TIJDVAK 3 · 500-1000
Monniken en ridders
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 3 · 500-1000
Monniken en ridders
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 9-12, toelichting par. 4.6. Image credit: Albrecht Dürer / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 3 · 500-1000
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 3 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.
This item has no instructions
Welke woorden en beelden horen bij monniken en ridders?
Verwacht: klooster, monnik, kasteel, ridder, Karel de Grote, Mohammed, boer, heer. Gebruik de woorden als ophaak: eerst het geloof (kerstening, islam), dan het land (hofstelsel), dan het bestuur (leenstelsel).
TIJDVAK 3 · 500-1000
Tijdvak 3: de vroege Middeleeuwen
Tijdvak 3 loopt van 500 tot 1000 en heet de tijd van monniken en ridders
Het is de periode van de vroege Middeleeuwen, na de ondergang van het West-Romeinse rijk in 476
Vier kenmerkende aspecten: kerstening, islam, zelfvoorzienende landbouw en feodale verhoudingen
Hoofdlijn: de kerk geeft eenheid, het bestuur wordt lokaal en persoonlijk
Ernaast: tijdvak 2 (Grieken en Romeinen), tijdvak 4 (steden en staten) en tijdvak 5 (ontdekkers en hervormers)
Syllabus KA 9 tot en met 12. Het jaartal 476 geldt als gangbaar eindpunt van het West-Romeinse rijk (afzetting van de laatste keizer in het westen). De tijdvakgrenzen 500 en 1000 zijn conventies. Veelgemaakte fout: de Middeleeuwen zien als één stilstaande periode. De vroege Middeleeuwen verschillen sterk van de hoge Middeleeuwen in tijdvak 4.
Bonifatius doopt en wordt gedood in 754, miniatuur uit een sacramentarium van Fulda
TIJDVAK 3 · 500-1000
Monniken en kerstening
Kerstening is het geleidelijk christelijk maken van volken en gebieden in Europa
Monniken trokken als zendelingen rond, zoals Bonifatius, die in 754 bij Dokkum werd gedood
Zij werkten vaak samen met de politieke elite: een koning of graaf liet zich dopen
Kloosters werden centra van geloof, onderwijs en landbouw
KA 9: een geleidelijk proces waarbij monniken en de politieke elite vaak samenwerkten. Bonifatius werkte onder bescherming van de Frankische heersers onder de Friezen en werd in 754 bij Dokkum gedood. Veelgemaakte fout: kerstening zien als een gebeurtenis in één jaar, of als werk van alleen de paus. Image credit: Onbekend (Fulda) / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 3 · 500-1000
Kerstening van boven af
Bij kerstening van boven af koos eerst de leider voor het christendom, daarna volgde het volk
Karel de Grote liet de Saksen na lange oorlogen (772-804) onder dwang dopen
Een koning won met het christendom de steun van de kerk, de kerk won bescherming van de koning
Ook paus en vorst hadden elkaar nodig: in 800 kroonde paus Leo III Karel tot keizer
KA 9: verspreiding van boven af (de elite eerst). De Saksenoorlogen van Karel de Grote duurden van 772 tot 804. Veelgemaakte fout: denken dat kerstening altijd vrijwillig en van onderop ging.
Franks Casket, Northumbrië, begin 8e eeuw: Germaanse sage en christelijk verhaal op één kistje
TIJDVAK 3 · 500-1000
Syncretisme: oud en nieuw geloof
Syncretisme is de vermenging van oude Germaanse gebruiken en nieuwe christelijke ideeën
Dit is mentale verspreiding: mensen namen het christendom over zonder hun oude verhalen los te laten
Het Franks Casket (Northumbrië, begin 8e eeuw) toont Germaanse sagen naast christelijke verhalen
Kerstening was daardoor een traag proces over meerdere generaties
KA 9: mentale verspreiding (syncretisme). Op de voorkant van het Franks Casket staat links de Germaanse smid Weland en rechts de aanbidding door de wijzen uit het oosten. Vraag: welk verhaal is Germaans en welk christelijk? Veelgemaakte fout: syncretisme zien als een mislukte kerstening, terwijl het juist hoort bij het gewone verloop. Image credit: John W. Schulze / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Wat betekent kerstening van boven af?
Het volk kiest eerst en de koning volgt later
Alleen de paus bepaalt welk volk christen wordt
Eerst kiest de leider het christendom, daarna het volk
Monniken dwingen de koning tot het christendom
Elite eerst, dan het volk (KA 9). Verwachte fout: denken dat het volk de koning meenam of dat de paus alles bepaalde.
Vul in
Een mengeling van Germaanse en christelijke gebruiken heet syncretisme en is een vorm van mentale verspreiding van het christendom.
Syncretisme en mentale. Verwachte fout: politieke, want de elite speelt bij kerstening ook mee, maar syncretisme gaat over denken en gebruiken.
Koranblad in Koefisch schrift, kalifaat van de Abbasiden, 8e-9e eeuw
TIJDVAK 3 · 500-1000
Mohammed en de kernideeën van de islam
Mohammed (ca. 570-632) begon in Mekka te preken over één God, Allah
In 622 week hij uit naar Medina: het begin van de islamitische jaartelling
Kern: één God, de Koran als woord van God en de vijf zuilen, zoals gebed, vasten en bedevaart
Moslims zien Mohammed als laatste profeet, naast onder anderen Abraham, Mozes en Jezus
KA 10: kernideeën van de islam. De vijf zuilen: geloofsbelijdenis, gebed, aalmoes, vasten in de ramadan en bedevaart naar Mekka. Veelgemaakte fout: Mohammed als zoon of vertegenwoordiger van God zien in plaats van als profeet. Image credit: Onbekend (Abbasidisch kalifaat) / Wikimedia Commons, publiek domein
De vroege islamitische veroveringen, 632-714
TIJDVAK 3 · 500-1000
Van Arabië tot Spanje
Na 632 veroverden de opvolgers van Mohammed, de kaliefen, in korte tijd enorme gebieden
Binnen ongeveer tachtig jaar reikte het rijk van Spanje (711) tot aan de Indus
Oorzaken: een gedeeld geloof, een sterk leger en zwakke buren: Byzantium en Perzië waren uitgeput
De kaart toont de veroveringen per kalief, van Abu Bakr (632) tot Welid I (705-714)
KA 10: geleidelijke verspreiding. 632 tot 711 is 79 jaar. Meerdere soorten oorzaken tegelijk: religieus-cultureel (gedeeld geloof), militair en politiek (verzwakte buren). Veelgemaakte fout: de snelle verovering gelijkstellen aan snelle bekering. Image credit: Amitchell125 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
TIJDVAK 3 · 500-1000
Geleidelijk: van verovering tot islamitische wereld
Verovering en bekering zijn niet hetzelfde: veel bewoners werden pas na generaties moslim
Christenen en joden mochten onder islamitisch bestuur vaak hun geloof houden, tegen een extra belasting
Arabisch en de islam werden langzaam de gemeenschappelijke cultuur van het kalifaat
In 732 werd een islamitisch leger bij Poitiers door de Franken onder Karel Martel gestopt
KA 10: geleidelijke verspreiding. Slag bij Poitiers (ook Tours) in 732; de Franken stopten de opmars in Frankrijk, al bleef Spanje islamitisch. Veelgemaakte fout: denken dat heel Europa bedreigd werd of dat er één beslissende slag was.
Wat is een kernidee van de islam?
Jezus is de zoon van God en de enige verlosser
Er zijn meerdere goden onder leiding van Allah
Er is één God, Allah, en de Koran is zijn woord
De paus is de opvolger van Mohammed
Eén God en de Koran (KA 10). Verwachte fout: kenmerken van het christendom of van een andere religie kiezen.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
622, 632, 711, 732.
TIJDVAK 3 · 500-1000
Van agrarisch-urbaan naar zelfvoorzienend
In het Romeinse rijk waren er steden, handel, wegen en geld: een agrarisch-urbane cultuur
Na de ondergang van het West-Romeinse rijk (476) verdween het centrale gezag en nam de onveiligheid toe
Steden verschrompelden en handel en geldverkeer namen sterk af; mensen bleven bij het land
Zo ontstond in West-Europa zelfvoorzienende landbouw: men maakte vooral zelf wat men nodig had
KA 11: het causale verband tussen de ondergang van het West-Romeinse rijk en het ontstaan van een zelfvoorzienende samenleving. Verval van steden en handel is een sociaaleconomisch gevolg van het wegvallen van het gezag (politiek-bestuurlijk). Veelgemaakte fout: de vervanging als abrupt zien; het was een geleidelijk proces, en vrijwel volledig wil zeggen dat steden en handel niet helemaal verdwenen.
Plan van het klooster Sankt Gallen, ca. 820
TIJDVAK 3 · 500-1000
Hofstelsel: het landgoed als wereldje
Het land was in handen van een heer: een koning, edelman of klooster, met een groot landgoed
Het hofstelsel was de organisatie van het werk en het land op zo een landgoed
Op het hof werkten boeren de grond van de heer en maakten ze ook gereedschap en kleding
Een klooster zoals op het plan van Sankt Gallen (ca. 820) had eigen akkers, werkplaatsen en stallen
KA 11: hofstelsel (ook domeinstelsel of villicatiestelsel genoemd). Het plan van Sankt Gallen is een ideaalplan voor een klooster: zoek de akkers, de bakkerij, de stallen en de werkplaatsen. Veelgemaakte fout: denken dat er helemaal geen handel meer was. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 3 · 500-1000
Horigheid: boeren zonder vrijheid
Horigheid is de afhankelijkheid van boeren van hun heer: horigen waren gebonden aan het land
Zij werkten een deel van de week op het land van de heer en gaven een deel van de oogst af
Als tegenprestatie kregen ze bescherming en een stuk land voor eigen gebruik
Horigen waren geen slaven: ze hadden een eigen huis en gezin, maar waren niet vrij om te vertrekken
KA 11: horigheid. De afhankelijkheid was sociaal, economisch en juridisch. Veelgemaakte fout: horigen gelijkstellen aan slaven, of aan vrije pachters.
Hoe hangt de val van West-Rome samen met zelfvoorziening?
Zonder centraal gezag zakten handel en steden in
Germaanse volken verboden alle landbouw rond steden
De kerk verbood handel, dus maakte iedereen alles zelf
De Romeinen voerden zelf het hofstelsel in
Causaal verband (KA 11): verdwijnend gezag, onveiligheid, verval van handel en steden. Verwachte fout: één oorzaak kiezen die niet in de stof staat.
Vul in
Binnen het hofstelsel werkten horigen op de grond van hun heer, in een zelfvoorzienende landbouwsamenleving.
Hofstelsel, horigen en zelfvoorzienende. Verwachte fout: vazallen, die horen bij het bestuur en niet bij het werk op het land.
TIJDVAK 3 · 500-1000
Feodale verhoudingen ontstaan
Een koning kon een groot rijk niet alleen besturen: er was weinig geld en geen groot ambtenarenapparaat
Daarom gaf hij land in leen aan trouwe edelen, die hem in ruil militaire steun gaven
Zo ontstond feodaliteit, het leenstelsel: bestuur op basis van persoonlijke trouw
Onveiligheid, bijvoorbeeld door invallen van Vikingen, maakte bescherming nog belangrijker
KA 12: het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur. Veelgemaakte fout: feodaliteit en hofstelsel door elkaar halen: het hofstelsel gaat over land en werk, feodaliteit over bestuur en trouw tussen heren.
Ridders te paard op het wandtapijt van Bayeux, 11e eeuw
TIJDVAK 3 · 500-1000
Leenheer en vazal
De leenheer gaf zijn vazal een leen (meestal land) en bescherming
De vazal zwoer een eed van trouw en steunde hem met raad en wapens, als ridder te paard
Vazals konden zelf weer land in leen geven aan lagere vazals: een keten van trouw
Het resultaat: macht werd persoonlijk, lokaal en verspreid over veel heren
KA 12. De afbeelding is het wandtapijt van Bayeux uit de 11e eeuw, dus iets later dan tijdvak 3, maar het toont het type ridder goed. Veelgemaakte fout: denken dat de vazal het leen als bezit kreeg; het was in beginsel een tegenprestatie voor trouw. Image credit: Myrabella / Wikimedia Commons, publiek domein
Karel de Grote, fantasieportret door Albrecht Dürer, 1512
TIJDVAK 3 · 500-1000
Karel de Grote en het leenstelsel
Karel de Grote (768-814) bestuurde het Frankische rijk met graven die hem trouw zwoeren
In 800 werd hij in Rome door paus Leo III tot keizer gekroond
Graven en andere vazals werden steeds zelfstandiger en hun leengoederen vaak erfelijk
Zo schoof de macht van de koning naar lokale heren
KA 12. Dürer schilderde Karel in 1512 zoals hij zich hem voorstelde: het is geen tijdgenoot. Veelgemaakte fout: Karel de Grote als vorst van een moderne staat zien. Image credit: Albrecht Dürer / Wikimedia Commons, publiek domein
De verdeling van het Frankische rijk bij het Verdrag van Verdun, 843
TIJDVAK 3 · 500-1000
Verdrag van Verdun
In 843 verdeelden de kleinzonen van Karel de Grote het Frankische rijk in drie delen
Lodewijk de Duitser kreeg het oosten, Karel de Kale het westen en Lotharius het midden
De koningen hadden minder greep op hun vazals dan Karel de Grote
Zo werd de macht van lokale heren nog sterker
KA 12: feodale verhoudingen in het bestuur. De kaart heeft Duitse opschriften: Lothar I is Lotharius, Karl der Kahle is Karel de Kale. Veelgemaakte fout: het Verdrag van Verdun als begin van Nederland, Frankrijk en Duitsland zien. Image credit: Christoph S., Wolpertinger / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
476, 754, 800, 843.
Wat kreeg een vazal van zijn leenheer?
Een vast salaris in geld van de kroon
Een eigen koninkrijk in erfpacht
Vrijstelling van elke eed van trouw
Een leen, meestal land, en bescherming
Leen en bescherming (KA 12). Verwachte fout: salaris kiezen, terwijl geld schaars was.
Welk deel van tijdvak 3 vond je het lastigst?
Kerstening en syncretisme
De islam
Hofstelsel en horigheid
Feodale verhoudingen
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Kies één aspect en noem de belangrijkste oorzaak.
Goed: bijvoorbeeld zelfvoorziening door de val van West-Rome, of feodaliteit door een zwak centraal gezag. Verwachte fout: alleen het aspect beschrijven zonder oorzaak.
TIJDVAK 3 · 500-1000
Begrippen (1/2)
vroege Middeleeuwen: Periode van 500 tot 1000 na de ondergang van het West-Romeinse rijk
kerstening: Geleidelijk christelijk maken van volken en gebieden in Europa
syncretisme: Vermenging van oude gebruiken en nieuwe christelijke ideeën
islam: Godsdienst van Mohammed: één God, de Koran, vijf zuilen
agrarisch-urbane cultuur: Samenleving van landbouw en steden met handel, zoals in het Romeinse rijk
This item has no instructions
TIJDVAK 3 · 500-1000
Begrippen (2/2)
zelfvoorzienende landbouw: Boeren en heren maken vooral zelf wat ze nodig hebben
hofstelsel: Organisatie van land en werk op het landgoed van een heer
horigheid: Afhankelijkheid van boeren, gebonden aan het land van hun heer
feodaliteit: Leenstelsel: bestuur op basis van persoonlijke trouw tussen heren
vazal: Man die een leen kreeg en zijn leenheer trouw en steun beloofde
This item has no instructions