Tekstdoelen en tekstsoorten

Tekstdoelen en tekstsoorten

1 / 29
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 29 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Tekstdoelen en tekstsoorten

This item has no instructions

Lesdoel

Ik kan tekstdoelen herkennen en het passende tekstsoort daarbij benoemen.

This item has no instructions

Uitleg

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Let op woorden als informeren, mening, feiten, betoog, beschouwing of uitleg.

Waarom heeft een tekst een doel?

Elke tekst is met een bedoeling geschreven.


Het tekstdoel laat zien wat de schrijver bij de lezer wil bereiken. Aan dat doel kun je vaak herkennen bij welke tekstsoort de tekst hoort.

Open bij de bekende ervaring dat leerlingen vaak 'gewoon een tekst' zien. Maak duidelijk dat je bij Nederlands altijd kijkt naar bedoeling én vorm.

Tekstdoel en tekstsoort

  • Tekstdoel: het effect dat de schrijver wil bereiken

  • Tekstsoort: de vorm waarin dat doel wordt uitgewerkt

  • Je herkent een tekstsoort aan inhoud, toon en opbouw

  • Eén doel is meestal het hoofddoel van de tekst

Benadruk het verschil: tekstdoel gaat over bedoeling, tekstsoort over uitwerking. Dat onderscheid is essentieel voor examenvragen.

Overzicht van de hoofddoelen

Informeren - de lezer kennis of uitleg geven

Opiniëren - de lezer over een onderwerp laten nadenken

Overtuigen - de lezer een standpunt laten overnemen

Activeren - de lezer aanzetten tot actie

Amuseren - de lezer vermaken; meestal geen hoofddoel

Gebruik dit als anker voor de rest van de les. Verwijs later steeds terug naar deze vijf doelen.

Informeren → uiteenzetting

  • Hoofddoel: uitleg geven of kennis overbrengen

  • Passende tekstsoort: uiteenzetting

  • Kenmerk: vooral feiten

  • De schrijver blijft zo objectief mogelijk

This item has no instructions

Hoe herken je een uiteenzetting?

  • Veel uitleg, informatie en toelichting

  • Antwoord op vragen als: wat, hoe, waarom

  • Weinig persoonlijke mening van de schrijver

  • Feiten staan centraal, niet het overtuigen van de lezer

Maak eventueel onderscheid met een instructie: een uiteenzetting legt uit, maar is niet per se een stappenplan.

Welke combinatie past bij informeren?

A

beschouwing en mening

B

uiteenzetting en feiten

C

betoog en oproep

D

column en humor

Toetst de kernkoppeling uit het eerste blok: informeren hoort bij een uiteenzetting met vooral feiten.

Vul de juiste begrippen in

Een tekst heeft een tekstdoel als de schrijver iets bij de lezer wil bereiken. De vorm waarin dat doel wordt uitgewerkt, heet de tekstsoort. Bij informeren staan vooral feiten centraal, vaak in een uiteenzetting.

tekstdoel
tekstsoort
informeren
uiteenzetting
betoog
mening
activeren
beschouwing

Alle begrippen komen letterlijk terug in de voorgaande slides. Let op het onderscheid tussen doel en vorm.

Opiniëren → beschouwing

Een beschouwing wil de lezer laten nadenken. De schrijver bekijkt hetzelfde onderwerp vanuit verschillende standpunten en gebruikt daarbij zowel feiten als meningen.

Gebruik hier het woord 'ter overweging aanbieden' uit de input. Benadruk dat de schrijver niet per se één kant oplegt.

Hoe herken je een beschouwing?

  • Meerdere kanten van een onderwerp komen aan bod

  • De schrijver zet feiten en meningen naast elkaar

  • De lezer moet zelf verder nadenken

  • Het doel is minder sturend dan bij een betoog

Veel leerlingen verwarren beschouwing met betoog. Leg uit dat een beschouwing open blijft waar een betoog naar een duidelijk standpunt toewerkt.

Wat is het belangrijkste kenmerk van een beschouwing?

A

duidelijke oproep

B

één vast standpunt

C

meerdere standpunten

D

alleen controleerbare feiten

Veel leerlingen verwarren beschouwing met betoog. Hier is 'meerdere standpunten' de beslissende aanwijzing.

Waarom is een beschouwing minder sturend dan een betoog?

Goed antwoord bevat: een beschouwing laat verschillende kanten van een onderwerp zien, gebruikt feiten en meningen naast elkaar en laat de lezer zelf nadenken; een betoog stuurt naar instemming met het standpunt van de schrijver.

Overtuigen → betoog

  • Hoofddoel: de lezer jouw mening laten overnemen

  • Passende tekstsoort: betoog

  • De mening van de schrijver staat centraal

  • Argumenten moeten de lezer overtuigen

This item has no instructions

Hoe herken je een betoog?

  • Duidelijk standpunt van de schrijver

  • Argumenten ondersteunen dat standpunt

  • De tekst stuurt naar instemming van de lezer

  • Feiten kunnen worden gebruikt, maar in dienst van de mening

Noem dat een betoog vaak stelliger klinkt dan een beschouwing. Dat helpt bij het onderscheiden van beide tekstsoorten.

Activeren → betoog

Bij activeren wil de schrijver meer dan overtuigen: de lezer moet ook iets gaan doen. Daarom bevat de tekst vaak een oproep tot actie, vooral aan het slot.

Benadruk dat activeren geen aparte tekstsoort krijgt in deze indeling: het is meestal een vorm van betogend schrijven met een oproep.

Hoe herken je activeren?

  • Meningen en argumenten zijn aanwezig

  • De schrijver spoort de lezer aan tot handelen

  • Vaak woorden als: doe mee, stem, meld je aan, kom in actie

  • Meestal staat de oproep duidelijk in het slot

This item has no instructions

Wanneer is een tekst vooral activerend?

A

bij veel uitleg

B

bij meerdere kanten

C

bij humor in de tekst

D

bij een oproep tot actie

Activeren bouwt voort op betogen, maar voegt een aansporing tot handelen toe.

Herken het verschil

In een betoog verdedigt de schrijver een duidelijk standpunt. Bij activeren wil de schrijver dat de lezer ook iets gaat doen. Daarom staat er vaak een oproep in het slot.

betoog
standpunt
activeren
oproep
beschouwing
feiten
nevendoel
uitleg

Deze invuloefening laat leerlingen het onderscheid zien tussen overtuigen en activeren.

Amuseren als nevendoel

  • Amuseren is meestal geen hoofddoel

  • Een tekst kan wel grappig of onderhoudend zijn

  • Dat gebeurt vaak naast een ander doel

  • Een column kan bijvoorbeeld overtuigen én amuseren

Benadruk de formulering 'nevendoel'. Leerlingen moeten weten dat amusement vaak aanwezig is, maar zelden het hoofdantwoord is bij tekstdoelen.

Mengvormen van teksten

Sommige teksten horen niet volledig bij één soort. Dan is er een mengvorm:


  • een uiteenzetting met beschouwende elementen

  • een beschouwing met betogende elementen

  • een betoog met uiteenzettende elementen

  • een betoog met beschouwende elementen

Maak duidelijk dat leerlingen dan eerst het hoofddoel bepalen. De extra elementen veranderen niet meteen de hoofdindeling.

Hoe bepaal je het hoofddoel?

  • Kijk eerst wat de schrijver vooral wil bereiken

  • Let daarna op feiten, meningen en standpunten

  • Vraag jezelf af: moet ik vooral weten, nadenken, instemmen of handelen?

  • Zo bepaal je het hoofddoel, ook bij mengvormen

Dit is de samenvattende denkslag voor toetsvragen: eerst bedoeling, daarna kenmerken. Voorkom dat leerlingen alleen op losse signaalwoorden afgaan.

Wat doe je eerst bij een mengvorm?

A

zoeken naar humor

B

het hoofddoel bepalen

C

de slotzin lezen

D

signaalwoorden tellen

Sluit aan op de samenvattende denkslag: eerst bedoeling, daarna pas kenmerken.

Wat vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?

1

uiteenzetting/beschouwing

2

beschouwing/betoog

3

betoog/activeren

4

hoofddoel/nevendoel

This item has no instructions

Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?

Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerproces. Mogelijke punten: verschil tussen tekstdoel en tekstsoort, herkennen van standpunt, hoofddoel bepalen bij mengvormen.

Welk onderdeel van deze les vond je het moeilijkst?

Gebruik dit als exit ticket om zicht te krijgen op struikelpunten voor de volgende les of herhaling.

Begrippenlijst

tekstdoel - de bedoeling van de schrijver met een tekst

tekstsoort - de vorm waarin die bedoeling wordt uitgewerkt

informeren - de lezer uitleg of kennis geven

uiteenzetting - informatieve tekstsoort met vooral feiten

opiniëren - de lezer laten nadenken over een onderwerp

beschouwing - tekstsoort die verschillende standpunten bespreekt

overtuigen - de lezer een mening laten overnemen

This item has no instructions

Begrippenlijst

betoog - tekstsoort waarin de schrijver een standpunt verdedigt

activeren - de lezer aansporen om iets te doen

amuseren - de lezer vermaken, meestal als nevendoel

feiten - controleerbare gegevens

mening - wat iemand vindt of denkt

standpunt - de duidelijke mening die iemand inneemt

mengvorm - een tekst met kenmerken van meer dan één tekstsoort

This item has no instructions