2 havo - p2

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• vmbo lwoo, havo
• Leerjaar 2

2 havo - p2

Learning objective

Docent

Startklaar

Op je plek zitten

Tas op de grond

Werkboek open

Meteen aan de slag!

'Wie oefent, overleeft'.

Een aardbeving kun je niet voorspellen, en een toets ook maar gedeeltelijk: je weet namelijk niet precies welke vragen op de toets komen.

Beantwoord in je schrift de vraag:

Wat is de overeenkomst tussen de Japanse rampenoefening en het oefenen met oefenvragen?

4

minute

00

second

+30 s

Vandaag

• Volgende week = cijfer bekend toetsweek

• Start P2 = H2

Les 1

2.1 De vorming van de Alpen

Waar gaat dit filmpje over?

Aan de slag!

1. Maak - Startopdracht. Opdracht 1 en 2 (blz 40. WB)

2. Klaar? Doornemen H2.1

6

minute

00

second

+30 s

Bespreken Startopdracht

• De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar oud.

• De Middellandse Zee wordt steeds kleiner.

• Bochten in rivieren worden meanders genoemd.

• Gletsjers bewegen als langzaam stromende rivieren.

• Afzetting van zand en klei door de wind wordt sedimentatie genoemd.

Wat voor type kust is op de foto te zien?

Wie of wat heeft dit veroorzaakt?

Waarom ontstaan dit landschap juist op deze plek?

Waar in Europa is deze foto genomen?

Wanneer is deze kust ontstaan?

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Hoe zat het ook alweer?

sedimentgesteenten

endogene krachten

endogene krachten

Aardplaten

De Alpen = plooiingsgebergte

Platentektoniek 

Divergent

bewegen van elkaar, diverse kanten op

Convergent

bewegen naar elkaar, duiken onder elkaar

Transform

bewegen langs elkaar

Gebergtevorming B95 door endogene kracht

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Afbraak van gebergten door exogene kracht 

B114 en B115

Jong (plooiings)gebergte

Oud (plooiings)gebergte

Onder druk en hoge temperatuur kan kalksteen in

metamorfe gesteente veranderen = marmer.

Verwering B114

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie B116

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie B115

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

De Jura in Zwitserland: een voorbeeld van een oud gebergte.

Even dieper op ingaan..

Het ontstaan van de Alpen,

een prachtig: Plooiingsgebergte

Bekijk mij

http://www.schooltv.nl/video/hoe-zijn-de-alpen-ontstaan-door-platentektoniek/

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Maar, wat is er dan gebeurd?

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Hoe kan het dan dat die platen bewegen?

Platentektoniek

= het bewegen van aardplaten, door de convectiestromen)

Waarom beweegt de aarde?

platentektoniek

Dit zijn endogene krachten (zie definitie verderop in LessonUp)

Door platentektoniek...

Bergen

Vulkanen

Aardbevingen

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Het veranderen van de aarde van... 

binnenuit

buitenaf

Ontstaan Alpen

Welke type gesteentes vind je in de Alpen? Hoe kan dat?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Belangrijk

De jaartallen, wanneer wat gebeurde, zijn belangrijk om te leren

Sedimentgesteente

Deze kalksteen is gevormd toen er nog een zee was, maar kan nu bovenop een berg gevonden worden

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Alpen

De Alpen lopen door Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Slovenie en Italie.

Waar liggen de Alpen?

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen noem je: Erosie en verwering

Erosie = Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door water:

Zeewater of rivierwater

Voor erosie

Na erosie

Erosie

door rivier

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

riviererosie: horizontale erosie

Verticale erosie

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door wind

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie

door rivier (en wind)

Erosie en verwering

Wat was het verschil?

Verwering                                                     Erosie

Verschil erosie en verwering

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door:

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

EROSIE:

altijd een verplaatsing / beweging

door bijvoorbeeld:

 wind, ijs/gletsjer, rivier

VERWERING:

altijd op 1 plek, geen beweging

Verwering = Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van het weer en plantengroei. Op één plek.

Chemische verwering

Chemische verwering

Chemische verwering in de stad

Chemische verwering in de bergen

Biologische verwering

(Mechanische) verwering

Mechanische verwering

Verwering

Mechanische verwering

Chemische verwering

Biologische verwering

verwering waarbij gesteente verbrokkelt zonder dat de samenstelling verandert

Het oplossen van gesteente door de inwerking van water, zuren en zuurstof.

verwering door de werking van plantenwortels in de scheuren van gesteente

weinig reliëf

veel reliëf

Reliëf = Hoogteverschillen in het landschap.

Oud/jong gebergte?

Oud/jong gebergte?

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Vroeger

Nu

Hooggebergte

Hooggebergte

Middelgebergte / 

Heuvelland 

30 miljoen jaar geleden: De Afrikaanse plaat duwt de sedimentgessteenten naar Europa en zo werden de Alpen tegen Europa aangeduwd. De Afrikaanse plaat schoof er zelf als laatste overheen.

Laagland

Heuvelland

Middelgebergte

Hooggebergte

Oud gebergte

Ardennen

Veel lager

Flauwe hellingen

Afgeronde toppen

Veel erosie/verwering

Jong gebergte

Alpen

Hoog

Steile hellingen

Spitse bergtoppen

Diepe dalen
Weinig erosie/verwering

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Exogene krachten
Verwering

• mechanische verwering

• chemische verwering

Erosie

• water

• wind

• ijs

Endogene krachten

• Platentectoniek

• Aardbevingen

• Vulkanisme

• Gebergtevorming

Endogene kracht

Kracht die de aardkorst van binnenuit verandert.

Exogene kracht

Kracht die de aardkorst van buitenaf verandert.

Het ontstaan van de Alpen

• 100 miljoen jaar geleden:  

• tropische zee, vorming van dikke lagen dode dieren en planten = sediment gesteenten

• sediment: zand, klei, veen

• sedimentgesteente: door hoge druk aan elkaar gekit.

• zand --> zandsteen, klei --> kleisteen (schalie), kalksteen

• kenmerken: laagjes en fossielen.

Wat zie je?

Wat is de verbinding?

Ontstaan van de Alpen

80 miljoen jaar geleden 

Afrikaanse plaat beweegt naar het noorden en duwt de sediment gesteenten in de tropische zee voor zich uit. De zeebodem kreukelde, plooide en brak.

Quizje!
herhalen/nabespreken

Log alvast in
bij LessonUp

In maximaal twee woorden. Wat is er op deze foto gebeurt?

Convergent

Divergent

Transform

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoge spitse toppen

Diepe dalen

Afgesleten toppen

Begroeiing

Wat is een plooiingsgebergte?

A

Gebergte dat is ontstaan door buiging van de aardkorst

B

Gebergte dat is ontstaan door plat maken van de aardkorst

Wat zijn endogene krachten?

A

Krachten van uit het heelal

B

Krachten van buiten de aardkorst

C

Krachten van binnenuit de aarde

D

Krachten van planten

Wat ontstaat er als er twee continentale platen tegen elkaar botsen?

A

Er ontstaat een vulkaan

B

Er ontstaan bergen en vulkanen

C

Er ontstaat plooiingsgebergte, maar geen vulkanen

D

Er ontstaan plooiings-gebergte en schildvulkanen

Gaat het om een exogene of een endogene kracht?

Aardbeving: 

Weer: 

Verwering: 

Vulkaan

uitbarsting: 

Erosie:

Endogene

Endogene

Exogene

Exogene

Exogene

erosie

verwering

erosie

verwering

erosie

sedimentatie

verwering en erosie

erosie en sedimentatie

sedimentatie

Gezamenlijk bordaantekening maken

Neem deze over in je schrift zodra de volledige bordaantekening is gemaakt! 

zelf oefenen

Aan de slag: individueel uitwerken (in stilte)

1. Maak §1 (H2). Opdr. 2 t/m 6

2. Klaar? Maken samenvatting §1 (H2)

20

minute

00

second

+30 s

Les 2

2 havo - p2

Learning objective

Docent

Toets bespreken

Leren van de toets:

Heb je...

- Geleerd met bronnen uit het boek?

- Aandacht gegeven aan de vraag: wat wil de vraag nu eigenlijk van je weten/testen?

- De W-vragen gebruikt? Wat?-Waar-Waarom Juist Daar? 

Toets bespreken

Heb je een vraag n.a.v. toetsbespreking? 

Noteer je vraag op het blaadje, dan kijk ik nogmaals naar de vraag. 

2.1 De vorming van de Alpen

Aan de slag!

1. Maak - Startopdracht. Opdracht 1 en 2 (blz 40. WB)

2. Klaar? Doornemen H2.1

6

minute

00

second

+30 s

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Hoe zat het ook alweer?

sedimentgesteenten

endogene krachten

endogene krachten

Aardplaten

De Alpen = plooiingsgebergte

Platentektoniek 

Divergent

bewegen van elkaar, diverse kanten op

Convergent

bewegen naar elkaar, duiken onder elkaar

Transform

bewegen langs elkaar

Gebergtevorming B95 door endogene kracht

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Afbraak van gebergten door exogene kracht 

B114 en B115

Jong (plooiings)gebergte

Oud (plooiings)gebergte

Onder druk en hoge temperatuur kan kalksteen in

metamorfe gesteente veranderen = marmer.

Verwering B114

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie B116

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie B115

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

De Jura in Zwitserland: een voorbeeld van een oud gebergte.

Even dieper op ingaan..

In de atlas

Het ontstaan van de Alpen,

een prachtig: Plooiingsgebergte

Bekijk mij

http://www.schooltv.nl/video/hoe-zijn-de-alpen-ontstaan-door-platentektoniek/

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Maar, wat is er dan gebeurd?

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Hoe kan het dan dat die platen bewegen?

Platentektoniek

= het bewegen van aardplaten, door de convectiestromen)

Waarom beweegt de aarde?

platentektoniek

Dit zijn endogene krachten (zie definitie verderop in LessonUp)

Door platentektoniek...

Bergen

Vulkanen

Aardbevingen

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Het veranderen van de aarde van... 

binnenuit

buitenaf

Ontstaan Alpen

Welke type gesteentes vind je in de Alpen? Hoe kan dat?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Belangrijk

De jaartallen, wanneer wat gebeurde, zijn belangrijk om te leren

Sedimentgesteente

Deze kalksteen is gevormd toen er nog een zee was, maar kan nu bovenop een berg gevonden worden

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Alpen

De Alpen lopen door Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Slovenie en Italie.

Waar liggen de Alpen?

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen noem je: Erosie en verwering

Erosie = Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door water:

Zeewater of rivierwater

Voor erosie

Na erosie

Erosie

door rivier

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

riviererosie: horizontale erosie

Verticale erosie

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door wind

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie

door rivier (en wind)

Erosie en verwering

Wat was het verschil?

Verwering                                                     Erosie

Verschil erosie en verwering

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door:

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

EROSIE:

altijd een verplaatsing / beweging

door bijvoorbeeld:

 wind, ijs/gletsjer, rivier

VERWERING:

altijd op 1 plek, geen beweging

Verwering = Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van het weer en plantengroei. Op één plek.

Chemische verwering

Chemische verwering

Chemische verwering in de stad

Chemische verwering in de bergen

Biologische verwering

(Mechanische) verwering

Mechanische verwering

Verwering

Mechanische verwering

Chemische verwering

Biologische verwering

verwering waarbij gesteente verbrokkelt zonder dat de samenstelling verandert

Het oplossen van gesteente door de inwerking van water, zuren en zuurstof.

verwering door de werking van plantenwortels in de scheuren van gesteente

weinig reliëf

veel reliëf

Reliëf = Hoogteverschillen in het landschap.

Oud/jong gebergte?

Oud/jong gebergte?

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Vroeger

Nu

Hooggebergte

Hooggebergte

Middelgebergte / 

Heuvelland 

30 miljoen jaar geleden: De Afrikaanse plaat duwt de sedimentgessteenten naar Europa en zo werden de Alpen tegen Europa aangeduwd. De Afrikaanse plaat schoof er zelf als laatste overheen.

Laagland

Heuvelland

Middelgebergte

Hooggebergte

Oud gebergte

Ardennen

Veel lager

Flauwe hellingen

Afgeronde toppen

Veel erosie/verwering

Jong gebergte

Alpen

Hoog

Steile hellingen

Spitse bergtoppen

Diepe dalen
Weinig erosie/verwering

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Exogene krachten
Verwering

• mechanische verwering

• chemische verwering

Erosie

• water

• wind

• ijs

Endogene krachten

• Platentectoniek

• Aardbevingen

• Vulkanisme

• Gebergtevorming

Endogene kracht

Kracht die de aardkorst van binnenuit verandert.

Exogene kracht

Kracht die de aardkorst van buitenaf verandert.

Het ontstaan van de Alpen

• 100 miljoen jaar geleden:  

• tropische zee, vorming van dikke lagen dode dieren en planten = sediment gesteenten

• sediment: zand, klei, veen

• sedimentgesteente: door hoge druk aan elkaar gekit.

• zand --> zandsteen, klei --> kleisteen (schalie), kalksteen

• kenmerken: laagjes en fossielen.

Wat zie je?

Wat is de verbinding?

Ontstaan van de Alpen

80 miljoen jaar geleden 

Afrikaanse plaat beweegt naar het noorden en duwt de sediment gesteenten in de tropische zee voor zich uit. De zeebodem kreukelde, plooide en brak.

Quizje!
herhalen/nabespreken

Log alvast in
bij LessonUp

In maximaal twee woorden. Wat is er op deze foto gebeurt?

Convergent

Divergent

Transform

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoge spitse toppen

Diepe dalen

Afgesleten toppen

Begroeiing

Wat is een plooiingsgebergte?

A

Gebergte dat is ontstaan door buiging van de aardkorst

B

Gebergte dat is ontstaan door plat maken van de aardkorst

C

D

Wat zijn endogene krachten?

A

Krachten van uit het heelal

B

Krachten van buiten de aardkorst

C

Krachten van binnenuit de aarde

D

Krachten van planten

Wat ontstaat er als er twee continentale platen tegen elkaar botsen?

A

Er ontstaat een vulkaan

B

Er ontstaan bergen en vulkanen

C

Er ontstaat plooiingsgebergte, maar geen vulkanen

D

Er ontstaan plooiings-gebergte en schildvulkanen

Gaat het om een exogene of een endogene kracht?

Aardbeving: 

Weer: 

Verwering: 

Vulkaan

uitbarsting: 

Erosie:

Endogene

Endogene

Exogene

Exogene

Exogene

erosie

verwering

erosie

verwering

erosie

sedimentatie

verwering en erosie

erosie en sedimentatie

sedimentatie

Gezamenlijk bordaantekening maken

Neem deze over in je schrift zodra de volledige bordaantekening is gemaakt! 

zelf oefenen

Aan de slag: individueel uitwerken (in stilte)

1. Maak §1 (H2). Opdr. 2 t/m 6

2. Klaar? Maken samenvatting §1 (H2)

20

minute

00

second

+30 s

2 vwo - periode 2 (H2)

Les 1

2.1 De vorming van de Alpen

Log alvast in
bij LessonUp

In maximaal twee woorden. Wat is er op deze foto gebeurt?

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Hoe zat het ook alweer?

sedimentgesteenten

endogene krachten

endogene krachten

Aardplaten

De Alpen = plooiingsgebergte

Platentektoniek 

Divergent

bewegen van elkaar, diverse kanten op

Convergent

bewegen naar elkaar, duiken onder elkaar

Transform

bewegen langs elkaar

Gebergtevorming B97 B110 door endogene kracht

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Afbraak van gebergten door exogene kracht 

B115 en B116

Jong (plooiings)gebergte

Oud (plooiings)gebergte

Onder druk en hoge temperatuur kan kalksteen in

metamorfe gesteente veranderen = marmer.

Verwering B115

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie B116

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Erosie B116

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

De Jura in Zwitserland: een voorbeeld van een oud gebergte.

Even dieper op ingaan..

In de atlas

Het ontstaan van de Alpen,

een prachtig: Plooiingsgebergte

Bekijk mij

http://www.schooltv.nl/video/hoe-zijn-de-alpen-ontstaan-door-platentektoniek/

Dit is een Plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

(plooiien = rimpelen, golven, als een accordeon in elkaar drukken, ze zitten vaak ook bovenaan een gordijn)

Maar, wat is er dan gebeurd?

Ontstaan plooiingsgebergte

Gebergte dat is ontstaan door plooiing van stukken van de aardkorst.

Hoe kan het dan dat die platen bewegen?

Platentektoniek

= het bewegen van aardplaten, door de convectiestromen)

Waarom beweegt de aarde?

platentektoniek

Dit zijn endogene krachten (zie definitie verderop in LessonUp)

Door platentektoniek...

Bergen

Vulkanen

Aardbevingen

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Het veranderen van de aarde van... 

binnenuit

buitenaf

Ontstaan Alpen

Welke type gesteentes vind je in de Alpen? Hoe kan dat?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Belangrijk

De jaartallen, wanneer wat gebeurde, zijn belangrijk om te leren

Sedimentgesteente

Deze kalksteen is gevormd toen er nog een zee was, maar kan nu bovenop een berg gevonden worden

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Alpen

De Alpen lopen door Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Slovenie en Italie.

Waar liggen de Alpen?

Deze les:

1. Waar liggen de Alpen?

2. Hoe zijn de Alpen ontstaan?

3. Hoe slijten bergen/gesteentes af?

4. Hoe zie je of een berg jong of oud is?

Ontstaan Alpen

De grond in de Alpen was dus ooit een zeebodem!

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen noem je: Erosie en verwering

Erosie = Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door water:

Zeewater of rivierwater

Voor erosie

Na erosie

Erosie

door rivier

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

riviererosie: horizontale erosie

Verticale erosie

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie door wind

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door een BEWEGING

Erosie

door rivier (en wind)

Erosie en verwering

Wat was het verschil?

Verwering                                                     Erosie

Verschil erosie en verwering

Het afslijten van bergen/gesteentes/landschappen door:

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

EROSIE:

altijd een verplaatsing / beweging

door bijvoorbeeld:

 wind, ijs/gletsjer, rivier

VERWERING:

altijd op 1 plek, geen beweging

Verwering = Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van het weer en plantengroei. Op één plek.

Chemische verwering

Chemische verwering

Chemische verwering in de stad

Chemische verwering in de bergen

Biologische verwering

(Mechanische) verwering

Mechanische verwering

Verwering

Mechanische verwering

Chemische verwering

Biologische verwering

verwering waarbij gesteente verbrokkelt zonder dat de samenstelling verandert

Het oplossen van gesteente door de inwerking van water, zuren en zuurstof.

verwering door de werking van plantenwortels in de scheuren van gesteente

weinig reliëf

veel reliëf

Reliëf = Hoogteverschillen in het landschap.

Oud/jong gebergte?

Oud/jong gebergte?

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoe zie je welk gebergte jong en oud is?

Vroeger

Nu

Hooggebergte

Hooggebergte

Middelgebergte / 

Heuvelland 

Laagland

Heuvelland

Middelgebergte

Hooggebergte

Oud gebergte

Ardennen

Veel lager

Flauwe hellingen

Afgeronde toppen

Veel erosie/verwering

Jong gebergte

Alpen

Hoog

Steile hellingen

Spitse bergtoppen

Diepe dalen
Weinig erosie/verwering

Verschil exogene en endogene krachten

Verwering

Erosie

Platentektoniek, aardbevingen

Exogene krachten
Verwering

• mechanische verwering

• chemische verwering

Erosie

• water

• wind

• ijs

Endogene krachten

• Platentectoniek

• Aardbevingen

• Vulkanisme

• Gebergtevorming

Endogene kracht

Kracht die de aardkorst van binnenuit verandert.

Exogene kracht

Kracht die de aardkorst van buitenaf verandert.

Het ontstaan van de Alpen

• 100 miljoen jaar geleden:  

• tropische zee, vorming van dikke lagen dode dieren en planten = sediment gesteenten

• sediment: zand, klei, veen

• sedimentgesteente: door hoge druk aan elkaar gekit.

• zand --> zandsteen, klei --> kleisteen (schalie), kalksteen

• kenmerken: laagjes en fossielen.

Wat zie je?

Wat is de verbinding?

Ontstaan van de Alpen

80 miljoen jaar geleden 

Afrikaanse plaat beweegt naar het noorden en duwt de sediment gesteenten in de tropische zee voor zich uit. De zeebodem kreukelde, plooide en brak.

30 miljoen jaar geleden: De Afrikaanse plaat duwt de sedimentgessteenten naar Europa en zo werden de Alpen tegen Europa aangeduwd. De Afrikaanse plaat schoof er zelf als laatste overheen.

Quizje!
herhalen/nabespreken

Convergent

Divergent

Transform

Jong gebergte

Oud gebergte

Hoge spitse toppen

Diepe dalen

Afgesleten toppen

Begroeiing

Wat is een plooiingsgebergte?

A

Gebergte dat is ontstaan door buiging van de aardkorst

B

Gebergte dat is ontstaan door plat maken van de aardkorst

C

D

Wat zijn endogene krachten?

A

Krachten van uit het heelal

B

Krachten van buiten de aardkorst

C

Krachten van binnenuit de aarde

D

Krachten van planten

Wat ontstaat er als er twee continentale platen tegen elkaar botsen?

A

Er ontstaat een vulkaan

B

Er ontstaan bergen en vulkanen

C

Er ontstaat plooiingsgebergte, maar geen vulkanen

D

Er ontstaan plooiings-gebergte en schildvulkanen

Gaat het om een exogene of een endogene kracht?

Aardbeving: 

Weer: 

Verwering: 

Vulkaan

uitbarsting: 

Erosie:

Endogene

Endogene

Exogene

Exogene

Exogene

erosie

verwering

erosie

verwering

erosie

sedimentatie

verwering en erosie

erosie en sedimentatie

sedimentatie

Gezamenlijk bordaantekening maken

Neem deze over in je schrift zodra de volledige bordaantekening is gemaakt! 

zelf oefenen

Aan de slag: individueel uitwerken (in stilte)

1. Maak §1 (H2). Opdr. 2,3,5,8,11

2. Klaar? Maken samenvatting §1 (H3)

20

minute

00

second

+30 s

Les 2

Docent

Startklaar

Op je plek zitten

Tas op de grond

Werkboek open voor HW controle!

Meteen aan de slag!

Welk begrippen uit H2.1 'De vorming van de Alpen' zijn hier van toepassing?

4

minute

00

second

+30 s

Vandaag

• Toets bespreken

• Herhalen H2.1 & bespreken H2.2

Toets bespreken

Leren van de toets:

Heb je...

- Geleerd met bronnen uit het boek?

- Aandacht gegeven aan de vraag: wat wil de vraag nu eigenlijk van je weten/testen?

- De W-vragen gebruikt? Wat?-Waar-Waarom Juist Daar? 

Toets bespreken

Heb je een vraag n.a.v. toetsbespreking? 

Noteer je vraag op het blaadje, dan kijk ik nogmaals naar de vraag. 

Vorige les

Bekijk je bordaantekeningen ook!

Kijkvragen:

Wat zijn endogene krachten?

Wat zijn exoxene krachten?

Welke twee soorten verwering bestaan er?

Waar kom je verwering door temperatuurverschillen vooral tegen?

Wat is chemische verwering?

Hoe ontstaat chemische verwering?

Afbraak van gebergten

Exogene kracht

Erosie

Het uitschuren en afschuren van hard gesteente door met verweringsmateriaal geladen water, ijs of wind.

Verwering

Het uiteenvallen van gesteente onder invloed van weer en plantengroei.

Sedimentatie

Afzetting van materiaal dat is meegenomen door water, wind of ijs.

Jong (plooiings)gebergte

Oud (plooiings)gebergte

Hoe ontstaat dit verschil?

• Ontstaan van gebergte = endogene kracht

• Erosie en verwering = exogene kracht

• Oude gebergten leiden aan erosie en verwering

Verwering

Verwering 

Het uiteenvallen van gesteenten onder invloed van weer en plantengroei.

Mechanische verwering

Vorstverwering

• water in spleten bevriest en zet uit

Verwering door temperatuursverschillen

• steen is overdag heet en zet uit, snachts koud en krimpt

Biologische verwering

• wortels persen zich in spleten en drukken stenen uit elkaar

Chemische verwering

Def.: Verwering waarbij de samenstelling van het gesteente verandert

• Reactie van zuurstof en water met gesteente

• Door zure regen wordt dit versterkt

• Op deze manier worden grotten gevormd

Karstgebieden Def.: Gebied waar kalksteen is opgelost
                                      (chemische verwering door zuur water)

Afbraak van gebergten

Jong (plooiings)gebergte

Oud (plooiings)gebergte

Alpiene fase

• Jonge gebergten zijn 'pas' tientallen miljoenen jaren geleden ontstaan

Huiswerk bespreken: 

§1 (H2) opdr 2 - 6

2.2 Rivieren van ijs

The animation above shows a sequence of false-color images from Landsat 5 and 7 (wavelength bands 5-4-3) of Baltoro Glacier flowing in the Karakoram range from 1991 to 2002. The moving ice appears in shades of gray and blue; the brighter blues on the surrounding landscape are changing snow and ice cover. The image below is an example of the flow velocity maps that Dehecq, Gardner, and colleagues can derive from such imagery.

Aan het eind van de les weet je:

Hoe een gletsjer bijdraagt aan de opbouw en afbraak van het landschap.

Uit welke onderdelen een gletsjer bestaat.

Waarom sommige gletsjers smelten en andere niet.

Wanneer er ijstijden zijn geweest.

Rivieren van ijs

De IJstijd

IJstijd 

Glaciaal ❄️

Koude periode. Temperatuur daalde met zo'n 5 graden.

Interglaciaal ☀️

Warme periode.

IJstijd: tijdens & na

IJstijd (glaciaal): een heel koude periode voor de wereld.

Veel gletsjers in de Alpen. Deze vormden het landschap door erosie.

Nu: gletsjers zijn weg, maar de vorm van het landschap blijft over.

Gletjser

Rivier van ijs die langzaam naar beneden beweegt. (40-50 cm per jaar.

Het hele jaar valt er sneeuw.

Gletsjer

Sneeuw komt op de grond;

Sneeuw verandert in firn

IJsmassa beweegt.

Gletsjers

Een dik pak ijs dat is ontstaan uit bevroren lagen oude sneeuw.

Gletsjers liggen in de dalen (niet op de steile toppen) van een berg.

Erosie en sedimentatie

Een gletsjer neemt door erosie aan alle kanten veel puin mee.

Een berg puin die door een gletsjer ontstaat, heet een morene.

De onderdelen van een gletsjer

Wat is firn?

korrelige, overjarige en ijsachtige sneeuw

Firnbekken is een plek waar de Firn zich ophoopt

Wat is een grondmorene?

Sediment dat achterblijft als de gletsjer smelt

Zijmorene ligt aan de zijkant van de ijstong

Eindmorene ligt aan het uiteinde van de gletsjer

Middenmorene Ligt op een plek waar twee gletsjertongen samenkomen.

Erosie en sedimentatie

zijmorene

Gletsjerpuin aan de zijkant van een gletsjer.

grondmorene

Gletsjerpuin aan de zijkant van een gletsjer.

eindmorene

Verpulverd materiaal dat een gletsjer voor zich uit heeft geschoven en dat na het afsmelten van de gletsjer is blijven liggen.

Waarom ziet een gletsjer er grijs uit?

Morenes

Berg puin meegevoerd door de gletsjer.

Er zijn 3 soorten morenes:

- Zijmorenes

- Grondmorenes

- Eindmorenes

Morenes in ijs zorgen voor erosie van het landschap. 

Als het ijs smelt blijven de stenen achter in het landschap: sedimentatie

Eindmorenes

Materiaal dat een gletsjer voor zich uit heeft geschoven

U-dal

V-dal

U-dal

Kenmerken u-dal

Vlakke bodem

Steile bergwanden

Breed dal

Een gletsjer vormt een U-dal

Steile wanden

Vlakke bodem

Een V-dal (door een rivier)

Een U-dal (door een gletsjer)

Verder met bordaantekeningstencils

zelf oefenen

Aan de slag: Fluisteren mag

1. Maak §2 (H2). Opdr. 1,2,4,5,6,7,8,9

2. Klaar? Maken samenvatting §2 (H3)

10

minute

00

second

+30 s