LUIDER 20 · 99 Luftballons (Nena)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
20
99 LUFTBALLONS
NENA · 1983
Een vrolijke popsong over een kernoorlog die begint met een handvol ballonnen.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Items in this lesson
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
20
99 LUFTBALLONS
NENA · 1983
Een vrolijke popsong over een kernoorlog die begint met een handvol ballonnen.
Deze les gaat over 99 Luftballons van de Duitse band Nena: de angst voor een kernoorlog in de Koude Oorlog, de Neue Deutsche Welle en het verschil tussen de Duitse versie en de Engelse versie 99 Red Balloons. De clip is opgenomen op een Nederlands militair oefenterrein: er zijn explosies en rook te zien, maar geen gewonden. Het nummer bevat geen grof taalgebruik. Image credit: Randomgxrl / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe kan een zak ballonnen een wereldoorlog beginnen?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen waarom mensen in 1983 bang waren voor een kernoorlog
beschrijven hoe het lied een klein misverstand laat uitgroeien tot oorlog
vergelijken wat er verandert tussen de Duitse en de Engelse versie
Vraag vooraf wie het nummer kent. Veel leerlingen kennen het als feestnummer of uit een film. Dat het over kernoorlog gaat, is voor velen nieuw: een mooi startpunt. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
KIJK EN LUISTER
Nena, 99 Luftballons (clip, 1983)
Klinkt het nummer blij of bang? Let op het begin en op het moment dat de band invalt. Wat zie je om de band heen gebeuren?
De officiële clip op het kanaal van Nena. Hij is in maart 1983 opgenomen voor het tv-programma TopPop op een militair oefenterrein bij Harskamp op de Veluwe. De explosies waren heftiger dan de band verwachtte: je ziet ze echt wegduiken. Laat leerlingen noemen: vrolijke melodie, dansbare beat, maar rook en ontploffingen. Engelse versie ter vergelijking: 99 Red Balloons (https://www.youtube.com/watch?v=hiwgOWo7mDc).
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
DE TIJD
Europa in de schaduw van de raketten
In de Koude Oorlog stonden de VS en de Sovjet-Unie tegenover elkaar. Beide hadden kernwapens. Duitsland was in tweeën gedeeld en lag er precies tussenin.
In 1979 besloot de NAVO nieuwe raketten in West-Europa te plaatsen. Honderdduizenden mensen gingen de straat op, in Bonn, Berlijn en ook in Den Haag.
Vredesdemonstratie in de Hofgarten in Bonn, 10 oktober 1981.
Het NAVO-dubbelbesluit (december 1979): de NAVO zou vanaf eind 1983 Pershing II-raketten en kruisraketten plaatsen als onderhandelingen met de Sovjet-Unie over haar SS-20-raketten mislukten. In Bonn demonstreerden op 10 oktober 1981 ongeveer 300.000 mensen, in Den Haag op 29 oktober 1983 ongeveer 550.000: de grootste demonstratie in de Nederlandse geschiedenis. Verbinding met de reeks: Over de muur van Klein Orkest gaat ook over het verdeelde Duitsland. Uit 1983: op 26 september meldde een Sovjet-waarschuwingssysteem vijf Amerikaanse raketten. Officier Stanislav Petrov hield het voor een vals alarm, en dat was het ook. Precies het soort vergissing waar het lied over gaat. Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
HET ONTSTAAN
Ballonnen boven Berlijn
Gitarist Carlo Karges van Nena was in 1982 bij een concert van de Rolling Stones in West-Berlijn. Er werden ballonnen losgelaten. Ze dreven, richting de Berlijnse Muur.
Karges vroeg zich af: wat als zo'n ballon aan de andere kant op een radarscherm verschijnt? Denkt iemand dan dat het een aanval is? Daar schreef hij de tekst over. Toetsenist Uwe Fahrenkrog-Petersen schreef de muziek.
juni 1982
KARGES ZIET BALLONNEN WEGDRIJVEN BIJ EEN CONCERT IN WEST-BERLIJN
Het concert was op 8 juni 1982 in de Waldbühne in West-Berlijn; de ballonnen stegen op aan het begin van het eerste nummer. De Berlijnse Muur (1961 tot 1989) scheidde West-Berlijn van Oost-Berlijn en de DDR. De band noemde later ook een Amerikaans krantenbericht uit 1973 over scholieren die ballonnen oplieten die voor een ufo werden aangezien. Doorvraag: waarom kiest Karges voor iets onschuldigs als ballonnen, en niet voor een raket?
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
DE MAKER
Nena en de Neue Deutsche Welle
De band
Nena is de naam van de zangeres, Gabriele Kerner, en van haar band uit West-Berlijn (1981). Een optreden op de Duitse tv in 1982 maakte ze in één keer bekend.
Zingen in het Duits
Rond 1980 zongen Duitse popbands vaak in het Engels. De Neue Deutsche Welle (nieuwe Duitse golf) koos juist voor de eigen taal.
Wereldhit
99 Luftballons stond nummer 1 in West-Duitsland en Nederland. In de VS haalde het Duitstalige origineel in 1984 de tweede plaats.
Nena is een koosnaam uit Kerners jeugd (Spaans voor meisje). De band: Nena (zang), Carlo Karges (gitaar), Uwe Fahrenkrog-Petersen (toetsen), Jürgen Dehmel (bas), Rolf Brendel (drums). Eerste hit: Nur geträumt (1982). De Neue Deutsche Welle kwam eind jaren zeventig voort uit punk en new wave; andere bekende namen zijn Trio (Da Da Da), Ideal en Extrabreit. In de VS stond alleen Jump van Van Halen hoger. Het is een van de weinige niet-Engelstalige nummers die zo hoog kwamen in de Amerikaanse hitlijst.
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
BEGIN
De zangeres vertelt iemand een verhaal over ballonnen die naar de horizon drijven. Op een radarscherm denkt men dat het vreemde vliegende voorwerpen zijn. Er gaat alarm.
MIDDEN
Straaljagers stijgen op. De piloten zien alleen ballonnen, maar openen toch het vuur om te laten zien hoe sterk ze zijn. De buurlanden schrikken en generaals en ministers zien hun kans.
OORLOG
Wat een misverstand was, wordt een oorlog die 99 jaar duurt. Iedereen verliest.
SLOT
De zangeres loopt door een verwoeste stad. Ze vindt één ballon, denkt aan iemand van wie ze houdt en laat hem los.
Lees de volledige tekst via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Laat een vertaling zien als leerlingen geen Duits hebben. Wijs op de opbouw: elk couplet zet een stap verder, van iets onschuldigs naar totale verwoesting. Het getal 99 komt steeds terug, bij de ballonnen, de soldaten en de machthebbers, en bij de duur van de oorlog. Let op het perspectief: een gewoon mens begint en eindigt het verhaal, de machthebbers zitten ertussen. Het lied noemt geen land en geen leider.
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
VRAAG
Het lied noemt geen enkel land en geen enkele leider. Wat bereikt Nena daarmee?
Het lied mocht zo ook in Oost-Duitsland op de radio komen
Het kan over elke kant gaan, niemand is de enige schuldige
De band wist niet precies welke landen kernwapens hadden
Namen van landen pasten niet in het ritme van de melodie
Goed antwoord: door geen namen te noemen, gaat het lied over het systeem van wantrouwen en niet over één schurk. Iedereen kan de fout maken. De andere antwoorden klinken logisch maar staan nergens in de bronnen. Doorvraag: vind je dat sterker of juist zwakker dan een lied dat een land of leider rechtstreeks aanwijst?
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
DE MUZIEK
Een popliedje over het einde
Van stil naar storm
Het begint zacht, bijna alleen stem en toetsen, als een sprookje. Dan valt de band in en gaat het vooruit. Zo loopt het verhaal uit de hand.
Verhalend lied
Elk couplet vertelt een nieuw stuk van het verhaal, als een ballade. De titel keert steeds terug in plaats van een los meezingrefrein.
New wave-klank
Synthesizers, een strakke, stuwende bas en een heldere gitaar. De sound is licht en dansbaar, de inhoud is het tegenovergestelde.
Verdieping. Luister samen naar de overgang na de intro: de dromerige opening maakt plaats voor een stuwende band. Luister ook naar het slot: wordt het weer stil? Laat studenten benoemen wat dat doet: de muziek volgt het verhaal (rust, escalatie, verwoesting). Productie: Reinhold Heil en Manne Praeker. Vergelijk met andere anti-oorlogsnummers uit 1983 en 1984 met een dansbare sound, zoals Two Tribes van Frankie Goes to Hollywood en Russians van Sting (1985). Doorvraag: waarom zou een vrolijke sound een boodschap over oorlog sterker of juist zwakker maken?
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
TWEE VERSIES
Luftballons of Red Balloons?
Duits origineel
Het origineel vertelt het verhaal als een fabel, van een afstand. Het werd een hit in heel Europa, en in de VS, ook al verstonden weinig Amerikanen het.
Engelse versie
In 1984 zong Nena ook 99 Red Balloons, met een Engelse tekst van Kevin McAlea. Geen letterlijke vertaling: persoonlijker en directer. In Engeland werd hij nummer 1.
Spijt
De band was er achteraf niet blij mee. Volgens Fahrenkrog-Petersen ging er bij het vertalen iets verloren.
Fahrenkrog-Petersen zei in maart 1984 dat de Engelse versie een vergissing was en dat het nummer in vertaling iets verloor en zelfs dom klonk (in het Britse tijdschrift No. 1). De Engelse versie stond drie weken op 1 in de Britse hitlijst. Speel eventueel een stukje van 99 Red Balloons (link bij de video) en laat leerlingen zeggen wat anders voelt. Nawerking: de punkband Goldfinger maakte in 2000 een versie die Engels en Duits mengt, en het nummer zit in veel films en series. Doorvraag: waarom werkte het Duitse origineel in de VS, terwijl bijna niemand de tekst verstond?
Eens
Oneens
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
STELLING
Een protestsong moet je in je eigen taal zingen, ook als minder mensen je dan verstaan.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: 99 Luftballons werd in de VS een hit in het Duits. Hoeveel van de boodschap kwam daar aan? Is dat erg? Doorvraag 2: denk aan Nederlandstalige protestsongs uit de reeks, zoals Over de muur of Welterusten, meneer de president. Hadden die in het Engels net zo gewerkt? Beide kanten zijn te verdedigen: eigen taal is echter en preciezer, Engels bereikt meer mensen.
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe kan een zak ballonnen een wereldoorlog beginnen?
WAT BLIJFT
In 1983 stonden Oost en West met kernraketten tegenover elkaar. Eén vergissing kon genoeg zijn, en dat maakte mensen bang.
Het lied laat een onschuldig misverstand stap voor stap uitgroeien tot een oorlog van 99 jaar, zonder één land de schuld te geven.
De vrolijke new wave-sound maakte het een wereldhit, en juist dat contrast laat de boodschap hard aankomen.
This item has no instructions
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
Welk klein misverstand van nu zou uit de hand kunnen lopen? Beschrijf in drie stappen hoe.
Exitvraag. Een goed antwoord kiest een herkenbaar, klein begin (een verkeerd begrepen bericht, een nepvideo, een drone boven een grens) en laat in drie logische stappen zien hoe wantrouwen het groter maakt, zoals in het lied. Veelgemaakte fout: meteen bij de ramp beginnen zonder de stappen ertussen.
LUIDER
20 · 99 LUFTBALLONS · NENA
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
