Examentraining 6e les _ Erfelijkheid en evolutie - PLS1337

• Biologie
• Middelbare school
• vmbo lwoo, mavo
• Leerjaar 4

Eindexamentraining

Corrigeren (samen oefenen) Examenbundel

Van generatie op generatie

Bladzijde 118 tot en met 127
Opgave 1 tot en met 31

Erfelijkheid en evolutie
Bladzijde 134 tot en met 142
Opgave 1 tot en met 24

Erfelijkheid

Erfelijkheid is: het doorgeven van erfelijke eigenschappen van generatie op generatie

In alle cellen van een kind zit de helft van de erfelijke eigenschappen van de vader en de helft van de moeder

Erfelijkheidsonderzoek

Erfelijkheidsonderzoek is het bestuderen van DNA, de genen en/of de chromosomen

Ook wordt er gekeken naar erfelijke aandoeningen

- Prenataal onderzoek

- Hielprik (na de geboorte)

Fouten in de toets

evolutie/natuurlijke selectie moeten ze kennen en herkennen ze niet uit de vraagstelling. Meer mee oefenen

oefenen met evolutionaire stambomen kan beter

Geslachtscellen en lichaamscellen

Lichaamscellen: paren chromosomen (46 chromosomen)

22 paren chromosomen

1 paar geslachtschromosomen

Vrouw: XX en man XY

Geslachtscellen: enkelvoudige chromosomen (23 chromosomen

Zaadcellen van man, eicellen bij de vrouw

Kruisingen

Kruising: versmelting van twee geslachtscellen (bevruchting)

Belangrijke termen

Genotype (erfelijke eigenschappen), fenotype (uiterlijke kenmerken)

Allel: een variant van een gen

Homozygoot (AA/aa), heterozygoot (Aa)

Dominant Allel (A), recessief gen (a)

Intermediair: bij heterozygoot komen beide allelen tot uiting

DNA en genen

DNA

- De belangrijkste drager van erfelijke informatie

Chromosomen

- Bestaan uit lange strengen DNA

- Komen in paren voor (1 van vader, 1 van moeder)

Gen

- Stukje chromosoom dat informatie voor een erfelijke eigenschap bevat (bijvoorbeeld haarkleur)

Mutatie

- Verandering in erfelijk materiaal

- Goed, slecht of geen resultaat

Kruisingen

Kruisingen

Moedercel: de cel die gaat delen (altijd 46 chromosomen)

Dochtercel: de cellen die uit de moedercel ontstaan

Mitose

Vormen de nieuwe lichaamscellen

Belangrijk bij groei en herstel

Dochtercel hetzelfde als moedercel (46 chromosomen)

Meiose / reductiedeling

Vormen van nieuwe geslachtscellen

Het aantal chromosomen is gehalveerd, belangrijk bij voortplanting

De dochtercellen zijn verschillend van moedercel

Kruisingsschema

Selectie

Natuurlijke selectie

De natuur zelf selecteert op eigenschappen (bijvoorbeeld kleur vacht in de sneeuw

Kunstmatige selectie

Bepaalde (goede) eigenschappen worden geselecteerd bij de kruising (door de mens)

Bij het fokken van dieren of veredeling van planten

Evolutie

Mutatie

Een verandering in het erfelijke materiaal (toeval) kan leiden tot nieuwe eigenschappen

Isolatie

Een deel van een populatie raakt gescheiden en vormt een nieuwe populatie

Natuurlijke selectie

In elke populatie zijn variaties in eigenschappen. In een veranderende omgeving zijn andere eigenschappen belangrijker en krijgen succesvolle individuen meer nakomelingen

Variatie

Individuen van een populatie vertonen kleine verschillen, een deel van de verschillen is erfelijk

Evolutie

Om te onthouden

Mitose: het maken van nieuwe lichaamscellen

Meiose: het maken van nieuwe geslachtscellen

Van klein naar groot: gen --> chromosoom --> totaal erfelijk materiaal

Bij kruising: bedenk altijd eerst met wat voor kruising je te maken hebt (welke eigenschap is dominant/recessief, wat is het genotype van de ouders), werk dit uit in een kruisingsschema en kijk wat het genotype van de nakomelingen is.

De celkern

De erfelijke eigenschappen liggen op de chromosomen in de celkern.

Een chromosoom bestaat uit:

DNA en eiwit

Gen

Gen:

Stukje DNA die de informatie bevat voor
1 erfelijke eigenschap.

Elk chromosoom bevat een groot aantal genen, bijvoorbeeld een gen voor haarkleur, haarvorm, huidskleur.

Allelen

Allel: Variatie van een gen: elk gen bestaat uit twee allelen. 

Het ontstaan van het genotype

Genotype:

De informatie voor alle erfelijke eigenschappen.

Het genotype komt tot stand bij de bevruchting.

Gelijke of ongelijke allelen??

Homozygoot en heterozygoot

Hoeveel chromosomenparen zitten in een lichaamscel?

Chromosomen

Een lichaamscel van de mens bevat 46 chromosomen.

Chromosomen komen voor in paren.

De twee chromosomen van een paar zijn aan elkaar gelijk.

Ze bevatten ook de informatie voor dezelfde erfelijke eigenschappen.

Chromosomenportret of karyoram

Geslachtscellen

Een geslachtscel bevat 23 chromosomen.

Chromosomen komen niet in paren voor in geslachtscellen.

Bevruchting

De chromosomen van de zaadcel en de eicel komen bij elkaar.

Wat is bevruchting?

Hoeveel chromosomen bevatten de kern van eicel en de zaadcel?

Geslachtschromosomen

Het 23e chromosomenpaar geeft de geslachtschromosomen aan.

Deze bepalen het geslacht.

Eicel bevat altijd X- geslachtschromosoom

Zaadcel bevat X of Y geslachtschromosoom

Geslachtschromosomen bepalen het geslacht

Vrouw
- Gelijke   chromosomen
- XX

Man
- Ongelijke   chromosomen
- XY

Is dit een chromosomenportret van een man of een vrouw?
Leg je antwoord uit.

Stamboom

Stamboom

Schematisch overzicht van een erfelijke eigenschap binnen een familie.

Stamboom van een gezin

Wat zijn de genotypen van de gezinsleden?

Gouden regel

Het afwijkend fenotype kan alleen ontstaan als beide ouders heterozygoot zijn (Aa).
Het afwijkend fenotype is homozygoot recessief (aa).

1

2

3

4

5

Gouden regel

Het afwijkend fenotype kan alleen ontstaan als beide ouders heterozygoot zijn (Aa).
Het afwijkend fenotype is homozygoot recessief (aa).

Aa
bruin

Aa
bruin

Aa/ AA
bruin

Aa/ AA
bruin

aa
blond

Wie zijn mannen in deze stamboom?

1. Alle personen weergegeven met een vierkant
2. Alle personen weergegeven met een rondje

Het gen voor taaislijmziekte is ...

1. Dominant
2. Recessief
3. Kan ik niet uit deze stamboom halen
4. Nog nooit van die woorden gehoord

De ouders zijn beiden dragers (Aa) van het gen dat taaislijmziekte veroorzaakt.

Het kind met de ziekte heeft als genotype aa.

Om te onthouden!!!!!!

In de afbeelding is in een stamboom de overerving van albinisme bij een gezin weergegeven. De ouders uit dit gezin krijgen een vierde kind.

Hoe groot is de kans dat dit kind pigment heeft?

1. 25%
2. 50%
3. 75%
4. 100%

Persoon nummer 4 heeft als enige blauwe ogen (genotype is bb).
De rest heeft bruine ogen.

Van welke personen in deze stamboom kun je met zekerheid zeggen dat ze het genotype Bb hebben?

1. 1 en 2
2. 1 en 3
3. 2 en 3
4. 2 en 5

Om te houden!!

labrador

  Kruising:

- P= Ouders ( Latijn; parentes = ouders)
- F1= 1e generatie nakomelingen
                        (Latijn: Filii= kinderen)
- F2= 2e generatie nakomelingen
  (Nakomelingen van de F1 generatie die
    zich heeft voortgeplant).

Een kruisingsschema maken

Door een kruisingsschema te maken kun je voorspellen welke fenotypen de nakomelingen van een kruising krijgen.

Een zwartharige labrador X een geelharige labrador.

Een kruisingsschema is een tabel waarin je alle mogelijke combinaties van allelen bij één kruising noteert.

Een kruisingsschema maken

Boek: bladzijde 186 en 187

               Een kruisingsschema maken

Verhouding genotype:       AA    :     Aa   :    aa
                                                     1     :      2     :     1
Verhouding fenotype: zwart  :   geel
                                              3       :      1
                                             75%   :    25%

zwart= (A) (dominant)
geel= (a)

kruising 1:  zwart (homozygoot) x geel
kruising 2:  F1 nakomelingen paren onderling
Hoe groot is de kans  op elke vachtkleur in de F2?

Bij erwtenplanten is het allel voor rode bloemkleur (A) dominant over het allel voor witte bloemkleur (a).

Wat is het genotype van een erwtenplant met een rode bloemkleur?

1. AA
2. Aa
3. aa

         Evolutionaire stamboom van groepen roofdieren                blz 245

Drie groepen roofdieren zijn:
- de hondachtigen

- de wasbeerachtigen 

- de zeehonden.

Aan welke van deze groepen zijn de beren het meest verwant?

4. Inclusieve didactiek

De docent past diverse strategieën toe om de betrokkenheid van alle leerlingen te garanderen. Door regelmatig het begrip van de lesstof te controleren en zo nodig de uitleg aan te passen, blijft de stof toegankelijk voor iedereen. Flexibele en heterogene differentiatie ondersteunt dit proces. Interactie in de klas wordt versterkt door het gebruik van thuistalen. Verder creëert de docent een contextrijke en inclusieve leeromgeving door (culturele) achtergronden in de lesstof te integreren. Door positief en proactief op leerlinggedrag te reageren, wordt het voor leerlingen makkelijker om gewenst gedrag te tonen en actief deel te nemen aan de les.

         Evolutionaire stamboom van groepen roofdieren

Welke twee diergroepen hebben de meeste overeenkomsten in hun DNA?

4. Inclusieve didactiek

De docent past diverse strategieën toe om de betrokkenheid van alle leerlingen te garanderen. Door regelmatig het begrip van de lesstof te controleren en zo nodig de uitleg aan te passen, blijft de stof toegankelijk voor iedereen. Flexibele en heterogene differentiatie ondersteunt dit proces. Interactie in de klas wordt versterkt door het gebruik van thuistalen. Verder creëert de docent een contextrijke en inclusieve leeromgeving door (culturele) achtergronden in de lesstof te integreren. Door positief en proactief op leerlinggedrag te reageren, wordt het voor leerlingen makkelijker om gewenst gedrag te tonen en actief deel te nemen aan de les.