Personages in literatuur

Personages in literatuur

1 / 34
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNederlandsMiddelbare schoolvmbo lwoo, havoLeerjaar 4

This lesson contains 34 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Items in this lesson

Personages in literatuur

Open met het idee dat lezers vaak vooral de personages onthouden: wie iets wil, wie tegenwerkt en hoe iemand verandert. Dat vormt de brug naar de begrippen uit Nieuw Nederlands 7.1.

Woord van de dag

Slide tekst

This item has no instructions

Woord van de dag: bijster

Iets kan bijster interessant zijn of iemand kan niet bijster intelligent zijn. Dan betekent het zoiets als ‘heel erg’.


Maar daarnaast kun je ook iets bijster zijn, en dan betekent het eerder ‘kwijt’:

  • Ik raakte door alle drukte volledig het spoor bijster.

Wat kun je, naast het spoor, zoal bijster raken? Nou, weinig. Je kunt veel dingen kwijtraken, je sleutels, de weg, je zus, maar je kunt deze niet bijster raken:

  • Ik raakte door alle drukte mijn sleutels bijster.

  • Ik raakte door alle drukte de weg bijster.

  • Ik raakte door alle drukte mijn zus bijster.

This item has no instructions

Lesdoel

Ik kan verschillende personages onderscheiden en hun ontwikkeling beschrijven.

This item has no instructions

Welke woorden passen volgens jou bij een sterk personage?

Gebruik de antwoorden om voorkennis op te halen. Vraag eventueel door naar woorden als conflict, verandering, hoofdpersoon of tegenspeler.

Wat is een personage?

Een personage is een figuur in een verhaal die handelt, denkt, voelt of invloed heeft op de gebeurtenissen.


Personages zijn belangrijk omdat zij het verhaal in beweging brengen. Door hun keuzes, relaties en conflicten ontstaat spanning en ontwikkeling.

Benadruk dat een personage niet alleen 'iemand in het verhaal' is, maar een functie heeft in de opbouw van de tekst.

De hoofdpersoon

  • De hoofdpersoon staat centraal in het verhaal

  • De lezer volgt vooral zijn of haar belevenissen

  • Het belangrijkste conflict hangt vaak met deze figuur samen

  • De ontwikkeling van de hoofdpersoon is vaak bepalend voor het verhaal

Maak eventueel onderscheid tussen hoofdpersoon en ik-figuur: die vallen vaak samen, maar niet altijd.

Bijfiguren

Bijfiguren ondersteunen het verhaal rond de hoofdpersoon.


Ze kunnen helpen, afleiden, spiegelen of juist extra spanning veroorzaken. Zonder bijfiguren blijft een verhaal vaak vlak en minder geloofwaardig.

Noem dat bijfiguren niet onbelangrijk zijn: juist via hen leer je de hoofdpersoon beter kennen.

Tegenspeler

De tegenspeler werkt de hoofdpersoon tegen.


Dat hoeft geen 'slechte' persoon te zijn. Een tegenspeler kan ook iemand zijn met een ander doel, een andere overtuiging of een botsend belang. Juist die tegenwerking zorgt voor spanning in het verhaal.

Voorkom de misvatting dat de tegenspeler altijd een schurk is. In moderne literatuur kan het ook gaan om een ouder, vriend, docent of zelfs een geliefde.

Personages onderscheiden

Let bij het onderscheiden van personages op hun rol in het verhaal:


  • wie staat centraal?

  • wie helpt of ondersteunt?

  • wie werkt tegen?

  • wie verandert mee, maar staat niet centraal?


Zo zie je sneller welke functie een personage heeft.

Dit is de samenvattende kapstok van dit deelonderwerp: rol herkennen vóórdat leerlingen ontwikkeling gaan beschrijven.

Welke rol werkt de hoofdpersoon vooral tegen?

A

hoofdpersoon

B

bijfiguur

C

tegenspeler

D

ik-figuur

De misvatting hier is dat een bijfiguur automatisch tegenwerkt. Een bijfiguur kan ook helpen, spiegelen of spanning geven.

Vul de begrippen in

Een hoofdpersoon staat centraal in het verhaal. Bijfiguren ondersteunen het verhaal rond die figuur. De tegenspeler werkt de hoofdpersoon tegen en zorgt vaak voor spanning.

hoofdpersoon
Bijfiguren
tegenspeler
karikatuur
evenwicht
type

Alle drie de kernrollen uit het eerste deel komen terug in een betekenisvolle context.

Waaraan herken je het verschil tussen hoofdpersoon en bijfiguur?

Bespreek dat leerlingen moeten letten op wie centraal staat, wie ondersteunt en wie tegenwerkt. Een goed antwoord noemt minstens twee van deze rolkenmerken.

Ronde en vlakke personages

Niet elk personage is even uitgebreid uitgewerkt.


  • Ronde personages hebben meerdere kanten en voelen vaak levensecht

  • Vlakke personages blijven eenvoudiger en veranderen weinig

  • Hoofdpersonen zijn vaker rond; bijfiguren zijn vaker vlak

Deze begrippen staan niet in de kernwoordenlijst, maar helpen leerlingen om ontwikkeling nauwkeuriger te beschrijven zonder van het onderwerp af te wijken.

Typen

Een type is een personage dat vooral herkenbaar is door een paar vaste eigenschappen.


Denk aan de strenge leraar, de ijdele influencer of de stille buitenstaander. Zo'n figuur staat voor een bepaald soort mens.

Leg uit dat een type niet per se slecht geschreven is; het is vooral minder individueel uitgewerkt.

Karikatuur

Een karikatuur is een overdreven type.


  • één eigenschap wordt extra groot gemaakt

  • het personage wordt daardoor opvallend of komisch

  • subtiliteit is minder belangrijk dan herkenbaarheid

Maak duidelijk dat karikaturen vaak bewust overdreven zijn, bijvoorbeeld in satire, jeugdverhalen of komische scènes.

Type of karikatuur?

Het verschil zit vooral in de mate van uitvergroting.


  • Een type is herkenbaar en vrij vast

  • Een karikatuur is sterk overdreven

  • Beide hebben vaak weinig ontwikkeling

  • Ze maken een verhaal snel duidelijk of scherp

Gebruik eventueel een eenvoudig fictief voorbeeld mondeling, maar houd de slide begripsmatig.

Ontwikkeling van personages

Bij een personage kijk je niet alleen naar wie iemand is, maar ook naar wat iemand doormaakt.


Een personage kan leren, veranderen, vastlopen of juist hetzelfde blijven. Die ontwikkeling zegt vaak iets over de betekenis van het verhaal.

Hier maak je de overgang van soorten personages naar beschrijven van ontwikkeling, passend bij het lesdoel.

Wat is het grootste verschil tussen type en karikatuur?

A

aantal personages

B

mate van uitvergroting

C

plaats in het verhaal

D

soort conflict

Een type is herkenbaar en vrij vast; een karikatuur is sterk overdreven.

Vul de juiste begrippen in

Een type herken je aan een paar vaste eigenschappen. Een karikatuur is daarvan een overdreven vorm. Beide hebben vaak weinig ontwikkeling in het verhaal.

type
karikatuur
ontwikkeling
hoofdpersoon
oplossing
conflict

Controleer of leerlingen het onderscheid koppelen aan uitwerking en verandering, niet aan goed of slecht geschreven personages.

Het conflictmodel

Met het conflictmodel beschrijf je hoe een verhaal en een personage zich ontwikkelen.


Je kijkt naar deze fasen:

evenwicht → conflict → motorisch moment → oplossing → voorlopig evenwicht

Benadruk dat 'voorlopig evenwicht' betekent dat niet alles voor altijd opgelost hoeft te zijn. Zeker in literatuur blijft soms spanning voelbaar.

Evenwicht en conflict

Aan het begin is er vaak een vorm van evenwicht: de gewone situatie van het personage.


Daarna ontstaat een conflict. Er gebeurt iets waardoor dat evenwicht verstoord raakt. Vanaf dat moment moet het personage reageren, kiezen of veranderen.

Leg uit dat het begin niet per se rustig of gelukkig hoeft te zijn; het gaat om de beginsituatie voordat de grote verandering inzet.

Motorisch moment

Het motorisch moment is het moment waarop het verhaal echt in beweging komt.


Hier neemt het conflict duidelijk toe of maakt het personage een beslissende keuze. Daardoor wordt zichtbaar welke richting het verhaal opgaat.

Sommige methodes gebruiken dit begrip iets verschillend; houd hier aan: het moment dat de ontwikkeling echt op gang komt.

Oplossing en voorlopig evenwicht

Na de spannende ontwikkeling volgt een oplossing: het conflict wordt uitgewerkt of afgerond.


Daarna ontstaat een voorlopig evenwicht. De situatie is niet meer zoals aan het begin, maar er is wel een nieuwe balans ontstaan.

Benadruk dat juist het verschil tussen begin en eind helpt om de ontwikkeling van een personage te beschrijven.

Zo beschrijf je ontwikkeling

Beschrijf een personage in stappen:


  • begin bij de startsituatie

  • benoem het conflict

  • wijs het motorisch moment aan

  • leg uit wat de oplossing verandert

  • vergelijk het begin met het voorlopige evenwicht

Dit is de toepasbare samenvatting van het lesdoel: onderscheiden én ontwikkeling beschrijven.

Welke fase komt direct na het conflict?

A

oplossing

B

motorisch moment

C

evenwicht

D

voorlopig evenwicht

De volgorde van het conflictmodel is: evenwicht, conflict, motorisch moment, oplossing, voorlopig evenwicht.

Zet het conflictmodel goed neer

In het conflictmodel begint een verhaal vaak met evenwicht. Daarna ontstaat een conflict, waarna het motorisch moment het verhaal echt op gang brengt. Na de oplossing ontstaat een nieuwe balans.

evenwicht
conflict
motorisch moment
oplossing
hoofdpersoon
karikatuur
bijfiguur
type

Laat leerlingen de volgorde hardop verwoorden als extra steun.

Welke stap helpt het meest om ontwikkeling te beschrijven?

Bespreek dat een sterk antwoord de stappen uit slide 16 gebruikt: startsituatie, conflict, motorisch moment, oplossing en vergelijking met het voorlopige evenwicht.

Wat kun jij nu beter over personages dan aan het begin?

Laat leerlingen kort terugblikken op wat ze nu beter kunnen dan aan het begin van de les.

Welk begrip vond je vandaag het lastigst?

Gebruik de antwoorden om te bepalen welk begrip nog extra oefening nodig heeft, bijvoorbeeld type, karikatuur of motorisch moment.

Eén begrip dat jij uit deze les onthoudt

Laat de woordwolk als afsluiting zien en koppel enkele veelgenoemde begrippen terug aan het lesdoel.

Begrippenlijst

personage - figuur in een verhaal die handelt, denkt, voelt of invloed heeft op de gebeurtenissen

hoofdpersoon - belangrijkste personage van het verhaal

bijfiguur - personage dat een ondersteunende rol heeft

tegenspeler - personage dat de hoofdpersoon tegenwerkt

type - personage met een klein aantal vaste, herkenbare eigenschappen

karikatuur - overdreven uitgewerkt type

ontwikkeling - verandering of groei van een personage in het verhaal

This item has no instructions

Begrippenlijst

conflictmodel - model om de ontwikkeling van verhaal en personage te beschrijven

evenwicht - beginsituatie waarin de normale toestand zichtbaar wordt

conflict - verstoring van die beginsituatie

motorisch moment - beslissend moment waarop het verhaal echt op gang komt

oplossing - afhandeling van het conflict

voorlopig evenwicht - nieuwe, maar niet definitieve balans aan het einde van het verhaal

This item has no instructions

Aan de slag

Maak opdrachten 1 t/m 3 blz. 185 t/m 188


Klaar?


ga verder met 1.1 wat is literatuur opdr 1 t/m 4 blz. 179 t/m 183

This item has no instructions