De Pleiaden, een sterrenhoop (NASA/ESA/AURA/Caltech, publiek domein)
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Examentraining
Het licht van sterren: zo pak je examenvragen aan
De Pleiaden, een sterrenhoop (NASA/ESA/AURA/Caltech, publiek domein)
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Examentraining
Het licht van sterren: zo pak je examenvragen aan
Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory / Wikimedia Commons, publiek domein
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan rekenen met de wet van Wien en Stefan-Boltzmann, intensiteit en afstand koppelen, een HR-diagram lezen en een spectrum analyseren.
This item has no instructions
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Zo pak je een examenvraag aan
1. Noteer: wat is gegeven en gevraagd, met eenheden.
2. Kies: λmax·T = kW, Pbron = σ·A·T⁴, I = Pbron/(4πr²) of v = (Δλ/λ)·c uit je informatieboek.
3. Reken: zet nm, km en °C om naar m en K, vul in en let op de machten.
4. Controleer: eenheid, significante cijfers en of het antwoord past bij heter, verder of sneller.
This item has no instructions
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Vraagtype 1: wet van Wien
λmax·T = kW met kW = 2,898·10⁻³ m·K; T in K en λmax in m.
Zet nm om met 1 nm = 10⁻⁹ m.
In het diagram lees je λmax af bij de top van de kromme.
This item has no instructions
Lees λmax van ster B af. Bereken zijn temperatuur.
3,6·10³ K
7,2·10³ K
3,6·10⁻⁶ K
3,6·10⁶ K
De top ligt bij 800 nm = 8,0·10⁻⁷ m. T = kW/λmax = 2,898·10⁻³ / 8,0·10⁻⁷ = 3,62·10³ K, dus 3,6·10³ K (2 significante cijfers). Verwachte fouten: 7,2·10³ K hoort bij 400 nm, nm niet omrekenen (3,6·10⁻⁶ K) of 10⁻¹⁰ gebruiken (3,6·10⁶ K). Syllabus E2.4. Image credit: LessonUp, eigen figuur
Een gloeidraad heeft T = 2,8·10³ K. Bereken λmax in nm.
1,0·10⁻⁶ nm
9,7·10⁵ nm
1,0·10⁶ nm
1,0·10³ nm
λmax = 2,898·10⁻³ / 2,8·10³ = 1,035·10⁻⁶ m = 1,0·10³ nm (2 significante cijfers). Verwachte fouten: m niet omzetten naar nm (1,0·10⁻⁶), T/kW (9,7·10⁵) of verkeerde macht (1,0·10⁶). Syllabus E2.4.
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Vraagtype 2: Stefan-Boltzmann en HR-diagram
Pbron = σ·A·T⁴ met A = 4πR² en σ = 5,670·10⁻⁸ W/(m²·K⁴).
In het HR-diagram staat links de hoogste T en boven het grootste Pbron.
Schuine lijnen verbinden sterren met dezelfde straal.
This item has no instructions
Een ster: R = 1,4·10⁹ m en T = 5,8·10³ K. Bereken Pbron.
4,7·10¹⁹ W
1,6·10²⁷ W
1,1·10¹⁸ W
1,3·10²⁶ W
A = 4π(1,4·10⁹)² = 2,46·10¹⁹ m²; T⁴ = 1,13·10¹⁵ K⁴; Pbron = 5,670·10⁻⁸ · 2,46·10¹⁹ · 1,13·10¹⁵ = 1,58·10²⁷ W, dus 1,6·10²⁷ W. Verwachte fouten: T² in plaats van T⁴ (4,7·10¹⁹), A = 4πR (1,1·10¹⁸) of 4π vergeten (1,3·10²⁶). Syllabus E2.5.
Welke ster uit het diagram heeft de grootste straal?
Ster B
Ster C
Ster A
Alle drie even groot
Ster B is koel en toch zeer krachtig. R = √(Pbron/(4πσT⁴)): A 9·10⁶ m, C 3·10⁹ m en B 3·10¹⁰ m. Ook af te lezen: B ligt tussen de lijnen van 10 en 100 Rzon, C onder 10 Rzon. Verwachte fout: de heetste of krachtigste ster kiezen. Syllabus E2.2. Image credit: LessonUp, eigen figuur
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Vraagtype 3: intensiteit en afstand
I = Pbron/(4πr²) met I in W/m², Pbron in W en r in m.
Afstand uit I: r = √(Pbron/(4π·I)).
Vergeet de wortel of de 4π niet.
This item has no instructions
Een ster: Pbron = 3,2·10²⁷ W op r = 2,0·10¹⁷ m. Bereken I.
8,0·10⁻⁸ W/m²
1,3·10⁹ W/m²
6,4·10⁻⁹ W/m²
2,5·10⁻⁸ W/m²
I = 3,2·10²⁷ / (4π(2,0·10¹⁷)²) = 3,2·10²⁷ / 5,03·10³⁵ = 6,4·10⁻⁹ W/m². Verwachte fouten: 4π vergeten (8,0·10⁻⁸), r niet kwadrateren (1,3·10⁹: Pbron/(4πr)) of π r² gebruiken (2,5·10⁻⁸). Syllabus E2.5.
Een ster met Pbron = 1,0·10²⁸ W geeft I = 2,0·10⁻⁸ W/m². Bereken r.
4,0·10³⁴ m
2,0·10¹⁷ m
7,1·10¹⁷ m
5,0·10⁻¹⁸ m
r = √(Pbron/(4πI)) = √(1,0·10²⁸ / (4π·2,0·10⁻⁸)) = √(3,98·10³⁴) = 2,0·10¹⁷ m. Verwachte fouten: wortel vergeten (4,0·10³⁴), 4π vergeten (7,1·10¹⁷) of de verhouding omdraaien (5,0·10⁻¹⁸). Syllabus E2.5.
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Vraagtype 4: spectrum van een ster
Elementen: vergelijk de lijnen met de laboratoriumwaarden, alle lijnen moeten er zijn.
Snelheid: v = (Δλ/λ)·c met λ de laboratoriumwaarde.
Groter λ betekent roodverschuiving: de ster beweegt van ons af.
This item has no instructions
Welke elementen zitten volgens dit spectrum in de buitenlaag van de ster?
Alleen waterstof
Calcium en natrium
Waterstof, calcium en natrium
Waterstof en calcium
Alle lijnen van waterstof (410,2; 434,0; 486,1) en van calcium (393,4; 396,8) zijn aanwezig. Natrium (589,0 en 589,6) staat niet in het spectrum. Verwachte fout: natrium meenemen. Syllabus E2.2. Image credit: LessonUp, eigen figuur
Waterstoflijn: lab 656,30 nm, ster 656,78 nm. Bereken de radiale snelheid.
1,4·10⁸ m/s
7,3·10⁻⁴ m/s
2,2·10⁵ km/s
2,2·10⁵ m/s
Δλ = 656,78 − 656,30 = 0,48 nm. v = (0,48/656,30)·2,998·10⁸ = 2,19·10⁵ m/s, dus 2,2·10⁵ m/s van ons af (roodverschuiving). Verwachte fouten: niet delen door λ (1,4·10⁸), c vergeten (7,3·10⁻⁴) of verkeerde eenheid (km/s). Syllabus E2.2.
Welk vraagtype vind jij het lastigst?
Wet van Wien
Stefan-Boltzmann en HR
Intensiteit en afstand
Spectrum van een ster
Gebruik de uitslag om het lastigste vraagtype klassikaal te oefenen.
EXAMENSTOF · E2 · LICHT VAN STERREN
Tips voor op het examen
Zet nm, km en °C eerst om naar m en K voor je invult.
T zit in Stefan-Boltzmann in de vierde macht, r in de intensiteit in het kwadraat.
Bij verhoudingen: reken met factoren, de constanten vallen weg.
Bij het spectrum: Δλ is het verschil, maar je deelt door de laboratoriumwaarde.
This item has no instructions