Oncologische hematologie

• New lesson editor
• Verpleging en verzorging
• MBO
• Studiejaar 2

Oncologische hematologie

Open breed: kwaadaardige aandoeningen van bloed, beenmerg en lymfestelsel. Kondig aan dat de les logisch opbouwt van algemene basis naar vier belangrijke ziektebeelden en de gevolgen van behandeling.

Leerdoel

Ik kan de belangrijkste vormen van oncologische hematologie beschrijven en de kern van hun ontstaan, klachten, diagnostiek, behandeling en mogelijke gevolgen uitleggen.

Welke woorden koppel jij aan bloedkanker en lymfeklierkanker?

Gebruik de woordwolk om voorkennis en mogelijke misvattingen zichtbaar te maken. Vraag kort door op woorden als bloed, afweer, beenmerg, chemo, vermoeidheid of kanker.

Wat is oncologische hematologie?

Oncologische hematologie gaat over kwaadaardige aandoeningen van bloed, beenmerg en lymfestelsel.

De basis is een afwijking in het DNA van bloedvormende of afweercellen. Daardoor gaan cellen ongecontroleerd delen, rijpen ze niet goed uit of leven ze te lang.

Gevolg: de normale bloedvorming en afweer raken verstoord.

Benadruk dat het niet om één ziekte gaat, maar om een groep aandoeningen met een vergelijkbaar principe: ontspoorde celdeling in het hematologisch systeem.

Bloed, beenmerg en lymfestelsel

• Beenmerg maakt bloedcellen

• Rode bloedcellen vervoeren zuurstof

• Witte bloedcellen helpen bij afweer

• Bloedplaatjes zorgen voor stolling

• Lymfestelsel is belangrijk voor afweer en transport van lymfe

Deze slide legt de normale situatie vast. Die basis is nodig om later klachten zoals anemie, infecties en bloedingen te begrijpen.

Hoe ontstaan deze ziekten?

DNA-afwijking → afwijkende bloed- of afweercel

Afwijkende cel → ongecontroleerde groei

Ongecontroleerde groei → verdringing van gezonde cellen

Verdringing + functieverlies → klachten, infecties, bloedingen of orgaanschade

Gebruik deze causale keten als rode draad voor de hele les. Niet elke aandoening geeft exact hetzelfde beeld, maar dit mechanisme keert steeds terug.

Vier belangrijke aandoeningen

In deze les staan vier hoofdgroepen centraal:

• Leukemie

• Lymfomen

• Multipel myeloom

• Polycythaemia vera

Ze verschillen in welke cel ontspoort, waar het probleem zit en welke klachten op de voorgrond staan.

Maak het onderscheid alvast scherp: leukemie vooral in bloed/beenmerg, lymfoom in lymfestelsel, myeloom in plasmacellen, polycythaemia vera in overmatige bloedaanmaak.

Waardoor ontstaan klachten bij veel hematologische maligniteiten?

A

Verdringing van gezonde cellen

B

Te weinig lymfevaten

C

Te snelle zuurstofopname

D

Te dikke botten

Toetst de causale keten uit slides 2-5: DNA-afwijking leidt tot ongecontroleerde groei, verdringing en functieverlies.

Wat wordt bedoeld met oncologische hematologie?

A

Ziekten waarbij het bloed onvoldoende zuurstof vervoert.

B

Kwaadaardige aandoeningen van bloed, beenmerg en lymfestelsel.

C

Infecties die worden veroorzaakt door een tekort aan witte bloedcellen.

D

Aandoeningen waarbij bloedvaten beschadigd raken.

Welke combinatie van bloedcel en functie is juist?

A

Rode bloedcellen – bestrijden ziekteverwekkers.

B

Witte bloedcellen – zorgen voor bloedstolling.er B

C

Bloedplaatjes – vervoeren zuurstof.

D

Rode bloedcellen – vervoeren zuurstof.

Leukemie

Leukemie is een kwaadaardige aandoening van witte bloedcellen.

Afwijkende witte bloedcellen ontstaan in het beenmerg en verdringen daar de normale bloedvorming. Daardoor ontstaan niet alleen problemen met afweer, maar ook tekorten aan rode bloedcellen en bloedplaatjes.

Indeling van leukemie

Acute leukemie

• Ontstaat geleidelijk

• Cellen zijn vaak rijper

• Kan lang weinig klachten geven

• Behandeling soms pas later nodig

Chronische leukemie

• Ontstaat snel

• Onrijpe cellen delen snel

• Snelle toename van klachten

• Vaak snel behandelen

Koppel acuut aan snel ziekteverloop en chronisch aan langzamer verloop. Zeg erbij dat chronisch niet hetzelfde is als onschuldig.

Lymfatisch en myeloïd

Myeloïde leukemie

• Ontstaat uit myeloïde voorlopercellen

• Hoofdvormen: AML en CML

• Ontstaat uit lymfatische voorlopercellen

• Hoofdvormen: ALL en CLL

Lymfatische leukemie

Licht kort toe dat de naam aangeeft uit welke cellijn de ziekte ontstaat. Geen diepgaande hematopoëse nodig; houd het functioneel.

Gevolgen van verdringing in het beenmerg

Als afwijkende witte bloedcellen het beenmerg vullen, is er minder ruimte voor gezonde bloedcellen.

• Tekort aan rode bloedcellen → moeheid, bleekheid, kortademigheid

• Tekort aan normale witte bloedcellen → meer infecties

• Tekort aan bloedplaatjes → blauwe plekken, bloedingen, petechiën

Benoem dat veel klachten van leukemie dus niet alleen komen door de kwaadaardige cellen zelf, maar juist door uitval van normale bloedvorming.

Diagnostiek bij leukemie

• Bloedonderzoek laat afwijkingen in bloedcellen zien

• Beenmergpunctie onderzoekt de cellen direct in het beenmerg

• Samen helpen deze onderzoeken bij het vaststellen van de vorm van leukemie

Je kunt noemen dat aanvullend onderzoek vaak nodig is om het precieze type te bepalen, maar houd de kern op deze slide bij bloedonderzoek en beenmergpunctie.

Behandeling van leukemie

De behandeling hangt af van het type en het verloop.

• Chemotherapie

• Doelgerichte therapie

• Stamceltransplantatie

• Controlebeleid bij langzaam verlopende vormen

Mogelijke uitkomsten zijn remissie en soms later recidief.

Leg remissie uit als het sterk terugdringen of verdwijnen van ziekteverschijnselen, en recidief als terugkeer van de ziekte.

Welke combinatie past bij myeloïde leukemie?

A

ALL en CLL

B

AML en CML

C

ALL en AML

D

CLL en CML

Controleert of studenten de indeling lymfatisch versus myeloïd kunnen toepassen.

Wat is een belangrijk verschil tussen acute en chronische leukemie?

A

Acute leukemie ontstaat geleidelijk en geeft meestal jarenlang geen klachten.

B

Chronische leukemie ontstaat alleen in rode bloedcellen.

C

Acute leukemie ontwikkelt zich snel en moet meestal snel behandeld worden.

D

Chronische leukemie hoeft nooit behandeld te worden.

Een patiënt met leukemie krijgt gemakkelijk blauwe plekken en bloedend tandvlees. Welk tekort verklaart dit het beste?

A

Een tekort aan bloedplaatjes.

B

Een tekort aan rode bloedcellen.

C

Een tekort aan gezonde witte bloedcellen.

D

Een tekort aan antistoffen.

Waarom wordt bij een vermoeden van leukemie naast bloedonderzoek vaak een beenmergpunctie gedaan?

A

Om vast te stellen hoeveel zuurstof de longen opnemen.

B

Om te onderzoeken of de lymfevaten verstopt zijn.

C

Om afwijkende bloedcellen direct uit het lichaam te verwijderen.

D

Om de cellen te onderzoeken op de plaats waar bloedcellen worden gemaakt.

Lymfomen

Lymfomen ontstaan uit kwaadaardige lymfocyten.

Deze cellen horen bij de afweer en bevinden zich in het lymfestelsel. Door kwaadaardige groei kunnen vooral lymfeklieren, maar ook andere organen, aangedaan raken.

Bouw van het lymfestelsel

• Bestaat onder andere uit lymfeklieren, lymfevaten, milt en andere afweerorganen

• Filtert lymfe en speelt een rol in de afweer

• Daarom kunnen lymfomen zich op meerdere plaatsen in het lichaam uiten

Houd het anatomisch overzichtelijk. Het doel is dat studenten begrijpen waarom zwellingen en verspreiding op verschillende plekken kunnen voorkomen.

Hoofdgroepen lymfomen

• Een aparte hoofdgroep

• Vaak herkenbaar als eigen ziektebeeld binnen de lymfomen

Hodgkinlymfoom

Non-hodgkinlymfomen

• Verzamelnaam voor veel andere lymfomen

• Kunnen zich verschillend gedragen: langzaam of agressief

Geen detail over histologie nodig. De hoofdlijn is dat beide uit kwaadaardige lymfocyten ontstaan, maar klinisch en therapeutisch verschillen.

Typische klachten bij lymfomen

• Pijnloze zwelling van lymfeklieren

• Gewichtsverlies

• Koorts

• Nachtzweten

• Vermoeidheid

• Jeuk

Benadruk dat een pijnloze lymfeklierzwelling een belangrijk alarmsignaal kan zijn, zeker in combinatie met algemene klachten.

Diagnostiek en stadium

• Biopsie is nodig om het lymfoom vast te stellen

• Beeldvorming laat zien waar de ziekte zit

• Indeling in stadium I t/m IV beschrijft de verspreiding in het lichaam

Licht toe dat stadium iets zegt over uitgebreidheid van de ziekte. Houd de stadiumuitleg globaal; geen overbelasting met details per stadium.

Behandeling van lymfomen

Afhankelijk van soort en stadium kunnen worden ingezet:

• Chemotherapie

• Immunotherapie

• Doelgerichte therapie

• Radiotherapie

• Soms stamceltransplantatie

Benadruk dat behandeling sterk afhangt van type lymfoom, stadium en conditie van de patiënt.

Welke klacht is het meest typisch voor een lymfoom?

A

Jeuk na warm douchen

B

Pijnloze lymfeklierzwelling

C

Botbreuken

D

Rood gezicht

De afleiders komen uit andere subthema's: polycythaemia vera en multipel myeloom.

Uit welke cellen ontstaan lymfomen?

A

Rode bloedcellen

B

Bloedplaatjes

C

Lymfocyten

D

Plasmacellen

Welke uitspraak over non-hodgkinlymfomen is juist?

A

Ze verlopen allemaal langzaam.

B

Het is een groep verschillende lymfomen die langzaam of agressief kunnen verlopen.

C

Ze komen uitsluitend voor in de lymfeklieren van de hals.

D

Ze worden altijd op dezelfde manier behandeld.

Multipel myeloom

Multipel myeloom is een kwaadaardige ziekte van plasmacellen in het beenmerg.

Deze afwijkende plasmacellen maken te veel van één soort antistof aan. Tegelijk neemt de productie van normale antistoffen af.

Leg zo nodig kort uit dat plasmacellen normaal antistoffen maken als onderdeel van de afweer.

Wat gaat er mis bij myeloom?

Afwijkende plasmacellen in beenmerg → verdringing van normale bloedvorming

Te veel van één soort antistof → geen goede bescherming tegen infecties

Schade door ziekteactiviteit → problemen in botten en nieren

Gebruik deze slide als mechanische kern van het ziektebeeld. De klachten op de volgende slides volgen direct uit deze keten.

Gevolgen voor het lichaam

Afweer en bloedvorming

• Botpijn

• Botbreuken

• Nierfunctiestoornissen

Botten en nieren

• Minder normale antistoffen

• Meer kans op infecties

• Bloedarmoede

• Bloedingsneiging

Je kunt benoemen dat de ziekte dus niet alleen in het beenmerg zit, maar merkbare gevolgen heeft in meerdere orgaansystemen.

Diagnostiek bij myeloom

• Bloedonderzoek

• Urineonderzoek

• Beenmergonderzoek

• Beeldvorming

Samen tonen deze onderzoeken de afwijkende plasmacellen en de gevolgen van de ziekte.

Behandeling van myeloom

• Medicijnen tegen de afwijkende plasmacellen

• Soms stamceltransplantatie

• Lokale bestraling als dat nodig is, bijvoorbeeld bij plaatselijke botproblemen

De behandeling richt zich op ziektecontrole en het beperken van schade.

Maak duidelijk dat de ziekte vaak systemisch is, maar dat lokale bestraling nuttig kan zijn bij specifieke klachten.

Waardoor neemt de afweer bij multipel myeloom af?

A

Door te weinig bloedplaatjes

B

Door minder normale antistoffen

C

Door te veel rode bloedcellen

D

Door een vergrote milt

Toetst het mechanisme: één soort antistof neemt toe, normale antistoffen nemen af.

Welke combinatie van klachten past bij multipel myeloom?

A

Botpijn, botbreuken en nierfunctiestoornissen.

B

Een rood gezicht, verhoogde hematocriet en trombose.

C

Geelzucht, galstenen en pijn na het eten.

D

Hoesten, slijmproductie en een piepende ademhaling.

Waarom wordt bij multipel myeloom beenmergonderzoek gedaan?

A

Om vast te stellen hoeveel calcium de botten bevatten.

B

Om te meten hoe goed de nieren het bloed filteren.

C

Om de afwijkende plasmacellen te onderzoeken waar ze zich vermeerderen.

D

Om te bepalen hoe uitgebreid de lymfeklieren zijn vergroot.

Multipel myeloom uitgelegd

Multipel myeloom is een ziekte van in het beenmerg. De ziekte kan leiden tot in de botten en functiestoornissen.

Multipel myeloom is een ziekte van

in het beenmerg. De ziekte kan leiden tot

in de botten en

lymfocyten

trombose

hoofdpijn

bloedplaatjes

nacht

Correcte invulling: plasmacellen, botpijn, nier.

Polycythaemia vera

Polycythaemia vera is een beenmergziekte waarbij te veel rode bloedcellen worden gemaakt.

Vaak zijn ook de witte bloedcellen en bloedplaatjes verhoogd. Daardoor wordt het bloed stroperiger.

Belangrijk gevolg: tromboserisico

Te veel bloedcellen → stroperiger bloed

Stroperiger bloed + vaak meer bloedplaatjes → grotere kans op trombose

Dit maakt polycythaemia vera klinisch belangrijk, ook als klachten in het begin beperkt zijn.

Leg trombose uit als vorming van een stolsel in een bloedvat. Koppel het risico aan het belang van tijdige herkenning en behandeling.

Klachten bij polycythaemia vera

• Hoofdpijn en duizeligheid

• Vermoeidheid

• Rood gezicht

• Jeuk na warm douchen

• Vergrote milt

Noem dat jeuk na warm douchen of baden een kenmerkende klacht kan zijn.

Diagnostiek en behandeling

Bij de diagnostiek worden vooral Hb en hematocriet beoordeeld.

Behandeling kan bestaan uit:

• Aderlaten

• Middelen tegen het samenklonteren van bloedplaatjes

• Zo nodig medicatie die de bloedcelaanmaak remt

Houd de nadruk op het doel van de behandeling: het bloed minder stroperig maken en trombose voorkomen.

Waarom is polycythaemia vera risicovol?

A

Het bloed wordt stroperiger

B

Er zijn te weinig lymfocyten

C

De antistoffen verdwijnen

D

Het beenmerg stopt direct

Koppelt overmatige aanmaak van bloedcellen aan tromboserisico.

Wat gebeurt er bij polycythaemia vera?

A

Het beenmerg maakt te weinig rode bloedcellen aan.

B

Het beenmerg maakt te veel rode bloedcellen aan.

C

De nieren breken te veel rode bloedcellen af.

D

De lymfeklieren maken afwijkende plasmacellen aan.

Gevolgen van behandeling

Behandelingen in de oncologische hematologie geven vaak lichamelijke en psychische belasting.

Bijwerkingen kunnen voortkomen uit de behandeling zelf én uit onderdrukking van de gezonde bloedvorming.

Deze slide verbindt alle ziektebeelden met de zorg rondom behandeling en follow-up.

Veelvoorkomende bijwerkingen

• Vermoeidheid

• Misselijkheid

• Verminderde eetlust

• Haaruitval

• Infecties

• Bloedingen

Licht toe dat infecties en bloedingen extra aandacht vragen doordat gezonde bloedcellen tijdelijk dalen door de behandeling.

Het belang van signaleren en volgen

• Klachten en bijwerkingen tijdig herkennen

• Veranderingen in bloedwaarden volgen

• Letten op tekenen van infectie of bloeding

• De patiënt begeleiden bij lichamelijke en psychische belasting

Verbind dit aan de beroepspraktijk: observeren, rapporteren en tijdig handelen zijn essentieel.

Welke combinatie past het best bij behandelbijwerkingen?

A

Vermoeidheid en infecties

B

Rood gezicht en jeuk

C

Botpijn en botbreuken

D

Nachtzweten en klierzwelling

De juiste optie hoort bij algemene behandelgevolgen; de afleiders zijn typische ziekteklachten uit andere blokken.

Waarom kan een behandeling tegen bloedkanker het risico op infecties verhogen?

A

De behandeling kan de aanmaak van gezonde witte bloedcellen onderdrukken.

B

De behandeling zorgt dat rode bloedcellen minder zuurstof vervoeren.

C

De behandeling verhoogt altijd het aantal bloedplaatjes.

D

De behandeling zorgt dat het bloed stroperiger wordt.

Begrippenlijst

oncologische hematologie - verzamelnaam voor kwaadaardige aandoeningen van bloed, beenmerg en lymfestelsel

beenmerg - weefsel in botten waar bloedcellen worden gemaakt

lymfocyt - type witte bloedcel dat belangrijk is voor de afweer

plasmacel - uitgerijpte afweercel die antistoffen maakt

leukemie - kwaadaardige aandoening van bloedvormende witte bloedcellen

lymfoom - kwaadaardige aandoening van lymfocyten in het lymfestelsel

multipel myeloom - kwaadaardige ziekte van plasmacellen in het beenmerg

Begrippenlijst

polycythaemia vera - beenmergziekte met overmatige aanmaak van vooral rode bloedcellen

beenmergpunctie - onderzoek waarbij beenmerg wordt afgenomen voor analyse

biopsie - afname van weefsel om het onder de microscoop te onderzoeken

remissie - fase waarin de ziekte sterk is verminderd of niet aantoonbaar is

recidief - terugkeer van de ziekte na een periode van verbetering

hematocriet - verhouding tussen het volume rode bloedcellen en het totale bloedvolume

stamceltransplantatie - behandeling waarbij bloedvormende stamcellen worden vervangen of teruggegeven