
Vertel: oestrogeen heeft drie effecten. Er gaan geen andere eicellen meer rijpen, het slijmvlies wordt dikker en bij veel oestrogeen geeft de hypofyse het seintje voor de eisprong. Na de eisprong maakt de lege follikel ook progesteron. Dat zorgt dat het slijmvlies dik en goed doorbloed blijft.
Wijs de grafiek onderaan aan: eerst de blauwe lijn omhoog, na dag 14 de rode. Rond dag 28 dalen ze allebei. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Vraag
Hormonen
Aan het eind van een cyclus zonder bevruchting dalen oestrogeen en progesteron sterk. Wat is het gevolg?
De eisprong begint
Het slijmvlies wordt dikker
Er rijpen geen eicellen meer
De menstruatie begint
Antwoord D. Zonder oestrogeen en progesteron blijft het baarmoederslijmvlies niet dik. Het laat los: de menstruatie. Daarna begint de cyclus opnieuw.
Denkfouten: de eisprong (A) komt juist bij veel oestrogeen. Het slijmvlies wordt dikker (B) doordat er veel van deze hormonen zijn. C is andersom: als oestrogeen daalt, kan er weer een nieuwe eicel gaan rijpen.
Doorvraag: kijk naar de grafiek. Op welke dag zijn beide hormonen laag?
11.1
Man en vrouw
Vwo
Hoe regelt de hypofyse de menstruatiecyclus?
Bron Hormonen uit de hypofyse en de follikel
FSH uit de hypofyse laat de follikel groeien. Veel oestrogeen geeft een LH-piek: de ovulatie. Het gele lichaam maakt progesteron, dat FSH en LH remt.
Vertel (vwo): FSH is het follikelstimulerend hormoon, LH het luteïniserend hormoon. Loop de lijnen langs. FSH stijgt eerst (paars) en de follikel groeit. De follikel maakt oestrogeen, dat FSH remt: er rijpen geen andere eicellen. Een piek oestrogeen zet de LH-productie aan (groen). Door de LH-piek komt de ovulatie.
Na de ovulatie groeit de lege follikel uit tot het gele lichaam (corpus luteum, vandaar de naam LH). Het gele lichaam maakt progesteron (rood), dat FSH en LH remt. Zonder bevruchting dalen oestrogeen en progesteron, komt de menstruatie en begint de hypofyse weer met FSH. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Denkvraag
Worden dieren ongesteld?
Een teef verliest wat bloed als ze loops is. Iemand zegt: 'Ze is dus ongesteld.' Waarom klopt dat niet?
Het slijmvlies laat niet los
Een hond heeft geen baarmoeder
Een hond heeft geen eisprong
Het bloed komt uit de urineblaas
Antwoord A. Bij menstruatie laat het baarmoederslijmvlies los na een cyclus zonder bevruchting. Bij een teef gebeurt dat niet. Ze verliest bloed als ze vruchtbaar wordt, dus vóór de eisprong: pas zo'n anderhalve week later heeft ze haar eisprong. Het boek zegt dat het bloed van de gezwollen schaamlippen komt; volgens dierenartsen lekt het vooral uit kleine bloedvaatjes in de baarmoeder door het vele oestrogeen. In beide gevallen is het geen menstruatie.
Waarom de andere fout zijn: alle vrouwtjeszoogdieren hebben een baarmoeder (B) en een eisprong (C). Bij de meeste zoogdieren wordt het slijmvlies weer in het bloed opgenomen. Alleen bij een klein aantal soorten, zoals mensapen en sommige andere apen, komt het slijmvlies met bloed naar buiten. Het bloed komt ook niet uit de urineblaas (D).
Extra: vogels hebben geen baarmoeder en dus geen menstruatie, maar wel een eisprong. Een kip heeft er zelfs bijna elke dag een. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
Aan de slag
Aan de slag in je werkboek
Jongens en meisjes vruchtbaar
Maak opdracht 1 t/m 15 (blz. 9 en 10).
De menstruatiecyclus
Maak opdracht 16 t/m 25 (blz. 12 t/m 14).
Hormonen van de cyclus (vwo)
Maak opdracht 26 t/m 28 (blz. 15).
Toepassen: worden dieren ongesteld?
Lees Toepassen en maak opdracht 29 t/m 31.
minute
second
15 minuten
Werkboek B
blz. 9 tot en met 18
In 15 minuten lukt niet alles. Havo begint bij opdracht 1 en slaat 26 t/m 28 over; vwo maakt die wel. Wie snel is, gaat door met Toepassen.
Practicum 1 (blz. 18 van het werkboek) past bij de leerstof over de voortplantingsorganen. Loop rond en help vooral bij de weg van de zaadcellen en de volgorde van de cyclus: daar gaan de meeste fouten in.
11.1
Man en vrouw
Check
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Voortplantingsorganen
Vruchtbaar worden
Menstruatiecyclus
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je herhaalt. Wie een doel nog lastig vindt, leest Om te onthouden van paragraaf 11.1 in het leerboek nog eens en maakt in Test jezelf in het werkboek de vragen bij deze paragraaf.
11.1
Man en vrouw
Volgende les
Volgende les: 11.2 Bevruchting
Je weet nu waar zaadcellen en eicellen ontstaan. Maar hoe vindt een zaadcel de eicel? Wat gebeurt er na de bevruchting? En hoe voorkom je een zwangerschap?
Vooruitblik: in 11.2 gaat het over bevruchting, innesteling en voorbehoedmiddelen. Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff
11.1
Man en vrouw
2-3 havo vwo
Image credit: Nectar biologie 2-3 havo/vwo, Noordhoff