DE DROOMFABRIEK · FILMROL 2
Het studio-orkest
Hollywood Golden Age: het studio-orkest, van King Kong tot Taxi Driver, ca. 1933-1976.
1
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 2
Het studio-orkest
Hollywood Golden Age: het studio-orkest, van King Kong tot Taxi Driver, ca. 1933-1976.
1
Image credit: RKO / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen hoe de klassieke Hollywoodscore werkte (studio-orkest, leidmotief, mickey-mousing) en hoe noir, western, epos, Herrmann, twaalftoonsmuziek en New Hollywood dat model veranderden.
CENTRALE VRAAG
Hoe werd het Weense symfonieorkest de klank van Hollywood, en wat bleef daarvan over in 1976?
Deze slide heeft geen instructies
Noem een filmmelodie die je meteen kunt neuriën. Uit welke film komt hij?
Verzamel de antwoorden en kijk aan het eind van de les welke uit het klassieke model komen (groot orkest, leidmotief) en welke uit een sobere, latere aanpak. Bewaar het woordweb voor de slotopdracht. Image credit: RKO / Publiek domein, via Wikimedia Commons
INLEIDING · DE JAREN DERTIG
Hollywood als fabriek
Warner Bros., MGM, Paramount, RKO en 20th Century Fox maakten honderden films per jaar, elk met een eigen muziekafdeling: een vast orkest, arrangeurs, kopiisten en componisten in loondienst.
Het studiosysteem bepaalde de werkwijze: snel, in teamverband en op maat van de montage. Een componist kreeg de film vaak pas als die bijna af was en had dan een paar weken voor een uur of meer muziek. Veel componisten kwamen uit Europa (Steiner en Korngold uit Wenen, Waxman uit Duitsland, Rózsa uit Hongarije, Tiomkin uit Rusland) en brachten de taal van Wagner, Strauss, Puccini en de operette mee. Image credit: Warner Bros. / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 01 · 1933-1942 · LOS ANGELES
Een monster krijgt een thema
Vroege geluidsfilms houden muziek vooral in het verhaal; de underscore blijft beperkt tot de titels
King Kong (1933): pas bij het eiland zet het orkest in en stopt bijna niet meer
Kong krijgt een leidmotief in het lage koper, later bijna treurig
Mickey-mousing en een click track: de muziek volgt de actie op de seconde
Max Steiner
Max Steiner
King Kong (1933)
Max Steiner
Gone with the Wind (1939)
Steiner (Wenen, 1888) kwam uit een theaterfamilie, dirigeerde operettes en Broadwaymusicals en leidde vanaf 1929 de muziekafdeling van RKO. Vanaf 1937 bij Warner Bros.; ruim driehonderd scores en drie Oscars (The Informer, Now, Voyager, Since You Went Away). In Casablanca (1942) verwerkte hij As Time Goes By, La Marseillaise en het Deutschlandlied (in mineur) in zijn score. Hij heet vaak de vader van de Hollywood-filmmuziek: niet de eerste, maar zijn werkwijze werd het model. De King Kong-opname is van Charles Gerhardt en het National Philharmonic Orchestra.
Luistertips:
Max Steiner – King Kong: Hoor hoe het orkest het monster al aankondigt voordat je het ziet.Max Steiner – Gone with the Wind: Het Tara-thema: een plek wordt een melodie die steeds terugkeert.
Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 02 · 1935-1942 · WENEN, LOS ANGELES
Korngold: opera zonder zang
Wonderkind uit Wenen, componist van de opera Die tote Stadt (1920)
Schrijft voor film als voor de opera, alleen zonder zang: rijke, chromatische harmonie
De dialoog is de zangstem: de muziek wordt zachter onder de tekst
Orkestrator Hugo Friedhofer werkt zijn schetsen uit
Erich Wolfgang Korngold
Korngold
The Adventures of Robin Hood (1938)
Korngold
Kings Row (1942)
Max Reinhardt haalde Korngold in 1934 naar Hollywood voor A Midsummer Night’s Dream. Na de Anschluss in 1938 kon hij als componist van Joodse afkomst niet terug. Oscars voor Anthony Adverse (1936) en The Adventures of Robin Hood (1938). In Robin Hood: een opgewekte mars voor Robin, een romantische melodie voor Maid Marian, donker chromatisch materiaal voor de schurken. Het thema van Kings Row wordt vaak genoemd als voorbeeld voor John Williams (Filmrol 7). Veel luistertips komen uit de plaatopnamen van George Korngold en Charles Gerhardt uit de jaren zeventig.
Luistertips:
Korngold – The Adventures of Robin Hood: Fanfares en zwierige strijkers: avontuur als opera zonder woorden.Korngold – Kings Row: Luister naar de sprong omhoog in het thema en vergelijk die met John Williams.
Image credit: George Grantham Bain Collection (Library of Congress) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 03 · 1931-1953 · NEW HAVEN, BERLIJN
Newman en Waxman
Alfred Newman schrijft in 1933 de fanfare bij het logo van 20th Century Fox
Vanaf 1940 leidt hij twintig jaar de muziekafdeling van Fox: de Newman-sound, warme strijkers met veel vibrato
Negen Oscars, meer dan enige andere filmcomponist
Franz Waxman, uit Berlijn gevlucht, kleurt griezel met humor en ongewone orkestratie
Alfred Newman
Fox-fanfare en Street Scene (1931)
De studiofanfare van Fox, gevolgd door Newmans jazzy stadsthema, dat Fox steeds opnieuw inzette voor films in New York.
Franz Waxman
Bride of Frankenstein (1935)
Pauken als een kloppend hart, steeds dichtere lagen en een lyrisch thema van drie noten met harpglissandi.
Newman (New Haven, 1900) speelde als kind piano in theaters en werd dirigent op Broadway. Hij schreef o.a. Wuthering Heights, The Song of Bernadette en The Robe (de eerste CinemaScope-film); zijn zonen Thomas en David en neef Randy werden ook filmcomponisten (Filmrol 3 en 7). Waxman (Königshütte, 1906) werkte in Berlijn met jazz en cabaret, orkestreerde voor Der blaue Engel en werd in 1934 door nazi’s aangevallen. Hij werkte met Hitchcock (Rebecca, Rear Window), gebruikte jazz als serieuze klankkleur en won Oscars voor Sunset Boulevard en A Place in the Sun. Image credit: Onbekend / Publiek domein (VS, gepubliceerd voor 1931), via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 04 · 1936-1949 · NEW YORK, HOLLYWOOD
Americana: open kwinten
Een Amerikaans geluid uit de concertzaal, via de documentaire de film in
Virgil Thomson: hymnes, cowboyliedjes en eenvoudige harmonie voor de Dust Bowl
Copland: open kwinten, veel ruimte tussen hoog en laag, liedachtige melodieën
Liever minder muziek met een eigen kleur dan een doorlopend orkesttapijt
Aaron Copland
Virgil Thomson
The Plow That Broke the Plains (1936)
Aaron Copland
Of Mice and Men (1939)
The Plow That Broke the Plains (1936) van Pare Lorentz was een overheidsdocumentaire over de Dust Bowl. Thomson kreeg voor Louisiana Story (1948) als eerste filmcomponist een Pulitzerprijs. Copland (Brooklyn, 1900) studeerde in Parijs bij Nadia Boulanger; filmwerk: The City, Of Mice and Men, Our Town, The Red Pony en The Heiress (Oscar 1950). Het fragment komt uit Music for Movies (1942), zijn concertbewerking. Zijn open klank werd het model voor de western (scène 06) en de Amerikaanse filmklank in het algemeen.
Luistertips:
Virgil Thomson – The Plow That Broke the Plains: Cowboyliedjes in de concertzaal: eenvoud als stijlkeuze.Aaron Copland – Of Mice and Men: Hoor de ruimte tussen de instrumenten: zo klinkt het platteland.
Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Wat doet Steiner met het thema van Kong als het monster op het Empire State Building staat?
Hij laat het weg en gebruikt alleen geluidseffecten
Het thema komt terug, maar klinkt nu bijna treurig
Hij vervangt het door een nieuw liefdesthema
Het koor zingt het thema met tekst
B. Zo werkt een leidmotief: het thema hoort bij het personage, keert terug en verandert mee met de situatie. Image credit: RKO / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Waardoor klinkt deze muziek leeg en weids?
Open kwinten zonder terts en veel ruimte tussen hoog en laag
Dichte clusters in de strijkers
Een twaalftoonsreeks
Snelle chromatische loopjes
A. Samenklanken zonder terts zijn niet duidelijk majeur of mineur. B en C horen bij Akte 3.
Luistertips:
Aaron Copland – Music for Movies: II. Barley Wagons (from Of Mice and Men): Copland, Of Mice and Men: luister naar de samenklanken en de ruimte.
Image credit: RKO / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 2
Schaduw en breedbeeld
Noir, western en epos geven Hollywood drie nieuwe muzikale gezichten.
2
Image credit: Columbia Pictures / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 05 · 1944-1950 · LOS ANGELES
Film noir: chromatiek
Franse critici noemen de donkere misdaadfilms van Hollywood film noir
Rózsa: een dreigende marsfiguur en dissonante akkoorden die niet oplossen
Raksin: één thema dat in steeds een andere kleur de hele film draagt
De score zoekt spanning in chromatiek en laag koper: het orkest dreigt
Miklós Rózsa
Double Indemnity (1944)
Let op de dreigende marsfiguur in de lage strijkers en het koper, en de scherpe akkoorden daarboven.
David Raksin
Laura (1944)
Eén zwevend thema, steeds anders gekleurd. Met tekst van Johnny Mercer werd het een jazzstandard.
Rózsa (Boedapest, 1907) studeerde in Leipzig; Hongaarse volksmuziek kleurde zijn stijl. Via Korda en The Thief of Bagdad (1940) kwam hij naar Amerika. Voor The Killers (1946) schreef hij een hamerend motief van vier tonen dat later de herkenningsmelodie van Dragnet werd; in Spellbound (1945) gebruikte hij een theremin (Filmrol 5). Waxman vervormde in Sunset Boulevard (1950) tango en dansmuziek uit de jaren twintig voor de vergeten filmster. Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 06 · 1939-1960 · LOS ANGELES
De western krijgt een titelsong
Na de oorlog: galopperende ritmes, cavaleriefanfares en melodieën als volksliedjes
High Noon (1952): één ballade, gezongen door Tex Ritter, als rode draad van de film
Het lied wordt een hit: een titelsong prijst de film aan voordat die draait
Jerome Moross en Elmer Bernstein brengen americana in breedbeeld
Dimitri Tiomkin
Tex Ritter
High Noon (1952)
Jerome Moross
The Big Country (1958)
Tiomkin (Russisch keizerrijk, 1894) studeerde in Sint-Petersburg bij Glazoenov en was concertpianist. Hij schreef voor Capra (Lost Horizon, It’s a Wonderful Life) en na High Noon titelsongs voor o.a. Rio Bravo en The Alamo. Bij zijn Oscar in 1955 bedankte hij Bach, Brahms, Beethoven en Debussy. In High Noon keert het lied terug, gezongen of in het orkest, dreigender naarmate twaalf uur nadert. Bernstein (The Magnificent Seven, 1960): gesyncopeerde strijkers en een breed hoornthema; hij komt terug in Filmrol 4, de Italiaanse western in Filmrol 3.
Luistertips:
Tex Ritter – High Noon: Eén ballade als rode draad: het begin van de westernsong.Jerome Moross – The Big Country: Springerige ritmes en open intervallen: Copland in breedbeeld.
Image credit: International Photographer / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 07 · 1951-1965 · HOLLYWOOD, CINECITTÀ
Epos: ouverture en koper
Tegen de televisie: kleur, breedbeeld en lange historische films
Opbouw uit de opera: ouverture, pauzemuziek en muziek bij het verlaten van de zaal
Rózsa schrijft voor Ben-Hur de langste filmscore tot dan toe
Jarre: een breed thema, veel slagwerk en de zwevende ondes Martenot
Maurice Jarre
Miklós Rózsa
Ben-Hur (1959)
Maurice Jarre
Lawrence of Arabia (1962)
Voor Quo Vadis (1951) gebruikte Rózsa bewaarde melodieën uit de oudheid als bouwstof. Ben-Hur: meer dan drie uur muziek geschreven, tweeënhalf uur in de film; de wagenrennen zelf hebben geen muziek. Alex North gaf Spartacus (1960) een harde, dissonante klank. Jarre (Lyon, 1924) had slagwerk als hoofdvak; hij won drie Oscars, alle voor David Lean (Lawrence of Arabia, Doctor Zhivago met het Lara-thema op balalaika’s).
Luistertips:
Miklós Rózsa – Ben-Hur: Een mars voor de wagenrenners: koper op de schaal van het decor.Maurice Jarre – Lawrence of Arabia: Een ouverture voor het doek opengaat: zoek het slagwerk en de ondes Martenot.
Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Waarom kreeg na High Noon bijna elke western een titelsong?
Zangers waren goedkoper dan een orkest
Een lied als single kon de film aanprijzen voordat die draaide
Westerns mochten geen orkestmuziek gebruiken
Het publiek wilde meezingen in de bioscoop
B. Het lied werd een hit, in de versie van Tex Ritter en die van Frankie Laine. Lied en score wonnen allebei een Oscar.
Luistertips:
Tex Ritter – High Noon (Do Not Forsake Me, Oh My Darlin'): Tex Ritter, High Noon: het lied klinkt al onder de begintitels.
Image credit: Columbia Pictures / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Waarin verschilt de noirscore van de romantische score van Steiner en Korngold? Noem twee muzikale kenmerken.
Verwacht: chromatiek, dissonanten die niet oplossen, laag koper en lage strijkers, een dreigende marsfiguur, vervormde leidmotieven (Waxman), minder brede zingende melodieën. Het orkest bleef groot, maar zong niet meer. Image credit: Columbia Pictures / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 2
Nieuwe zenuwen
Korte cellen, twaalftoonsreeksen en een spaarzamere score breken het studiomodel open.
3
Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 08 · 1941-1964 · NEW YORK, LOS ANGELES
Herrmann en Hitchcock
Van de radio naar Citizen Kane (1941): kort en precies werken
Geen lange melodieën maar korte cellen van twee tot vier noten, vaak onopgeloste harmonie
Per film een eigen bezetting, en hij orkestreert alles zelf
Vertigo: draaiende arpeggio’s. Psycho: alleen strijkers
Bernard Herrmann
Bernard Herrmann
Vertigo (1958)
Bernard Herrmann
Psycho (1960)
Herrmann (New York, 1911) studeerde aan Juilliard en schreef bij CBS voor het Mercury Theatre van Orson Welles. In Citizen Kane schreef hij expres een te hoge aria voor de zangeres. In The Day the Earth Stood Still (1951) gebruikte hij twee theremins (Filmrol 5). Samenwerking met Hitchcock van 1955 tot 1964; bij de douchescène wilde Hitchcock eerst geen muziek. De schrille violen zijn mickey-mousing tot het uiterste: de muziek volgt de klap zelf. De breuk kwam in 1966 bij Torn Curtain.
Luistertips:
Bernard Herrmann – Vertigo: Draaiende arpeggio’s die de duizeligheid van de hoofdpersoon laten horen.Bernard Herrmann – Psycho: Alleen strijkers: korte, jagende cellen in plaats van een melodie.
Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 09 · 1955-1980 · LOS ANGELES
Twaalf tonen in Hollywood
Twaalftoonstechniek: alle twaalf tonen in een vaste reeks, zonder grondtoon
Rosenman: The Cobweb (1955) geldt als de eerste twaalftoonscore van Hollywood
Goldsmith: atonale muziek, keukenkommen als slagwerk en omgedraaide mondstukken
Kubrick gebruikt Ligeti: clusters als klank van de ruimte
Jerry Goldsmith
Leonard Rosenman
East of Eden (1955)
Jerry Goldsmith
Planet of the Apes (1968)
György Ligeti
2001: A Space Odyssey (1968)
Schönberg woonde vanaf 1934 in Los Angeles, maar de studio’s hielden zijn taal lang buiten de deur. Rosenman studeerde bij Schönberg en Sessions en gaf pianoles aan James Dean, zo kwam hij bij Kazan. Goldsmith volgde de lessen van Rózsa en schreef ook Freud (1962). Voor 2001 (1968) had Kubrick Alex North gevraagd, maar hij hield de tijdelijke muziek; North hoorde dat pas bij de première. Ook in The Shining (1980) Ligeti, Penderecki en Bartók. De East of Eden-opname is van de London Sinfonietta onder John Adams.
Luistertips:
Leonard Rosenman – East of Eden: Moderne harmonie in een studiofilm: onrust onder de melodie.Jerry Goldsmith – Planet of the Apes: Percussie en blazers met vreemde speeltechnieken: muziek als opgejaagd dier.György Ligeti – 2001: A Space Odyssey: Geen melodie, alleen een klankveld: concertmuziek als ruimte.
Image credit: František Fuka (fuxoft) / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 10 · 1967-1976 · LOS ANGELES, NEW YORK
New Hollywood: minder is meer
Het studiosysteem valt uit elkaar; jonge regisseurs krijgen vrijheid
Rota: een wals in mineur, geopend door één eenzame trompet
Shire: The Conversation op bijna alleen solopiano
Herrmann keert terug: zwoele altsaxofoon tegen dreigend koper
David Shire
Nino Rota
The Godfather (1972)
David Shire
The Conversation (1974)
Bernard Herrmann
Taxi Driver (1976)
New Hollywood: Coppola, Scorsese, Altman, Polanski. Rota’s liefdesthema was een bewerking van eerder werk, dus de score mocht niet meedingen naar een Oscar; voor Part II won hij die wel, met Carmine Coppola. Goldsmith schreef Chinatown (1974) in ongeveer tien dagen voor strijkers, piano’s, harpen en één solotrompet (Uan Rasey). Shire maakte voor Pelham One Two Three een funky twaalftoonscore en gaf All the President’s Men (1976) bijna geen muziek. Herrmann overleed op 24 december 1975, voor Taxi Driver uitkwam. Daarna bracht John Williams het grote orkest terug (Filmrol 7).
Luistertips:
Nino Rota – The Godfather: Eén eenzame trompet opent een familiesaga.David Shire – The Conversation: Solopiano, net zo eenzaam als de afluisteraar in beeld.Bernard Herrmann – Taxi Driver: Zwoele saxofoon tegen dreigend koper: Herrmanns afscheid.
Image credit: Wes Washington / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Welke bezetting koos Herrmann voor Psycho?
Een groot symfonieorkest met koper
Alleen strijkers
Solopiano
Theremin en elektronica
B. Zonder koper en hout heeft de score geen warme of glanzende kleur, passend bij de kale zwart-witbeelden van een film met een klein budget.
Luistertips:
Bernard Herrmann – Prelude: Herrmann, Psycho: korte, jagende cellen.
Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Luister naar Atmosphères van Ligeti. Beschrijf wat je hoort zonder over melodie of ritme te praten.
Goede antwoorden noemen klankvlakken, clusters, langzame veranderingen in kleur en dichtheid, registers. Koppel aan het gebruik bij Kubrick: de klank van de ruimte en het onbekende. Het publiek hoeft de techniek niet te kennen om het te voelen.
Luistertips:
György Ligeti – Atmosphères: Ligeti, Atmosphères: een klankveld van clusters.
Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Zet deze films in de volgorde waarin ze uitkwamen.
1933, 1944, 1952, 1958, 1962, 1976. Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Vul in
Een kort thema dat bij een personage of plek hoort en steeds terugkomt, heet een leidmotief. Muziek die elke beweging in beeld nabootst, heet mickey-mousing. Copland gebruikte open kwinten voor het platteland. Na High Noon kreeg bijna elke western een titelsong. Herrmann bouwde zijn muziek uit korte cellen in plaats van lange melodieën.
Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Kies een film van na 1976. Klinkt de score als het klassieke studiomodel of als de spaarzame aanpak van New Hollywood? Noem twee kenmerken.
Slotopdracht. Gebruik het woordweb van het begin. Goede antwoorden noemen concrete kenmerken: bezetting, leidmotieven, doorlopende of spaarzame muziek, harmonie (tonaal, chromatisch, atonaal), een titelsong of een solo-instrument, en koppelen die aan een componist uit deze les. Image credit: Alfred Hitchcock / Paramount (trailer) / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · BEGRIPPEN
Begrippen
Studiosysteem: studio’s met eigen orkest en componisten in vaste dienst
Underscore: muziek die alleen de kijker hoort
Leidmotief: kort thema bij een personage, plek of idee
Mickey-mousing: muziek die de actie tel voor tel nabootst
Click track: metronoomsignaal bij de opname, afgestemd op het beeld
Orkestrator: werkt de schets uit voor het volledige orkest
Main title: muziek onder de begintitels
Newman-sound: warme, glanzende strijkersklank van Fox
Open kwinten: samenklanken zonder terts, leeg en weids
Titelsong: lied onder de begintitels dat de film aanprijst
Ouverture: muziek voor het begin van een lang epos
Ondes Martenot: Frans elektronisch instrument met glijdende tonen
Twaalftoonstechniek: reeks van alle twaalf tonen, zonder grondtoon
Cluster: akkoord van dicht naast elkaar liggende tonen
Deze slide heeft geen instructies