Romantiek en Realisme H3

• New lesson editor
• Kunst
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 4,5

Romantiek en Realisme H3

Romantiek

Bespreken huiswerk: Blok 2.7: Ballet

Deze les gaat over de examentopics:

• traditie tegenover vernieuwing (academie tegenover bijvoorbeeld romantische schilderkunst

• architectuur: neostijlen

• romantisch ballet in West-Europa en bloei laatromantisch ballet in Rusland;

• historiciteit in het theater

• Visies op geschiedenis als een proces met verschillende uitkomsten: bijvoorbeeld de geschiedenis van het eigen nationale verleden en mythologie (de eigen wortels), de geschiedenis van de mensheid (darwinisme, marxisme).

• Gezelschapsdansen (bijvoorbeeld wals, polka).

• Exotisme: oriëntalisme,

Ontwikkelingen

19e eeuw: Industriele revolutie

- Industriële Revolutie: dankzij uitvinding stoommachine

-Huisnijverheid verdrongen door werk in fabrieken.

-Veel jonge mensen trokken van platteland naar fabriekssteden.

-Steden groeiden explosief, nieuwe arbeidersklasse ontstaat.

-Grote verschillen tussen bezittende bourgeoisie en arme arbeidersklasse.

Industriesteden

Rijke burgers leven strikt gescheiden van arbeiders in de stad. Friedrich Engels loopt door arbeiderswijken en ziet:

-Krotten en kelderwoningen, bestaande uit 2 vertrekken,

-Slechte hygiëne: nauwelijks toiletten, of verstopt/overvol,

-Kinderarbeid was normaal, hoge kindersterfte,

-Veel ziekten en epidemieën,

-Rijke bovenlaag verlaat binnenstad en gaan naar nieuwe wijken met geometrisch stratenplan en classicistische huizen.

Stad veranderde ook fysiek:

-(Paarden)trams, spoorwegen, bruggen.

- Woud van rokende fabriekspijpen aan de horizon (= vooruitgang)

-Door groei moesten oude stadwallen (kleine straatjes) gesloopt worden -> brede parkachtige singels kwamen

-Rijke burgerij ontvlucht stad en woont in in buitenwijken nét buiten de stad.

Industriele Revolutie 1750 - 1850

Franse Revolutie

1789-1795

De verlichting

Neo-classicisme 1750 -1835

Romantiek 1775 - 1850

Realisme 1840 - 1900

Impressionisme

1863 - 1900

post- impressionisme

1886 - 1910

Marx en Baudelaire

Karl Marx zet zich af tegen het gekapitaliseerde wereldbeeld van de Bourgeoisie en is de grondlegger van de arbeidersbeweging: Socialisme.

Charles Baudelaire focust hierbij op het belang van het individu en geeft kunstenaars en hun mogelijkheden voor escapisme een belangrijke rol.

Parijse salon

Grote kunsttentoonstelling, regelmatig gehouden in Parijs, georganiseerd door de academie.

1- Kunstenaars sturen werk op om te kunnen deelnemen

2- Jury beoordeelt aan de hand van academische regels

3- Bij afwijzing een ‘R’ op de achterkant: Refusée!

4- Geen schokkende taferelen of iets ordinairs als een onderwerp uit het dagelijks leven.

Populair op de salon

-Zoete, gladde producten die prima in de smaak vielen van het grote publiek

-Exotische taferelen met vrouwelijk schoon

-Kunstwerken voldoen aan academische/ neoklassieke regels (smaak van bourgeoisie)

Kenmerken Romantiek

Escapisme = Wegvluchten uit werkelijkheid

• Belangstelling voor het verleden (oude volksverhalen, glorieuze perioden eigen land)

• Het bovennatuurlijke: in fantasie/dromen

Gevoel en emotie belangrijk

• Dramatiek: trouw, verraad, tragiek, noodlottige liefde, overvulde of diep ongelukkige liefde

• Droefgeestigheid: verlangen naar het onbereikbare (Sehnsucht) en zelfs de dood
  

• Idealiseren van de natuur (onbedorven, de grootsheid ervan)
  

• Opkomend nationalisme (overdreven trots op volk/land) + historisch bewustzijn

-Exotisme: Fantaseren over verre exotische bestemmingen, belangstelling voor andere culturen

Kenmerken Romantiek

• Idealiseren van de natuur (onbedorven, de grootsheid ervan)

• Gevoel en emotie belangrijk, verlangen naar de dood

• Wegvluchten uit werkelijkheid in fantasie/dromen

• Opkomend nationalisme (overdreven trots op volk/land)

• Opkomend historisch bewustzijn

Neo-stijlen

Architectuur wordt beinvloedt door nationalisme en nostalgie.

Naast het neo-classicisme ontstaat de neo-gotiek:

• ornamenten,

• spitse torens, bogen en vensters,

• verticaliteit

Later worden neo-gotiek, -renaissance en - barok gecombineerd met eclecticisme als gevolg.

Romantiek - Emotie

- In de verlichting stond het rationele denken centraal, nu weer terugkeren naar een onverklaarbaar menselijk bestaan

• Het gevoel

• De fantasie

• De verbeelding

• Het intuïtie

• Het onderbewuste

• Het onverklaarbare

• Het raadselachtige

The Nightmare; Henry Fuseli; 1781

Veranderende verhoudingen

Er verandert iets in de menselijke verhoudingen:

Vrouwen zijn weer weerloze nymfen.

door de komst van fabrieken komt er een enorm verschil tussen arm en rijk:

De arbeiders en de bourgoisie.

Kunstenaars waren niet meer afhankelijk van de adel, maar werden 'gekeurd' door jury's vanuit de academische salons.

Lees het blok SALON op pag. 29.

Romantiek - Natuur

- Afkeer tegen de steden en de industriële omgeving

- Terug naar niet door de mens bezoedelde plekken

- Waardering voor wildernis omdat zij veronderstelden dat daarin de meest authentieke, pure vorm van natuur te vinden is.

De Hooiwagen; John Constable; 1821

Romantiek - Geschiedenis

- Ze waren bezorgd voor de toekomst en nostalgisch naar het verleden.

- Zoektocht naar hun eigen culturele identiteit en volksziel

- glorieuze perioden eigen land

Houtzaagmolen aan een bevroren vaart; Andreas Schelfhout; 1842

Romantiek - Exotisme

- Industrialisatie maakt verre reizen mogelijk door middel van stoom treinen.

- Oriënt wordt getypeerd als irrationeel, sensueel, primitief, feminien

- Westen de sterke, rationele, democratische, progressieve, masculiene

Eugène Delacroix; Vrouwen van Algiers; 1834

Royal Pavilion; Brighton; John Nash

Exotisme

• De meest extreme vorm van escapisme; het verlagen naar het ontsnappen in een andere cultuur

• Vaak rascistische/discriminerende afbeeldingen van verre oorden waar de kunstenaar nog nooit was geweest

‘De Slachting bij Chios’ - Delacroix

• Toont geen compassie met slachtoffers

• Indruk maken met de (theatrale) compositie en exotische aankleding

‘Algerijnse vrouwen in hun appartement’ - Delacroix

• Fantasie over wat er gebeurde in harems (want westerlingen mochten niet in de paleizen van sultans)

• Sexualisering van de niet westerse vrouw door deze fantasiewereld te creëren.

Fishermen at Sea; J. M. W. Turner; 1796,

- De nadruk op de verbeeldingskracht en de subjectieve expressie van de individuele kunstenaar/ Eigen handschrift ontwikkelen

- De natuur wordt ervaren als "bezield"

Schilderkunst

1845

- Een verlangen naar extreme ervaringen, om daarmee de zin van het bestaan te doorgronden en het leven tot een harmonieus geheel te maken.

- Druk en Dramatisch

Het vlot van de Medusa; Théodore Géricault; 1819

Schilderkunst

David

Gericault

- Nationale Gevoelens

- Emoties dynamisch en heftig

- Geschiedenis

Arc de Triomphe; La Marseillaise; François Rude; 1833-6

Ugolino en zijn zonen; Jean-Baptiste Carpeaux; 1860

Beeldhouwkunst

Aan de slag met HUISWERK

Lees en vat samen: pag. 24 - 33

Maak Blok 3.2 en 3.5 in de ELO. Gebruik de termen voor analyse!

Vind je het lastig overzicht te bewaren:

Maak een tijdlijn in je schrift met belangrijke gebeurtenissen (revoluties, de verlichting etc.) EN de verschillende stromingen (eventueel + kenmerken en grote namen).

Romantiek en Realisme H3

Romantiek in Muziek, Ballet, Drama

Wat is een SALON in de 19e eeuw?

A

Openbare kunstexpositie voor de adel

B

Openbare kunstexpositie voor kunstenaars en kopers

C

Schitterende huiskamer in een decoratieve stijl

D

Een soort museum waar iedereen kon komen kijken.

Welke beweringen zijn juist?

A

Romantiek is een verslag van het alledaagse.

B

Romantiek is een vlucht uit het alledaagse.

C

Romantische kunst wordt geweigerd op de Salons

D

Romantiek is een grote hit op de salons.

Bespreken huiswerk: Blok 3.5: Vrijheid voert het volk aan

Deze les gaat over de examentopics:

• traditie tegenover vernieuwing (academie tegenover bijvoorbeeld romantische schilderkunst

• architectuur: neostijlen

• romantisch ballet in West-Europa en bloei laatromantisch ballet in Rusland;

• historiciteit in het theater

• Visies op geschiedenis als een proces met verschillende uitkomsten: bijvoorbeeld de geschiedenis van het eigen nationale verleden en mythologie (de eigen wortels), de geschiedenis van de mensheid (darwinisme, marxisme).

• Gezelschapsdansen (bijvoorbeeld wals, polka).

• Exotisme: oriëntalisme,

Geschiedenis van de klassieke muziek

800-1500 Middeleeuwen

1500-1750 Renaissance

Barok

1750 -1820 Classicisme

1820-1900 Romantiek

1900-±1920 Begin 20e eeuw

Romantiek

Classicisme

Renaissance

- Er is veel drama en emotie te horen, alles draait om wat de mensen voelen/fantasie/natuur, subjectieve menselijke emoties

- Componisten moeten muziek zelf verkopen aan het publiek

- Virtuositeit; extreme technische vaardigheid

- Grote dynamiek; contrasten in volume

- Polyfonie; meerdere melodieën tegelijkertijd

- Geestelijk van aard, componisten nog in dienst van de kerk

- Compositie door zangers uitgevoerd

- Homofonie; alle ‘stemmen’ declareren tegelijk

- Puur uitdrukking van de melodie

Fragment 1

Fragment 2

Fragment 3

muzikale kenmerken

-klankkleur veranderd

(nieuwe instrumenten)

- orkest wordt groter

- ingewikkelde melodieën

-ingewikkelde afwisselende ritmes met onverwachte accenten

-complexe samenklanken

-dramatiek o.a. door verschillen in toonhoogtes en volume

romantische muziek

Welk aspect van romantische muziek was hier te zien en horen?

A

ballade

B

exotische invloed

C

programmamuziek

D

virtuose solist

Wat is programmamuziek?

Hoe sluit Madama Butterfly aan bij de romantiek?

Even oefenen: Maak Blok 3.10

Ben je klaar? Lees en vat samen pag. 34 - 38

De muziek van de romantiek

Het ‘heftige’ gevoelsleven van componisten werd weergegeven in lange symfonieën voor
steeds grotere orkesten. Op een rijtje de kenmerken van romantische muziek:

1. Lange melodieën: minder (motief) herhalingen, minder gebruik van vaste structuur

2. Overgangsdynamiek: Crescendo/decrescendo

3. Tempowisselingen: accelerando, ritenuto, rubato

4. Speelwijze strijkers: Naast strijken (arco) ook plukken (pizzicato)

5. Toonsoort: Modulatie en gebruik van chromatiek

6. Climaxwerking: hoger, sneller, harder (grotere verschillen in volume), meer instrumenten

DANS: Romantisch Ballet

Het Sublieme

In de romantiek, in alle disciplines maar zeker in het Ballet, wordt het woord vaak genoemd: het sublieme

De denker Edmond Burke beschrijft het als volgt:

'De geest wordt zo volledig in beslag genomen door het object dat hij niets anders kan overwegen, en bijgevolg ook niet kan nadenken over het object dat hem bezighoudt.’

Het is de overtreffende trap van schoonheid, waar overdondering plaatsvindt en angst voor de soms haast geweldadige kracht van schoonheid van natuurlijkheid en onnatuurlijkheid wordt aangewakkerd.

Kenmerken Romantisch Ballet

Vormgeving

Verhalend ballet waarbij de inhoud typisch romantisch is:

Contrasten tussen goed en kwaad, natuurlijk en boven-natuurlijk, liefde die overvloeit in dood, invloeden van folklore, sprookjes, volksverhalen, zo nu en dan historische en exotische verhalen.

Nog steeds gebruik van pantomime.

Ruimte: verticaliteit (spitzen/zweefsprongen/liften), synchrone figuren in de ruimte.

Kracht: suggestie van gewichtloosheid en sierlijke bewegingen.

Tijd: Relatief rustige beweging (met accenten. Hier ook synchroniteit.

Inhoud

Typisch Romantisch Ballet:

invoering van de spitzen dans: pointes-dans

Pas de deux (duetten)

Ballet Blanc (volledig wit-gekostumeerde groepsdansen (dames))

Prima Ballerina (eerste danseres)

Volksdans: De wals

Populaire intieme dans op

snelle (tempo)

driekwartsmaat (maat)

met accent op de eerste tel (ritme),

waarbij paren dichtbij elkaar om elkaar heen draaien en door de ruimte draaien.

Volksdans: De polka

In Tschechie ontstaat de vrolijke snelle Polka die niet alleen een vrolijke gezelschapsdans is maar ook staat voor het vieren van cultuur.

De dans is makkelijk te leren en zeer populair in het westelijk halfrond. Ook Johann Strauss pikt een graantje mee.

Drama en Romantiek

Victor Hugo (1802 - 1885)

Een van de eerste Franse Romantische schrijvers voor toneel.

Hij droomt van een volktheater.

Kunst moet volgens hem toegankelijk zijn voor het hele volk en niet alleen de elite.

Hij stelt in zijn werk de dagelijkse problemen uit de samenleving aan de orde.

Maakt zich sterk voor rechtvaardigheid en klaagt in zijn stukken het Franse rechtssysteem en de sociale wetten aan.

Het meeste bekend is zijn roman: 

Les Miserables (1862)

Het romantische theater

Hernani (1830)

H. Daumier, Het melodrama, 1856-§0

Tijdens Romantiek was het MELODRAMA populair in theater.

Hoofdpersonen zijn typen:

• held

• slechterik

• onschuldig meisje

Een redelijk voorspelbaar en lineair verteld verhaal.

De slechterik verstoort pril geluk en de held moet dat probleem recht zetten.
Acteren gaat via grote gebaren en emoties (want er moet een grote zaal bereikt worden)

En er wordt veel met special effects gewerkt. Er is veel spektakel en grootse decors. Gebruik maken van theatertechniek en belichting (gas en later electriciteit)

Verdiepingsopdracht Muziek

1. Maak tweetallen

2. Kies uit je onderstaande slides 1 nummer van een componist uit de Romantiek
   

   Gebruik het analyseschema: muzikale begrippen en eventueel de lesson-up Kunstanalyse Vormgevingsaspecten muziek.
   Zoek achtergrondinfo bij de componist
   Focus op de vraag: Waarom behoort dit nummer tot de romantiek?
   Lever jullie analyse en beargumenteerde antwoord in in It's Learning

Maak Vragenblok 3.16 en 3.18

Frans Liszt (1811-1886) is bekend om zijn programmamuziek. Liszt krijgt een schilderij onder ogen over een veldslag tussen de barbaren (de Hunnen) en christenen uit 451. De componist is zo geinspireerd door het werk dat hij er een hele serie muzikale gedichten aan wil wijden. Het blijft echter bij het werk: hunnerschlacht. 

Er ontstaan nieuwe genres in de muziek in de 19e eeuw. De vroegere ouverture was een opmaat naar het concert dat volgde. Nu wordt de ouverture een zelfstandig symfonisch gedicht. In dit nummer komen fragmenten terug van de "Marseillaise' en ook kanongebulder is te horen.

Hector Berlioz experimenteert met de grootte en de bezetting van het orkest. Hij voegt nauwelijks gebruikte instrumenten toe als de harp, piccolo, es-klarinet, althobo en buisklokken.  Met die toevoegingen verandert hij het orkest voor de toekomst. Zijn 'Symphonie Fantastique' is zijn doorbraak als componist. Volgens Berlioz is het een opera zonder woorden. 

Deze symfonie heeft als thema een 'tragische en obsessieve liefde'. Berlioz maakt gebruik van een 'idee fix', een terugkerend thema dat veranderd in de muziek als de emotie van het programma veranderd. 

Edvard Grieg (1843-1907) is bekend als de grootste nationale componist van Noorwegen. In zijn muziek komen verwijzingen terug naar Noorse volkswijsjes. Hiermee wil hij een Noors geluid vastleggen in zijn muziek. Ook de thema's van het verhaal zelf kennen veel Noorse sprookjeselementen, zoals de trollen in de hal van de bergkoning. 

Edvard Grieg (1843-1907) is bekend als de grootste nationale componist van Noorwegen.  

Edvard Hagerup Grieg (15 June 1843 – 4 September 1907) was a Norwegian composer and pianist. He is widely considered one of the leading Romantic era composers, and his music is part of the standard classical repertoire worldwide. His use and development of Norwegian folk music in his own compositions brought the music of Norway to international consciousness, as well as helping to develop a national identity, much as Jean Sibelius and Bedřich Smetana did in Finland and Bohemia, respectively.

Please support my channel:

https://ko-fi.com/bartjebartmans

Peer Gynt Suite No. 1, Op. 46

1. Morning Mood (Morgenstemning) 

2. The Death of Åse (Åses død) (4:27)

3. Anitra's Dance (Anitras dans) (9:43)

4. In the Hall of the Mountain King (I Dovregubbens hall) (13:14)

Suite No. 2, Op. 55

1. The Abduction of the Bride. Ingrid's Lament (Bruderovet. Ingrids klage) (15:43)

2. Arabian Dance (Arabisk dans) (20:34)

3. Peer Gynt's Homecoming (Stormy Evening on the Sea) (Peer Gynts hjemfart (Stormfull aften på havet)) (25:12)

4. Solveig's Song (Solveigs sang) (28:04)

Er zijn weinig componisten die zo duidelijk uiting geven aan hun trots op hun land als Bedrich Smetana (1824-1884). Hij schrijft de compositie "Ma Vlast',  'mijn vaderland' aan het einde van de 19e eeuw. Het is een serie van zes symfonische gedichten die ieder een aspect van Tsjechie weergeven: het landschap, de sagen en de legenden. 

De Fin Jean Sibelius (1865-1957) illustreert met de onverholen dreigende klanken van zijn symfonische gedicht 'Finlandia' de strijd naar onafhankelijkheid voor Finland. De dreiging  van het oppermachtige buurland Rusland. Dit muziekstuk is een stil protest en wordt later onder Russische censuur verboden.

Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) is gegrepen door de schoonheid van de natuur en het bovennatuurlijke. Waar andere  romantische kunstenaars daar grauwe en onheilspellende ideen over hebben, is dit voor Mendelssohn een toverachtig gebied voor feeen en elfjes. Met dit werk laat hij zich inspireren door een werk van Shakespeare. Dit lichtvoetige stuk wordt een romantische komedie vol feeen. 

Johannes Brahm (1833-1897), hoewel hij een romanticus is, is hij geen vernieuwer. De klassieke componisten zijn voor hem zijn grootte voorbeeld. Hij giet zijn muziek in de mal van de klassieke vormen van de vorige eeuw. In 1860 ondertekent hij zelfs een manifest tegen de nieuwduitse maziek van wagner en liszt, een stoming die zich juist tegen Brahms' kassieke voorbeelden afzet. Dit protest wordt hem door zijn tijdgenoten niet in dank afgenomen. Zij vinden zijn werk ouderwets, gortdroog en academisch.  Toch behoort hij tot de romantiek, omdat onder zijn ietwat formele composities toch veel verborgen hartstocht schuilt.

Franz Schubert (1797-1828) wordt gezien als grote meester en vernieuwer van 'het lied'. Veel van zijn liederen zijn doorgecomponeerd. Ze hebben niet de klassieke refrein-couplet structuur, maar de melodie verandert voortdurend en volgt de vertelling. 

De begeleidende piano ondersteund daarbij de tekst.

De muzikale begeleiding wordt een gelijkwaardige stem naast de zang en neemt de lijn af en toe over.

Der Erlkonig is een van zijn meest bekende liederen.  Het lied, gebaseerd op een gedicht van Goethe, gaat over een vader die te paard een doodziek kind naar de dokter wil brengen. Als de vader zijn doel bereikt aan het einde van het lied, is het jongetje dood. 

Je hoort in der Erlkonig het gallopperende paard, de wanhopige vader en het kind in nood in de pianomuziek terug. De zanger zingt vier rollen: de elfenkoning, de vader, het kind en de verteller. 

Niccolo Paganini staat bekend als een van de eerste virtuozen. Deze volksjongen uit Genua wordt zo'n volwaardig violist en componist dat jij tijdens zijn leven al legendarisch is. Paganini verbluft zijn publiek met een duizelingwekkende techniek waarbij hij allerlei trucs gebruikt. Hij wordt er steenrijk mee. 

Chopin raakt tijdens zijn spel zo geinpsireerd dat hij vastberaden is de 'paganini van de piano' te worden. 

Zowel Chopin en Frans Liszt, beiden wonderkinderen en pianovirtuozen, zijn sterk beinvloed door Paganini. Zijn virtuoze techniek inspireert hen, evenals zijn expressieve spel.