les 1. De Grondslagen van Filosofie: Socrates en de Sofisten

• Godsdienst
• Levensbeschouwing
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Socrates (470-399 BC)

Socrates was een van de invloedrijkste filosofen uit het oude Griekenland. Hij werd geboren in Athene rond 470 voor Christus en stierf in 399 voor Christus. Socrates staat vooral bekend om zijn methode van vragen stellen, bekend als de socratische methode, die hij gebruikte om zijn gesprekspartners te laten nadenken over hun overtuigingen en ideeën.

Hoewel Socrates zelf geen geschreven werken heeft nagelaten, kennen we veel van zijn ideeën dankzij de geschriften van zijn leerling Plato, die Socrates vaak in zijn dialogen als hoofdpersonage gebruikte. Socrates stelde vaak vragen over de aard van deugd, rechtvaardigheid, kennis en deugdzaamheid. Hij geloofde sterk in het belang van zelfkennis en het kritisch onderzoeken van onze overtuigingen.

Socrates' denken en filosofische methode hebben een blijvende invloed gehad op de westerse filosofie en onderzoekstraditie, en hij wordt vaak beschouwd als een van de grondleggers van de westerse filosofie.

Leerdoelen

• Je kunt uitleggen wat het begrip filosofie betekent.
• Je kunt uitleggen wie Socrates was, wanneer hij leefde en hoe hij aan zijn einde kwam.
• Je kunt de werkwijze van Socrates uitleggen aan de hand van het socratisch debat.
• Je kunt uitleggen wat sofisten zijn en wat hun rol was in het oude Griekenland.
• Je kunt de politieke en maatschappelijke context van Athene in de tijd van Socrates beschrijven.
• Je kunt uitleggen wat belangrijke begrippen zoals democratie en aristocratie betekenen in deze context.
• Je kunt uitleggen wie Protagoras was en wat zijn ideeën in grote lijnen inhouden.
• Je kunt je eigen mening vormen over de filosofie van Socrates en zijn betekenis voor nu.

Wat is Filosofie?

Het woord "filosofie" komt uit het Oudgrieks. Het is samengesteld uit twee woorden: "philo", wat "liefde" of "vriendschap" betekent, en "sophia", wat "wijsheid" betekent. Dus, letterlijk vertaald, betekent filosofie "liefde voor wijsheid". Deze term werd voor het eerst gebruikt door de oude Griekse denkers, zoals Pythagoras, Socrates, Plato en Aristoteles, om hun streven naar kennis en wijsheid te beschrijven. In de loop der tijd heeft het begrip "filosofie" zich ontwikkeld tot een breed vakgebied dat zich bezighoudt met fundamentele vragen over het bestaan, de aard van de werkelijkheid, kennis, ethiek, schoonheid en de menselijke geest.

Filo = Liefhebber

Sofie = Wijsheid

Wat is Filosofie?

Filosofie begint met nieuwsgierigheid.
<div>Nieuwsgierigheid leidt tot vragen.</div>

Drie bekendste filosofen:

Socrates, Plato en Aristoteles.

De drie bekendste oude filosofen zijn:

Socrates: Bekend om zijn socratische methode van vragen stellen, diepgaande reflectie over de menselijke deugden en rechtvaardigheid, en zijn invloed op de latere westerse filosofie door zijn leerling Plato.

Plato: Beroemd vanwege zijn geschriften, vooral zijn dialogen waarin hij de ideeën van Socrates verwerkte. Plato's werk omvat een breed scala aan onderwerpen, waaronder ethiek, politiek, metafysica en epistemologie. Zijn ideeën hebben een enorme invloed gehad op de westerse filosofie, vooral zijn theorie van de Ideeën.

Aristoteles: Een van de meest invloedrijke denkers in de geschiedenis, Aristoteles was een student van Plato en later de leraar van Alexander de Grote. Zijn werk bestrijkt bijna elk gebied van kennis, waaronder logica, ethiek, politiek, metafysica, natuurlijke wetenschappen en esthetiek. Aristoteles wordt vaak geprezen vanwege zijn systematische benadering van kennis en zijn wetenschappelijke methode.

   Filosoof van de ethiek  (menselijk gedrag) Niets opgeschreven. 

Socrates wordt vaak gezien als een filosoof van de ethiek vanwege zijn nadruk op de deugd en rechtvaardigheid in zijn filosofische onderzoek. Hoewel hij zelf geen geschreven werken heeft nagelaten, is zijn denken en methode van vragen stellen, bekend als de socratische methode, vastgelegd door zijn leerling Plato.

 

Socrates was voortdurend bezig met het stellen van vragen over wat deugdzaamheid inhoudt, wat rechtvaardigheid is, en hoe we een goed leven kunnen leiden. Hij geloofde sterk in het belang van zelfonderzoek en kritisch denken als middelen om tot een beter begrip van ethische kwesties te komen.

Zijn filosofische methode richtte zich vaak op het onderzoeken van de overtuigingen van anderen door middel van dialoog en debat. 

Door middel van deze methode probeerde Socrates niet alleen anderen te laten nadenken over hun eigen opvattingen, maar ook om hun begrip van ethische kwesties te verdiepen en te verbreden.

Hoewel Socrates zelf geen uitgewerkte ethische theorieën heeft achtergelaten, heeft zijn methode van vragen stellen en zijn nadruk op deugdzaamheid en rechtvaardigheid een blijvende invloed gehad op de ontwikkeling van de ethiek binnen de westerse filosofie.

01:20

Wat was kenmerkend voor de sofisten in het oude Griekenland?

1. Zij geloofden dat absolute waarheid altijd te vinden was door logisch redeneren
2. Zij waren vooral natuurfilosofen die de oorsprong van het universum onderzochten
3. Zij legden de nadruk op vaardigheden, zoals overtuigend spreken en retorica
4. Zij zagen wijsheid als het erkennen van eigen onwetendheid

02:29

Waarom kreeg Socrates in 399 v.Chr. de doodstraf in Athene?

1. Omdat hij probeerde de regering met geweld omver te werpen
2. Omdat hij werd beschuldigd van het bederven van de jeugd en het niet erkennen van de goden van de stad
3. Omdat hij weigerde belasting te betalen en zich tegen de oorlog keerde
4. Omdat hij lid was van de sofisten en daarvoor streng werd gestraft

00:50

Wat is volgens Socrates het begin van wijsheid?

1. Het verzamelen van zoveel mogelijk kennis
2. Het volgen van de tradities van de stadstaat
3. Het overtuigen van anderen in debatten
4. Het erkennen van je eigen onwetendheid

01:50

Waarom hadden veel machthebbers in Athene een hekel aan Socrates?

1. Omdat hij voortdurend hun macht en overtuigingen in twijfel trok door kritische vragen te stellen
2. Omdat hij een sofist was die geld vroeg voor zijn lessen
3. Omdat hij openlijk samenwerkte met vijandige stadstaten
4. Omdat hij weigerde belasting te betalen

03:15

Waarom vond Socrates dat kennis en ethiek onlosmakelijk met elkaar verbonden waren?

1. Omdat kennis volgens hem alleen nuttig was als je er geld mee kon verdienen
2. Omdat moreel gedrag volgens hem losstaat van verstand en inzicht
3. Omdat kennis en ethiek beide vooral in de mythologie te vinden zijn
4. Omdat wie het goede kent, ook automatisch het goede zal doen

Uitgangspunt

       Socrates geloofde dat als mensen echt wisten wat goed was, 

ze er automatisch naar zouden handelen. 

Nadruk op onderwijs en opvoeding.

Het uitgangspunt van Socrates was sterk gericht op het belang van zelfkennis en het streven naar deugdzaamheid. Hij geloofde dat mensen van nature streven naar het goede, maar dat ze vaak handelen in onwetendheid of gebrek aan kennis over wat echt goed is. Daarom lag zijn nadruk op het onderzoeken van overtuigingen, het stellen van vragen en het stimuleren van kritisch denken als middelen om tot een dieper begrip van ethische kwesties te komen.

 

Socrates geloofde dat als mensen echt wisten wat goed was, ze er automatisch naar zouden handelen. Hij zag gebrek aan kennis als de oorzaak van immoreel gedrag. Daarom benadrukte hij het belang van goed onderwijs en opvoeding als middel om mensen te helpen het goede te kennen en te streven naar deugdzaamheid.

Door middel van zijn socratische methode probeerde Socrates anderen te helpen hun eigen overtuigingen te onderzoeken en te verdiepen, met als doel een beter begrip van deugdzaamheid en rechtvaardigheid te bevorderen.

Socrates was niet alleen leraar. Hij vocht een aantal keren in het leger van Athene tegen Sparta.&nbsp; &nbsp;(Peloponnesische oorlog 431-404 v.Chr.).

1

Socrates bemoeide zich met politieke aangelegenheden, hoewel hij geen officiële functies bekleedde.

4

Tijdens zijn&nbsp; leven ontwikkelde de democratie zich steeds verder in Athene. Burgers konden voortaan het volk toespreken en kregen een stem in de volksvergaderingen. Daardoor moesten zij in staat zijn om wetten te kunnen lezen en te kunnen spreken in het openbaar. Dit zorgde ervoor dat de sofisten naar de stad kwamen.

3

Peloponnesische oorlog, is de oorlog tussen Athene en Sparta en hun wederzijdse bondgenoten van 431 tot 404 vC. De hoofdoorzaak van de oorlog&nbsp; was&nbsp; de achterdocht en de angst van Sparta tegenover de groeiende macht van Athene.

2

Socrates en de oorlog met Sparta.

Socrates leefde in Athene in de vijfde eeuw voor Christus, in de tijd van de Peloponnesische Oorlog (431–404 v.Chr.) tussen Athene en Sparta. Hij vocht zelf mee als hopliet (zwaarbewapende soldaat) in meerdere veldslagen, zoals bij Potidaea, Delium en Amphipolis. Volgens tijdgenoten toonde hij daar moed en uithoudingsvermogen. De oorlog eindigde uiteindelijk met de nederlaag van Athene, waarna Sparta korte tijd de machtigste stadstaat van Griekenland werd.

Sparta en zijn samenleving

Sparta was heel anders georganiseerd dan Athene. Waar Athene bekendstond om cultuur, filosofie en democratie, draaide het in Sparta om discipline, gehoorzaamheid en militaire kracht. De staat was ingericht als een militaire samenleving, waar de belangen van het leger en de staat altijd boven die van het individu of de familie gingen.

De Spartaanse opvoeding

In Sparta werd de opvoeding niet aan de ouders overgelaten, maar was de staat eigenaar van de kinderen. Na de geboorte werd elk kind gekeurd: alleen de sterke en gezonde mochten opgroeien, zwakke of gehandicapte kinderen werden vaak te vondeling gelegd of gedood.

Vanaf hun zevende levensjaar werden jongens door de staat uit huis gehaald en in de agoge geplaatst: een streng opvoedings- en opleidingssysteem. Daar leerden ze samenleven in barakken, discipline, afzien en vooral vechten. Alles was gericht op het vormen van sterke, gehoorzame soldaten. Ook meisjes kregen training in sport en kracht, omdat men geloofde dat sterke vrouwen gezonde kinderen zouden baren.

Op die manier zorgde Sparta ervoor dat de hele samenleving in dienst stond van de staat en het leger. Het kind behoorde niet in de eerste plaats tot de familie, maar tot Sparta zelf.

Democratie in Athene en Socrates’ kijk daarop.

In de vijfde eeuw v.Chr. ontwikkelde zich in Athene een democratie: mannelijke burgers kregen het recht om te stemmen en mee te beslissen over het bestuur van de stad in de volksvergadering. Omdat burgers in de praktijk hun mening moesten kunnen onderbouwen en anderen overtuigen, ontstond er veel behoefte aan onderwijs in spreken, lezen en redeneren. De sofisten speelden hierop in: rondreizende leraren die jongeren leerden hoe ze door middel van retorica (welsprekendheid) invloed konden uitoefenen en succes konden behalen in politiek en rechtspraak.

Socrates stond hier kritisch tegenover. Hij vond dat niet iedereen automatisch wijs of goed genoeg was om beslissingen over de stad te nemen. Volgens hem waren veel burgers onvoldoende geïnformeerd en namen zij beslissingen vaak gebaseerd op emoties of populariteit, in plaats van op verstand en kennis. Socrates geloofde dat de ideale leiders degenen zijn die echt wijs zijn en kennis van het goede hebben, niet simpelweg gekozen worden door de meerderheid van stemgerechtigde burgers.

Sofisten

Het ging niet om waarheid maar om hoe welbespraakt iemand was. (Relativisme.)

Rondtrekkende leraren in de retorica.

Zij brachten ethiek (gedrag) en politiek in het middelpunt van het filosofische debat.

Sofisten

De sofisten waren een groep van rondreizende leraren en retorici uit het oude Griekenland, actief in de 5e eeuw voor Christus. Ze stonden bekend om hun vaardigheden in retoriek, argumentatie en overtuigingskracht. In tegenstelling tot Socrates, die geloofde in de zoektocht naar objectieve waarheid, waren de sofisten meer gericht op het overtuigen van anderen en het winnen van argumenten, vaak ongeacht de waarheid van de zaak.

 

De sofisten onderwezen vaak vaardigheden zoals retorica, welsprekendheid en debattechnieken aan degenen die bereid waren te betalen voor hun diensten. Ze geloofden dat de waarheid subjectief was en afhankelijk was van de perceptie van elk individu. 

Dit leidde soms tot kritiek van andere filosofen, zoals Plato, die vonden dat de sofisten misbruik maakten van retorische trucs om hun argumenten kracht bij te zetten, zonder rekening te houden met waarheidsgetrouwheid.

Hoewel de sofisten vaak als controversieel werden beschouwd in de oude Griekse samenleving, hebben ze wel bijgedragen aan de ontwikkeling van retorische en debatvaardigheden, wat belangrijk was in een samenleving waar openbare spreken en debatteren een belangrijke rol speelden in de politiek en het gerechtelijk systeem.

Protagoras

<b>Beroemde uitspraak van Protagoras:</b><div>"Van de goden weet ik niets: niet dat ze bestaan en evenmin dat ze niet bestaan"
<div>"De mens is de maat van alle dingen.
</div><div>"Over elke zaak bestaan er twee opvattingen, die tegenover elkaar staan"
</div><div><br></div></div>

Protagoras was een oude Griekse filosoof en sofist, geboren rond 490 voor Christus. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de sofistische traditie. Protagoras was bekend om zijn expertise in retoriek en zijn bijdragen aan het denken over kennis, ethiek en het menselijk bestaan.

Een van zijn beroemdste uitspraken is: "De mens is de maat van alle dingen: van de dingen die zijn, dat ze zijn, en van de dingen die niet zijn, dat ze niet zijn." Deze uitspraak wordt vaak geïnterpreteerd als het uitgangspunt van zijn relativisme, waarbij hij suggereert dat de menselijke perceptie en ervaring de basis vormen van alle kennis en waarheid.

Protagoras reisde door Griekenland en gaf les tegen betaling, waarbij hij zijn expertise op het gebied van retoriek en debattechnieken deelde. Hij werd beschouwd als een zeer invloedrijke figuur in zijn tijd en had veel volgelingen.

Ondanks dat er weinig van zijn werken bewaard zijn gebleven, wordt Protagoras nog steeds bestudeerd vanwege zijn invloed op de ontwikkeling van de Griekse filosofie en zijn bijdragen aan debat en retoriek.

Invloed van sofisten op Socrates

1. Het belang van het gesproken woord.

2. Richt zich op menselijk gedrag.

De sofisten hebben Socrates op verschillende belangrijke manieren beïnvloed.

Het belang van het gesproken woord: De sofisten legden de nadruk op retoriek en openbare spreekvaardigheid als essentiële vaardigheden voor deelname aan de Atheense democratie. Ze leerden mensen hoe ze konden overtuigen, argumenteren en hun ideeën effectief konden presenteren in volksvergaderingen en rechtbanken. Socrates nam dit bewustzijn van de kracht van taal over, maar in tegenstelling tot de sofisten gebruikte hij vragen en dialoog niet om een discussie te winnen, maar om tot een dieper begrip en de waarheid te komen. Zijn methode — de socratische methode — liet zien dat zorgvuldig en precies taalgebruik cruciaal is voor het onderzoeken van ideeën en het ontdekken van kennis.

Richt zich op menselijk gedrag: De sofisten onderzochten vaak ethiek en menselijk handelen, en leerden studenten hoe ze succesvol konden functioneren in de samenleving. Socrates werd beïnvloed door deze focus op menselijk gedrag, maar hij ging verder. Hij onderzocht niet alleen hoe mensen handelen, maar ook waarom ze handelen zoals ze doen, met nadruk op zelfkennis en het nastreven van deugdzaamheid. Waar de sofisten soms praktische succes of overtuigingskracht vooropstelden, legde Socrates de nadruk op moreel inzicht en het belang van het begrijpen van wat echt goed is.

G

S

P

A

A

T

O

R

R

Taartpunt-puzzel

Een beroemde sofist uit de tijd van Socrates.

Plaats de ontbrekende letter in de ‘taart’, waarna linksom of rechtsom een woord ontstaat.

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

W

X

Y

Z

A

B

Antwoord: Protagoras

Wat zou de kritiek van Socrates zijn geweest op het sofisme?

Het gaat hen niet om waarheid, maar of het goed klinkt.

<b>Voorbeeld vragen.</b><br><ul><li>Wat is wijsheid?
</li><li>Wat is het goede?
</li><li>Is deugd aan te leren?
</li><li>Is het beter om bewust of onbewust verkeerd te handelen?
</li><li>Mag men kwaad met kwaad vergelden?</li></ul>

 Conclusie kwam: "Ik weet dat ik niets weet".

Socratisch debat

Hij stelde vragen aan iedereen die hij tegen kwam,
<div>zodat men ging nadenken over hun eigen Ideeën.
</div><div>Socrates gaf zelf geen antwoorden.</div>

Een Socratisch debat is een gestructureerde vorm van dialoog, geïnspireerd door de methoden van de Griekse filosoof Socrates. Het doel van een Socratisch debat is om door middel van vragen en antwoorden gezamenlijk tot een dieper begrip van een bepaald thema of concept te komen. 

In plaats van te proberen een discussie "te winnen", is het doel van het debat om samen de waarheid te ontdekken of de onderliggende aannames te onderzoeken.

Kernprincipes van een Socratisch debat:

1. Dialoog en vragen stellen:

In een Socratisch debat draait alles om het stellen van vragen. Deelnemers stellen elkaar open, verkennende vragen om diepere inzichten te krijgen. Deze vragen helpen om de argumenten van anderen te verhelderen en mogelijke tegenstrijdigheden of aannames bloot te leggen.

2. Onderzoek naar aannames:

Deelnemers worden uitgedaagd om hun eigen aannames en overtuigingen te onderzoeken. Vaak leidt dit tot het ontdekken van tegenstrijdigheden of onlogische redeneringen, wat de dialoog verder verdiept.

3. Geen vaste antwoorden:

Het Socratisch debat is niet gericht op het verdedigen van een vooraf bepaald standpunt of het overtuigen van de ander, maar eerder op het gezamenlijk onderzoeken van verschillende perspectieven. Er is niet per se één "juist" antwoord.

4. Bevorderen van kritisch denken:

De methodiek moedigt deelnemers aan om hun eigen standpunten kritisch te onderzoeken en na te denken over de logica en consistentie van hun eigen redeneringen.

5. Samenwerking in plaats van confrontatie:

Een Socratisch debat is geen confrontatie of verhitte discussie. Deelnemers werken samen, luisteren naar elkaar en proberen elkaar te helpen een dieper begrip te bereiken.

6. Zelfkennis en ethiek:

De Socratische methode gaat vaak verder dan puur intellectueel onderzoek; het kan ook leiden tot zelfreflectie en ethische inzichten. Socrates geloofde dat het onderzoeken van je eigen overtuigingen en gedragingen essentieel was voor het leiden van een goed leven.

Voorbeeld van een Socratisch debat:

Stelling: "Moet men altijd de waarheid spreken?"

In plaats van onmiddellijk ja of nee te antwoorden, zou een Socratisch debat beginnen met vragen zoals: "Wat verstaan we precies onder 'de waarheid'?" of "Zijn er omstandigheden waarin het beter is om de waarheid niet te vertellen?"

Kortom, een Socratisch debat is een middel om via vragen en gezamenlijke reflectie de kern van ideeën en overtuigingen te onderzoeken, met als uiteindelijke doel om dichter bij de waarheid te komen.

Oefenen met de Socratische methode

Stelling 1

&nbsp;"Alle leerlingen zouden verplicht moeten worden om een vreemde taal te leren op school."

Stelling 2

&nbsp;"We moeten meer technologie gebruiken in de klas."

Geef de leerlingen de volgende opdracht!

Voer samen met je buurman/ buurvrouw een gesprek volgens de Socratische methode. (2 minuten) 

Hij werd o.a beschuldigd dat hij teveel partij koos voor de aristocraten en te weinig oog had voor de democraten.

1

De democratie werd na een lange strijd radicaal doorgevoerd in Athene waarmee Socrates’ lot werd bezegeld.&nbsp;

2

&nbsp;Hij wordt met een meerderheid van stemmen veroordeeld tot het drinken van de gifbeker.
<div>
</div><div><br></div>

3

Wat zijn aristocraten?

Socrates werd beschuldigd van het corrumperen van de jeugd van Athene en het introduceren van nieuwe goden in de stad. Deze beschuldigingen kwamen voort uit zijn kritiek op de traditionele Griekse goden en zijn onderwijsmethoden, die sommige Atheners als subversief beschouwden.

Tijdens zijn proces, dat plaatsvond in 399 voor Christus, verdedigde Socrates zichzelf niet zoals men zou verwachten. In plaats daarvan bleef hij vasthouden aan zijn filosofische principes en weigerde hij zich te verontschuldigen voor zijn kritiek op de traditionele religie en zijn methode van vragen stellen.

Uiteindelijk werd Socrates schuldig bevonden door een jury van 500 Atheners en kreeg hij de doodstraf opgelegd. Hij werd veroordeeld tot het drinken van de giftige drank genaamd "de gifbeker". Volgens de overlevering accepteerde Socrates zijn dood rustig en waardig. Zijn dood markeert een belangrijk moment in de geschiedenis van de filosofie, en zijn nalatenschap heeft een blijvende invloed gehad op het denken en de ethiek.

Bron: The school of life; Why Socrates hated democracy. (YouTube)

02:36

Wat betekent 

demagogie?

1. Stadstaat
2. Bestuurssysteem
3. Dictatuur
4. Volksmisleiding

03:50

Wanneer zou democratie wel een goed systeem zijn volgens Socrates?

1. Als men luistert naar wat politici zeggen
2. Als men aandacht gaat schenken aan de sofisten
3. Als men onderwijs krijgt over politiek
4. Als men geen dictatuur meer wil

In hoeverre ben je het eens met Socrates’ idee dat stemrecht bepaald zou moeten worden door intelligentie

 in plaats van door geboorterecht? 

Beargumenteer je antwoord.

Hoe is Socrates aan zijn einde gekomen?

1. Hij heeft zich zelf opgehangen
2. Voor het vuurpeloton gezet
3. Hij dronk de gifbeker
4. Iemand heeft hem een vergiftigde appel gegeven

Socrates hield zich vooral bezig met Ethiek.

1. Waar
2. Niet waar

Zijn de leerdoelen behaald?

• Ik kan uitleggen wat het begrip filosofie betekent.
• Ik kan uitleggen wie Socrates was, wanneer hij leefde en hoe hij aan zijn einde kwam.
• Ik kan de werkwijze van Socrates uitleggen aan de hand van het socratisch debat.
• Ik kan uitleggen wat sofisten zijn en wat hun rol was in het oude Griekenland.
• Ik kan de politieke en maatschappelijke context van Athene in de tijd van Socrates beschrijven.
• Ik kan uitleggen wat belangrijke begrippen zoals democratie en aristocratie betekenen in deze context.
• Ik kan uitleggen wie  Protagoras was en wat zijn ideeën in grote lijnen inhouden.
• Ik kan mijn eigen mening vormen over de filosofie van Socrates en zijn betekenis voor nu.

Begrippenlijst