LUIDER 16 · Biko (Peter Gabriel)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
16
BIKO
PETER GABRIEL · 1980
Een Engelse rockster maakt een rouwlied voor een Zuid-Afrikaanse activist.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Items in this lesson
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
16
BIKO
PETER GABRIEL · 1980
Een Engelse rockster maakt een rouwlied voor een Zuid-Afrikaanse activist.
Biko gaat over Steve Biko, de Zuid-Afrikaanse activist die in 1977 in politiehechtenis overleed. De les noemt dat hij na mishandeling tijdens verhoren stierf, zonder details, en laat geen beelden van geweld zien. Deze les en de les over (Something Inside) So Strong van Labi Siffre vullen elkaar aan: Biko is een rouwlied uit de jaren zeventig, So Strong een lied van hoop uit de jaren tachtig. De apartheid wordt ook kort genoemd in de les over Zwart wit. Image credit: Theo Blonk / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE VRAAG VAN DEZE LES
Waarom zingt een Engelse popster over een man die hij nooit heeft ontmoet?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen wie Steve Biko was en waarvoor hij opkwam
uitleggen hoe Gabriel van een nieuwsbericht een rouwlied maakte
beschrijven hoe Zuid-Afrikaanse muziek en trommels het lied dragen
Laat de vraag van de les even hangen. Leerlingen noemen misschien: omdat hij boos was, omdat hij beroemd was en aandacht kon geven, omdat onrecht ver weg ook jou aangaat. Die antwoorden komen aan het eind terug. Vraag kort of iemand weet wat apartheid was; leg het uit op de volgende dia's.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
EERSTE KEER LUISTEREN
Peter Gabriel, Biko (albumversie, 1980)
Let op het begin en het eind: wat hoor je daar dat niet door Gabriel gezongen wordt? En welk instrument klinkt het hele nummer door, als een hartslag?
Officiële audio van de albumversie (7:32) van het derde album van Peter Gabriel (1980). Het nummer begint en eindigt met opnames van liederen die op de begrafenis van Steve Biko werden gezongen. Laat leerlingen na afloop noemen wat ze hoorden: een koor in een andere taal, een zware trommel, een klank die op een doedelzak lijkt. Is de tijd krap, start dan na de intro en stop na het koor aan het eind. Verder kijken: Gabriel live op het WOMAD-festival in 1982, officieel kanaal (YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=INQ6pfgkxqA). Daar hoor je hoe hij het publiek laat meezingen.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE TIJD
Zuid-Afrika in de jaren zeventig
In Zuid-Afrika geldt apartheid: de wet deelt mensen in naar huidskleur. Zwarte Zuid-Afrikanen mogen niet stemmen en moeten apart wonen, leren en reizen.
In 1976 gaan in Soweto duizenden scholieren de straat op, omdat ze les moeten krijgen in het Afrikaans. De politie schiet. Het verzet groeit, en de regering wordt nog strenger.
1948
APARTHEID WORDT DE OFFICIËLE POLITIEK VAN ZUID-AFRIKA
Apartheid is Afrikaans voor gescheidenheid. De regering deelde iedereen in: wit, zwart, kleurling of Indiër. Daar hing alles van af: waar je mocht wonen, naar welke school je ging, met wie je mocht trouwen. Veel verzetsorganisaties, zoals het ANC van Nelson Mandela, waren sinds 1960 verboden; Mandela zat vanaf 1962 gevangen. De opstand in Soweto begon op 16 juni 1976. Bij de opstand en de onrust daarna vielen honderden doden; noem geen details en laat geen foto's van die dag zien. In de les over So Strong komt Zuid-Afrika in de jaren tachtig aan bod.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE MAN
Steve Biko: zwart is mooi
Steve Biko (1946) is student geneeskunde als hij in 1969 een eigen studentenbond voor zwarte studenten opricht. Hij wil dat zwarte mensen trots zijn op wie ze zijn: Black Consciousness.
De regering legt hem in 1973 een verbanning op. In 1977 wordt hij opgepakt. Na mishandeling tijdens verhoren overlijdt hij op 12 september, 30 jaar oud.
Raam van Steve Biko door Daan Wildschut, Sint-Annakerk, Heerlen.
Black Consciousness (zwart bewustzijn): Biko vond dat zwarte Zuid-Afrikanen zich eerst zelf moesten bevrijden van het idee dat ze minder waren, en hun eigen organisaties moesten leiden. Onder zwart verstond hij iedereen die door apartheid werd achtergesteld, ook kleurlingen en Indiërs. Zijn studentenbond heette SASO. Een verbanning (banning order) betekende: hij mocht zijn woonplaats King William's Town niet uit, niet met meer dan één persoon tegelijk praten en niet in het openbaar spreken, en kranten mochten hem niet citeren. Hij werd op 18 augustus 1977 bij een wegversperring opgepakt en overleed op 12 september in Pretoria. De politie beweerde eerst dat hij in hongerstaking was; de rechter vond niemand schuldig. Ruim 20.000 mensen kwamen naar zijn begrafenis. De foto toont een deel van het Koppenraam (1978) van Daan Wildschut in de Sint-Annakerk in Heerlen, met twaalf moderne heiligen en martelaren, onder wie ook Anne Frank en Martin Luther King. Image credit: artist: Daan Wildschut; photographer: Sergé Technau / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE MAKER
Een nieuwsbericht aan de ontbijttafel
Peter Gabriel (1950) was zanger van de Engelse band Genesis en maakt sinds 1977 solo-albums. Hij hoort op de radio dat Biko is opgepakt en denkt: hij is bekend, dus hij is veilig.
Een paar weken later hoort hij bij het ontbijt dat Biko dood is. Hij schrijft zijn gedachten op in zijn dagboek. Twee jaar later wordt dat een lied.
1977
GABRIEL HOORT OP DE RADIO DAT STEVE BIKO IS OVERLEDEN
Op zijn eigen website vertelt Gabriel dat hij dacht dat bekendheid Biko zou beschermen, en dat hij geschokt was toen hij bij het ontbijt het nieuws van zijn dood hoorde. De aantekeningen in zijn dagboek werden twee jaar later het begin van de tekst. Hij werkte een maand aan de basis van het nummer en ongeveer een jaar aan de tekst. Hij verdiepte zich in die tijd ook in Afrikaanse muziek, wat je in het nummer terughoort. Doorvraag: Gabriel had Biko nooit ontmoet. Waarom raakte dit nieuws hem toch zo?
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1
Het begint als een nieuwsbericht: een stad, een maand, een jaar en de kamer op het politiebureau waar Biko werd verhoord. Dan volgt een korte aanroep in het Xhosa.
REFREIN
Steeds opnieuw klinkt alleen zijn naam, met de mededeling dat hij dood is. Meer is er niet: de naam zelf wordt de aanklacht.
COUPLET 2
De zanger vertelt hoe het nieuws hem niet loslaat, zelfs niet als hij slaapt. Hij is woedend over wat zwarte Zuid-Afrikanen wordt aangedaan, alleen om hun huidskleur.
COUPLET 3
Een beeld van vuur: door één man te doden, wakkert de regering het verzet juist aan. Het slot waarschuwt de regering: wat zij doet, blijft niet langer verborgen.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wijs op de opbouw: van zakelijk verslag, via de eigen gevoelens van de zanger, naar een waarschuwing aan de regering. De Xhosa-woorden roepen de geest aan; je kunt ze lezen als een oproep aan Biko's geest om bij het verzet te blijven. Het refrein bestaat bijna alleen uit zijn naam: zo moest iedereen die de radio aanzette die naam horen. De tekst noemt geen geweld in detail.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
VRAAG
In het laatste couplet gebruikt Gabriel het beeld van vuur. Wat bedoelt hij daarmee?
Door Biko te doden, maakt de regering het verzet sterker
Door Biko te doden, is het verzet voorgoed gedoofd
Na Biko's dood moet het verzet met geweld terugslaan
Na Biko's dood dooft de woede van de zanger langzaam uit
Het goede antwoord: de regering denkt het verzet te stoppen, maar de dood van Biko wakkert het juist aan, zoals wind een vuur groter maakt. Leerlingen die het beeld van vuur met geweld verbinden, kiezen soms voor terugslaan; het lied roept daar niet toe op. Doorvraag: klopte die voorspelling? (Biko werd een symbool, over de hele wereld; zie de nawerking.)
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE MUZIEK
Een begrafenis in muziek
Trommel
Een zware Braziliaanse trommel, de surdo, speelt steeds hetzelfde patroon van twee tonen: de ruggengraat van het nummer.
Stilstand
Een vervormde gitaar herhaalt steeds hetzelfde, boven een lange, lage bromtoon. Er gebeurt weinig, en dat maakt het plechtig.
Doedelzak
Een synthesizer klinkt als een klagende doedelzak. Dat doet denken aan een begrafenis, en ook aan een mars.
Zuid-Afrika
Begin en eind zijn opnames van liederen die op Biko's begrafenis klonken. Het lied opent en sluit als een rouwdienst.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Geproduceerd door Steve Lillywhite, met Hugh Padgham als technicus, voor Peter Gabriel (1980), ook bekend als Melt. Bezetting: Peter Gabriel (zang, piano, drumpatroon), Phil Collins (surdo), Jerry Marotta (drums), David Rhodes (gitaar), Larry Fast (synthesizer en de doedelzakklank), Dave Ferguson (screeches). De muziek staat bijna stil: geen opbouw naar een groot refrein, maar een rouwstoet die langzaam voorbijtrekt. De albumversie opent met Ngomhla sibuyayo en sluit met Senzeni Na?; op de single klinkt aan het eind Nkosi Sikelel' iAfrika, het latere volkslied van Zuid-Afrika. Gabriel noemde de surdo de ruggengraat van het stuk. Hij koos de doedelzak omdat dat instrument niet alleen Schots is maar ook elders voorkomt. Luisteropdracht: laat leerlingen aanwijzen waar de doedelzakklank opkomt en wat die op dat moment doet met het gevoel. Vergelijk met Strange Fruit: ook hier geen vrolijk meezingrefrein, maar herhaling en stilte.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
DE NAWERKING
Het publiek zingt verder
In Zuid-Afrika wordt de plaat verboden. Elders wordt Biko een vast slot van Gabriels concerten. Aan het eind stopt de band, en zingt het publiek alleen verder.
Zo gaat de naam Biko de wereld over. Andere muzikanten gaan ook protesteren, zoals op de plaat Sun City (1985). In 1988 zingt Gabriel het op het concert voor Nelson Mandela.
Peter Gabriel op het Amnesty-concert A Conspiracy of Hope, VS, juni 1986.
De Zuid-Afrikaanse douane verbood de single en het album omdat ze schadelijk zouden zijn voor de veiligheid van de staat. Gabriel vroeg het publiek na afloop vaak om zelf in actie te komen. Steven Van Zandt zei dat Biko het begin was van zijn project Artists United Against Apartheid, met de protestplaat Sun City. In 1986 trok Gabriel mee met de Amnesty-tournee A Conspiracy of Hope (foto: New Jersey, juni 1986), in 1988 met Human Rights Now!. In 1987 verscheen een live-versie bij de film Cry Freedom van Richard Attenborough, over Biko en journalist Donald Woods. Het concert voor de 70e verjaardag van Mandela was in 1988 in het Wembley Stadium in Londen. Covers: Joan Baez (1987), Simple Minds (1989), Paul Simon (2013). In 1997 vroegen vijf politiemannen amnestie aan bij de Waarheids- en Verzoeningscommissie; in 1999 werd die geweigerd, omdat ze niet de volle waarheid vertelden en hun verhaal ongeloofwaardig was. Niemand is ooit veroordeeld. Image credit: Steven Toole / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Eens
Oneens
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
STELLING
Een popster moet zich niet bemoeien met de politiek van een ander land.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Gabriel was een witte Engelsman die nooit in Zuid-Afrika was geweest. Mag je dan namens anderen zingen, of juist omdat je gehoord wordt? (Hij gaf Biko een podium dat Biko zelf niet meer had; tegelijk kan het voelen alsof een buitenstaander het verhaal overneemt.) Doorvraag 2: Zuid-Afrika verbood de plaat. Waarom was de regering bang voor een popliedje?
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
TERUG NAAR DE VRAAG
Waarom zingt een Engelse popster over een man die hij nooit heeft ontmoet?
WAT BLIJFT
Steve Biko wilde dat zwarte Zuid-Afrikanen trots waren op wie ze waren. Hij overleed in 1977 in politiehechtenis.
Gabriel hoorde het nieuws en maakte er een lied van, zodat de hele wereld zijn naam zou horen.
Trommels, Zuid-Afrikaanse begrafenisliederen en het meezingende publiek maken er een rouwlied en een aanklacht van.
This item has no instructions
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
Over welk nieuwsbericht uit een ander land zou jij een lied willen maken, en waarom?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet bericht over iemand of een groep ver weg, en legt uit waarom een lied daar aandacht voor kan vragen, zoals Gabriel een naam steeds liet herhalen. Veelgemaakte fout: een algemeen thema (oorlog, armoede) zonder concreet verhaal of persoon.
LUIDER
16 · BIKO · PETER GABRIEL
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
