Vergelijkingen en ongelijkheden (Wiskunde B havo), les 1: Uitleg

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Vergelijkingen en ongelijkheden

Examenstof wiskunde B havo

1 / 27
next
Slide 1: Slide
New lesson editorWiskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

This lesson contains 27 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg over vergelijkingen en ongelijkheden voor havo wiskunde B: f(x) = g(x) oplossen, stelsels van twee lineaire vergelijkingen, ongelijkheden in intervalnotatie en vergelijkingen met een parameter. Met eigen grafieken en acht controlevragen.

Items in this lesson

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Vergelijkingen en ongelijkheden

Examenstof wiskunde B havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein B2 Vergelijkingen en ongelijkheden (vaardigheden 5 tot en met 9, met 1 tot en met 4 als basis), met C2.6 en C2.7 voor stelsels.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan f(x) = g(x), een stelsel van twee lineaire vergelijkingen en een ongelijkheid oplossen, een vergelijking met een parameter oplossen en dit toepassen in een context.

This item has no instructions

Wat betekent het als twee grafieken elkaar snijden?

Verwacht: ze hebben daar dezelfde y, ze zijn gelijk, het snijpunt, f(x) = g(x), ze kruisen. Koppel dit aan de vergelijking f(x) = g(x): alle volgende onderwerpen in deze les (stelsels, ongelijkheden, parameters) gaan hierop terug. Laat ook de woorden onder en boven vallen; die komen terug bij ongelijkheden.

f(x) = x² en g(x) = x + 2 snijden elkaar in (−1, 1) en (2, 4)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Snijpunten: f(x) = g(x)

  • Waar de grafieken van f en g elkaar snijden, is f(x) = g(x).

  • Gelijkstellen: x² = x + 2. Herleid tot 0: x² − x − 2 = 0.

  • Ontbind of gebruik de abc-formule: (x + 1)(x − 2) = 0, dus x = −1 of x = 2.

  • Vul x in f(x) of g(x) in voor de y: de snijpunten zijn (−1, 1) en (2, 4).

Controleer samen: (−1)² = 1 en −1 + 2 = 1; 2² = 4 en 2 + 2 = 4. Dit is subdomein B2, vaardigheid 5: f(x) = g(x) met f en g standaardfuncties. Het ontbinden zelf (B2.2) komt uit het onderwerp lijnen en parabolen: leg de nadruk op het gelijkstellen. Veelgemaakte fouten: alleen de x-waarden noemen terwijl de vraag om coördinaten vraagt, na één oplossing stoppen, of delen door x (bij x² = 3x verlies je dan x = 0; dat komt terug in de training). Image credit: Eigen figuur

f(x) = x² en g(x) = 2ˣ hebben drie snijpunten

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Met de GR: snijpunten benaderen

  • Lukt algebra niet, zoals bij x² = 2ˣ? Teken beide grafieken op je GR.

  • Gebruik de optie voor snijpunten en lees de x-coördinaten af.

  • Hier zijn er drie: x ≈ −0,77, x = 2 en x = 4.

  • Staat er algebraïsch? Dan gebruik je geen specifieke GR-optie, benaderen mag wel.

  • Staat er exact? Dan mag niets benaderd worden.

Volgens de lijst met examenwerkwoorden in de syllabus: bij algebraïsch geen specifieke opties van de GR, maar tussenantwoorden en eindantwoord mogen benaderd; bij exact mag niets benaderd. Controle van het benaderde snijpunt: (−0,7667)² is ongeveer 0,5878 en 2 tot de macht −0,7667 is ook ongeveer 0,5878. x = 2 en x = 4 kloppen exact: 2² = 2² = 4 en 4² = 16 = 2⁴. De naam van de optie verschilt per GR: laat leerlingen hem op hun eigen GR opzoeken. Rond pas aan het eind af. Image credit: Eigen figuur

Waar snijden f(x) = x² − 4x en g(x) = x − 4 elkaar? Geef de x-coördinaten.

A

x = 1 en x = 4

B

x = −1 en x = 4

C

x = 0 en x = 4

D

x = 4

x² − 4x = x − 4 geeft x² − 5x + 4 = 0, dus (x − 1)(x − 4) = 0. Wie x² − 3x − 4 = 0 krijgt, telt −4x + x op in plaats van −4x − x en kiest −1 en 4. 0 en 4 zijn de nulpunten van f, niet de snijpunten met g. Alleen x = 4 kiezen vergeet de tweede oplossing.

Bereken de y-coördinaat van het snijpunt met de grootste x-coördinaat.

x² − x = x + 3 geeft x² − 2x − 3 = 0, dus (x − 3)(x + 1) = 0. De grootste x is 3 en dan is y = g(3) = 6. Het andere snijpunt is (−1, 2). Verwachte fouten: antwoord 3 (de x-coördinaat) of 2 (het snijpunt met x = −1).

De lijnen y = 2x − 1 en y = −3x + 14 snijden in (3, 5)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Stelsel: substitutie

  • Een stelsel zijn twee vergelijkingen met x en y tegelijk. De oplossing is het snijpunt van twee lijnen.

  • Stelsel: y = 2x − 1 en 3x + y = 14.

  • Substitueer y = 2x − 1 in de tweede vergelijking: 3x + 2x − 1 = 14.

  • Dus 5x = 15, x = 3 en y = 2 · 3 − 1 = 5.

Controle: 3 · 3 + 5 = 14 en 5 = 2 · 3 − 1. Het stelsel is de vraag naar het snijpunt van de lijnen y = 2x − 1 en y = −3x + 14 (de tweede vergelijking herschreven). Substitueren werkt het best als één vergelijking al y = … of x = … is. Veelgemaakte fout: x berekenen en dan vergeten y uit te rekenen, of x en y verwisselen in het antwoord. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Stelsel: eliminatie

  • Handig als geen van beide vergelijkingen al y = … of x = … is.

  • Stelsel: 2x + 3y = 12 en 4x − y = 10.

  • Vermenigvuldig de tweede met 3: 12x − 3y = 30. Tel op: 14x = 42, dus x = 3.

  • Vul x = 3 in: 4 · 3 − y = 10, dus y = 2.

  • Controleer in beide vergelijkingen: 2 · 3 + 3 · 2 = 12 en 12 − 2 = 10.

Het doel van eliminatie is dat één onbekende wegvalt: hier valt y weg doordat +3y en −3y samen 0 zijn. Alle getallen: 3 · 10 = 30, 12 + 30 = 42 en 42/14 = 3. Veelgemaakte fout: de vermenigvuldiging alleen op de linkerkant uitvoeren (dan klopt het stelsel niet meer).

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Geen of oneindig veel oplossingen

  • Twee lijnen kunnen elkaar snijden, evenwijdig lopen of samenvallen.

  • Snijden (verschillende richtingscoëfficiënt): precies één oplossing.

  • Evenwijdig, zoals y = 2x + 1 en y = 2x − 3: geen oplossing. Dat heet een strijdig stelsel.

  • Samenvallend, zoals y = 2x + 1 en 2y = 4x + 2: oneindig veel oplossingen. Dat heet een afhankelijk stelsel.

  • Bij eliminatie zie je dat aan een onmogelijke uitkomst zoals 0 = 4, of aan 0 = 0.

Syllabus C2: de oplosbaarheid van een stelsel in verband brengen met de onderlinge ligging van de lijnen; de begrippen strijdig stelsel en afhankelijk stelsel staan in de begrippenlijst. Trek je y = 2x − 3 af van y = 2x + 1, dan blijft 0 = 4 over: onmogelijk, dus geen oplossing. Bij 2y = 4x + 2 is de vergelijking gewoon twee keer y = 2x + 1: elk punt van de lijn is een oplossing.

Los het stelsel op: 3x + y = 11 en x − y = 1. Wat is x?

Tel de vergelijkingen op: 4x = 12, dus x = 3. Dan is y = x − 1 = 2. Controle: 3 · 3 + 2 = 11. Verwachte fout: y = 2 als antwoord geven, of x en y verwisselen.

Welk stelsel heeft geen oplossing?

A

y = 3x − 2 en y = −3x + 5

B

y = 3x − 2 en 2y = 6x − 4

C

y = 3x − 2 en y = 3x + 5

D

y = 3x − 2 en y = x + 5

Geen oplossing betekent evenwijdige lijnen die niet samenvallen: dezelfde richtingscoëfficiënt 3, andere beginwaarde. Het stelsel met 2y = 6x − 4 heeft oneindig veel oplossingen (dezelfde lijn): wie dat kiest, verwart strijdig en afhankelijk. De andere twee hebben verschillende richtingscoëfficiënten en dus één snijpunt.

f(x) = x² en g(x) = x + 2 snijden elkaar in (−1, 1) en (2, 4)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Ongelijkheid: f(x) < g(x)

  • f(x) < g(x) betekent: de grafiek van f ligt onder de grafiek van g.

  • Stap 1: los de gelijkheid f(x) = g(x) op. Die x-waarden zijn de grenzen.

  • Stap 2: kijk in de grafiek of schets welk stuk onder of boven ligt.

  • Hier ligt f onder g voor −1 < x < 2 en boven g voor x < −1 of x > 2.

Controle met een testpunt: x = 0 ligt tussen −1 en 2 en daar is 0² = 0 < 0 + 2 = 2, dus f ligt onder g. Syllabus (examenwerkwoorden): wordt een ongelijkheid zoals 5/x < x exact gevraagd, dan wordt verwacht dat de gelijkheid 5/x = x exact wordt opgelost; de tekens in de oplossing hoeven niet te worden verantwoord. Veelgemaakte fout: de ongelijkheid behandelen als een vergelijking en alleen de grenzen noemen. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Intervalnotatie en ongelijkheden

  • Bij < en > hoort een open grens ⟨ ⟩: de grens zelf telt niet mee.

  • Bij ≤ en ≥ hoort een gesloten grens [ ]: de grens telt wel mee.

  • −1 < x < 2 schrijf je als ⟨−1, 2⟩ en −1 ≤ x ≤ 2 als [−1, 2].

  • x ≥ 2 wordt [2, →⟩ en x < 3 wordt ⟨←, 3⟩. Bij twee stukken gebruik je ∪: ⟨←, −1⟩ ∪ ⟨2, →⟩.

  • Je mag het antwoord ook als ongelijkheid geven: x < −1 of x > 2.

Notatie zoals in Getal & Ruimte: gesloten grens [ ], open grens ⟨ ⟩ (niet ( ) of < >), komma als scheiding en pijlen voor onbegrensd. De pijl hoort altijd bij een open haakje. Laat leerlingen een getal controleren: −1 hoort niet bij ⟨−1, 2⟩ maar wel bij [−1, 2].

y = x² − 3x − 4: boven de x-as voor x < −1 en x > 4

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Ongelijkheid met een schets

  • Voorbeeld: los op x² − 3x ≥ 4.

  • Herleid tot 0: x² − 3x − 4 ≥ 0, dus (x + 1)(x − 4) ≥ 0. Nulpunten: x = −1 en x = 4.

  • Schets de dalparabool: op of boven de x-as buiten de nulpunten.

  • Dus x ≤ −1 of x ≥ 4, ofwel ⟨←, −1] ∪ [4, →⟩.

Het teken ≥ betekent dat de nulpunten zelf meetellen: gesloten grenzen. Bij > zou het ⟨←, −1⟩ ∪ ⟨4, →⟩ zijn. Veelgemaakte fouten: het stuk tussen de nulpunten kiezen (dat is de oplossing van ≤ 0), of het ongelijkheidsteken tijdens het herleiden vergeten. Controle met een testpunt: x = 0 geeft 0 − 0 = 0, en 0 ≥ 4 klopt niet; x = 5 geeft 25 − 15 = 10 ≥ 4. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Ongelijkheid met een wortel

  • Bij een wortel let je ook op het domein.

  • Voorbeeld: √(x − 1) ≤ 3. Het domein is x ≥ 1.

  • Eerst √(x − 1) = 3: x − 1 = 9, dus x = 10.

  • De wortelgrafiek stijgt: tot x = 10 ligt hij op of onder 3. Dus 1 ≤ x ≤ 10, ofwel [1, 10].

Syllabus B2.10: een ongelijkheid f(x) ≤ c oplossen waarbij f een samengestelde functie is. Veelgemaakte fout: het domein vergeten en x ≤ 10 opschrijven, terwijl √(x − 1) voor x < 1 niet bestaat. De grafiek van √(x − 1) is de wortelgrafiek, een eenheid naar rechts verschoven.

Voor welke x ligt de grafiek van f boven de grafiek van g?

A

⟨←, −1⟩ ∪ ⟨2, →⟩

B

⟨−1, 2⟩

C

[−1, 2]

D

⟨0, 3⟩

Tussen de snijpunten ligt de bergparabool f boven de lijn g. De snijpunten zelf horen er niet bij (boven betekent f(x) > g(x)), dus open grenzen. ⟨←, −1⟩ ∪ ⟨2, →⟩ is het gebied waar f onder g ligt; [−1, 2] telt de snijpunten mee; ⟨0, 3⟩ zijn de y-coördinaten van de snijpunten, niet de x-coördinaten. Image credit: Eigen figuur

Los op: x² + 2x < 8.

A

⟨←, −4⟩ ∪ ⟨2, →⟩

B

[−4, 2]

C

⟨−2, 4⟩

D

⟨−4, 2⟩

x² + 2x − 8 < 0, dus (x + 4)(x − 2) < 0. De dalparabool ligt onder de x-as tussen de nulpunten −4 en 2; de grenzen horen er bij < niet bij. ⟨←, −4⟩ ∪ ⟨2, →⟩ is de oplossing van > 0; [−4, 2] is van ≤ 0; ⟨−2, 4⟩ komt uit x² − 2x − 8 en is dus een tekenfout.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Parameter: oplossing met een letter

  • In ax + 3 = 2x + 9 is a een parameter: een vaste letter die voor elk getal kan staan.

  • Behandel a als een getal en los op naar x: (a − 2)x = 6.

  • Delen door a − 2 geeft x = 6/(a − 2). De oplossing is een functie van a.

  • Voor a = 2 staat er 2x + 3 = 2x + 9: dat klopt nooit, dus dan is er geen oplossing.

Syllabus B2.9: een vergelijking met een parameter oplossen en de oplossing schrijven als functie van de parameter. Controle met een getal: a = 5 geeft x = 6/3 = 2 en 5 · 2 + 3 = 13 = 2 · 2 + 9. Veelgemaakte fout: delen door a − 2 zonder te kijken of a − 2 = 0 kan zijn.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Parameter: hoeveel oplossingen?

  • Neem x² − 4x = p. De lijn y = p snijdt de parabool y = x² − 4x.

  • Herleid: x² − 4x − p = 0, dus D = (−4)² − 4 · 1 · (−p) = 16 + 4p.

  • D > 0 (p > −4): twee oplossingen. D = 0 (p = −4): één. D < 0 (p < −4): geen.

  • De top van de parabool is (2, −4): lager dan −4 komt de grafiek niet.

Dit combineert de discriminant (abc-formule) met de grafiek: de vergelijking x² − 4x = p heeft zoveel oplossingen als de lijn y = p snijpunten heeft met de parabool. Check: p = 5 geeft x² − 4x − 5 = (x − 5)(x + 1) = 0, twee oplossingen, en 5 > −4. Veelgemaakte fout: het teken van −p in de discriminant: −4 · 1 · (−p) = +4p.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Opstellen bij een context

  • A kost € 12 per maand plus € 0,05 per belminuut. B kost € 5 per maand plus € 0,12 per belminuut.

  • A is goedkoper als 12 + 0,05m < 5 + 0,12m, dus 7 < 0,07m.

  • Dus m > 100. Bij precies 100 minuten kosten ze allebei € 17.

  • Antwoord in de context: bij meer dan 100 belminuten per maand is A goedkoper.

Syllabus B2.8: een vergelijking of ongelijkheid opstellen bij een probleemsituatie, oplossen en de oplossing interpreteren. 12 + 0,05 · 100 = 17 en 5 + 0,12 · 100 = 17. Bij m = 100 zijn de kosten gelijk, dus A is pas goedkoper bij m > 100. Veelgemaakte fout: het antwoord als kaal getal geven ('100') zonder de context en zonder te letten op > in plaats van ≥.

Voor welke waarde van p heeft x² − 6x = p precies één oplossing?

A

p = 9

B

p = 3

C

p = −3

D

p = −9

x² − 6x − p = 0 heeft D = 36 + 4p. Eén oplossing als D = 0, dus p = −9: de lijn y = −9 raakt de parabool in de top (3, −9). p = 9 is een tekenfout; p = 3 is de x-coördinaat van de top; p = −3 komt uit een rekenfout (36 + 12p of 12 + 4p).

Bij welk kleinste aantal bezoeken n is A in totaal goedkoper dan B?

30 + 2n < 12 + 5n geeft 18 < 3n, dus n > 6. Bij n = 6 zijn de kosten gelijk (beide € 42), dus A is pas goedkoper vanaf 7 bezoeken (€ 44 tegen € 47). Verwachte fout: antwoord 6, door n > 6 te lezen als n ≥ 6.

Wat vind je nu het lastigst?

1

f(x) = g(x) oplossen

2

Een stelsel oplossen

3

Een ongelijkheid in intervalnotatie

4

Een vergelijking met een parameter

Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.

Leg uit waarom je bij f(x) < g(x) eerst f(x) = g(x) oplost.

Een goed antwoord: de oplossingen van f(x) = g(x) zijn de x-waarden waar de grafieken snijden, dus waar f van boven g naar onder g gaat of andersom; die snijpunten zijn de grenzen van het interval. Daarna kijk je met een schets of grafiek welk stuk onder ligt. Verwachte fout: 'omdat < ook een = is'.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Begrippen (1/2)

  • snijpunt: punt waar twee grafieken elkaar snijden, met dezelfde x en dezelfde y

  • gelijkstellen: f(x) = g(x) opschrijven om de x-coördinaten van de snijpunten te vinden

  • herleiden: een vergelijking omwerken, bijvoorbeeld tot 0 aan één kant

  • stelsel: twee vergelijkingen met twee onbekenden die tegelijk moeten kloppen

  • substitutie: een onbekende vervangen door een uitdrukking uit de andere vergelijking

This item has no instructions

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ALGEBRA · VERGELIJKINGEN

Begrippen (2/2)

  • eliminatie: vergelijkingen optellen of aftrekken zodat één onbekende wegvalt

  • strijdig stelsel: stelsel zonder oplossing: de lijnen zijn evenwijdig

  • afhankelijk stelsel: stelsel met oneindig veel oplossingen: de lijnen vallen samen

  • ongelijkheid: een vergelijking met <, >, ≤ of ≥, zoals f(x) < g(x)

  • parameter: een vaste letter in een vergelijking, zoals a in ax + 3 = 2x + 9

This item has no instructions