LUIDER 29 · Mothers of the Disappeared (U2)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
29
MOTHERS OF THE DISAPPEARED
U2 · 1987
Een stil lied voor moeders die niet weten waar hun kinderen zijn.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Items in this lesson
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
29
MOTHERS OF THE DISAPPEARED
U2 · 1987
Een stil lied voor moeders die niet weten waar hun kinderen zijn.
Les over Mothers of the Disappeared van U2, het slotnummer van het album The Joshua Tree (1987). Het lied gaat over de verdwenen mensen onder de dictaturen in Latijns-Amerika, vooral in Argentinië en Chili, en over hun moeders. Het onderwerp is zwaar: ontvoering, marteling en moord. De les noemt dat wel, maar zonder details of schokkende beelden. Er kunnen leerlingen met Latijns-Amerikaanse wortels in de klas zitten voor wie dit familiegeschiedenis is. Er is geen clip; de video is de officiële audio. Image credit: Javier Paredes / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe zing je over mensen die er niet meer zijn, maar ook nooit gevonden zijn?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen wie de desaparecidos waren in Argentinië en Chili
vertellen hoe de Moeders van de Plaza de Mayo in actie kwamen
beschrijven hoe de stille, ingetogen muziek rouw en onzekerheid laat horen
Vraag vooraf: wat is het verschil tussen iemand die is overleden en iemand die verdwenen is? Bij een verdwijning is er geen graf, geen afscheid en geen zekerheid. Dat is de kern van deze les. Zoek Argentinië en Chili samen op de kaart.
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
EERSTE KEER LUISTEREN
U2, Mothers of the Disappeared (1987)
Luister met je ogen dicht. Welke instrumenten hoor je, en welke juist niet? Welk gevoel geeft het ritme je?
Officiële audio van het U2-kanaal op YouTube (geremasterde versie uit 2007), 5 minuten en 14 seconden. Laat leerlingen na afloop drie woorden noemen voor de stemming: stil, donker, droevig, dreigend. Vergelijk met Pride (les 24) of Sunday Bloody Sunday (les 19): U2 kan ook heel zacht protesteren. Verder kijken: een live-uitvoering tijdens de Joshua Tree-tournee van 1987 in Tempe, Arizona, staat in de film Rattle and Hum (1988).
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
DE TIJD
Opgehaald en nooit teruggekomen
In Argentinië regeerde van 1976 tot 1983 een legerleiding, in Chili van 1973 tot 1990 generaal Pinochet. Wie kritiek had, liep gevaar: studenten, vakbondsleden, journalisten.
Veel van hen werden thuis of op straat opgepakt en kwamen nooit terug. De regering ontkende alles. Zij heten de desaparecidos: de verdwenen mensen.
30.000
ZOVEEL VERDWENEN MENSEN NOEMEN MENSENRECHTENGROEPEN IN ARGENTINIË
Het getal 30.000 is een schatting van mensenrechtenorganisaties; de Argentijnse waarheidscommissie CONADEP documenteerde in 1984 bijna 9000 gevallen. Noem het verschil gerust: veel verdwijningen zijn nooit gemeld of bewezen. In Chili erkennen de officiële commissies (Rettig, 1991, en Valech, 2004 en 2011) ruim 3000 mensen die onder Pinochet werden vermoord of verdwenen, en ongeveer 40.000 politieke gevangenen, van wie de meesten werden gemarteld. Kinderen die in gevangenschap werden geboren, werden soms aan andere gezinnen gegeven; de Grootmoeders van de Plaza de Mayo hebben er inmiddels ruim 130 teruggevonden. In die tijd steunden de VS verschillende rechtse regimes in Latijns-Amerika als bondgenoten tegen het communisme; dat speelt ook een rol op de rest van The Joshua Tree.
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
HET VERZET
Elke donderdag rond het plein
Op 30 april 1977 kwamen in Buenos Aires een paar moeders samen op de Plaza de Mayo, voor het presidentiële paleis. Samenscholen was verboden, dus liepen ze in paren rondjes.
Op hun hoofd droegen ze een witte doek met de naam van hun kind. Ze lopen nog altijd, elke donderdag.
Geschilderde witte hoofddoeken op de Plaza de Mayo in Buenos Aires.
De eerste moeders waren met ongeveer veertien, onder leiding van Azucena Villaflor. De witte hoofddoeken waren eerst luiers van hun kinderen, met namen en geboortedata erop geborduurd. Villaflor werd in december 1977 zelf ontvoerd en vermoord; haar resten werden in 2005 geïdentificeerd en op de Plaza de Mayo begraven. De beweging splitste in 1986 in twee groepen. In El Salvador ontstond in 1977 een vergelijkbare groep, COMADRES. De geschilderde hoofddoeken op de foto liggen op het plein zelf. Doorvraag: waarom was juist een groep moeders voor de legerleiding moeilijk aan te pakken? Image credit: Aleksandrs Timofejev… / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
HET ONTSTAAN
Bono in Midden-Amerika
In juni 1986 speelde U2 op een tournee van Amnesty International door de VS, samen met onder anderen Sting. Daar ontmoette Bono mensen die gemarteld waren.
In juli 1986 reisde hij met zijn vrouw Ali naar Nicaragua en El Salvador, waar oorlog was. Hij leerde er moeders kennen van wie de kinderen verdwenen waren.
Het monument voor de slachtoffers van de burgeroorlog in San Salvador, El Salvador.
De tournee heette A Conspiracy of Hope: zes concerten in de VS ter gelegenheid van 25 jaar Amnesty International. Bono noemde Amnesty-adressen in de hoes van The Joshua Tree. De melodie had hij al eerder bedacht: in 1985, toen hij met Ali als vrijwilliger in Ethiopië was, schreef hij een liedje om kinderen hygiëne te leren. Hij werkte het nummer uit op de klassieke gitaar van zijn schoonmoeder (Wikipedia). Uit dezelfde reis kwam ook Bullet the Blue Sky, een veel harder nummer van hetzelfde album. Sting schreef over hetzelfde onderwerp They Dance Alone (1987), over de moeders in Chili: zie de les over dat nummer. De foto toont het Monumento a la Memoria y la Verdad in San Salvador (2003): een zwarte muur met de namen van tienduizenden burgerslachtoffers en verdwenen mensen uit de burgeroorlog in El Salvador (1980 tot 1992). Doorvraag: waarom is een naam op een muur zo belangrijk als er geen graf is? Image credit: Jorge Montenegro (www.jmontenegro.com.sv) / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
WIE SPREEKT
De ik is een groep: de moeders zelf. Bono zingt in hun naam, alsof zij aan het woord zijn en over hun eigen zonen en dochters vertellen.
DE BEELDEN
De kinderen zijn weg, maar de moeders merken ze overal om zich heen: in de natuur, in het weer, in het donker van de nacht. Afwezig en toch aanwezig.
WAT ONTBREEKT
Er valt geen naam van een land, een dictator of een dader. Daardoor gaat het lied over alle verdwenen mensen, waar ook ter wereld.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Het lied is kort en heeft weinig woorden: er is veel ruimte voor muziek en stilte. Wijs op het perspectief: de moeders spreken zelf, U2 is alleen de stem. De beelden uit de natuur en de nacht laten voelen dat de kinderen niet begraven zijn: ze zijn nergens en daardoor overal. Laat leerlingen bij het lezen zelf zien dat er geen land genoemd wordt. U2 droeg het nummer later ook op aan verdwenen mensen in andere landen, zoals een Koerdische man die in 1995 in Turkije verdween.
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
VRAAG
Wie is er in het lied aan het woord?
De verdwenen kinderen zelf, vanuit de cel
Een soldaat die spijt heeft van wat hij deed
De moeders van de verdwenen kinderen
Een journalist die verslag doet op de radio
Het goede antwoord: de moeders van de verdwenen kinderen. Ze spreken over hun zonen en dochters. Leerlingen die voor de kinderen zelf kiezen, horen de beelden van nacht en opsluiting en denken dat de kinderen spreken. Doorvraag: waarom kiest Bono ervoor om de moeders te laten spreken, en niet zichzelf als toeschouwer, zoals in Sunday Bloody Sunday?
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
DE MUZIEK
Protest in een fluistertoon
Drums
Een drumloop van Larry Mullen Jr., vertraagd en bewerkt met veel galm. Het klinkt dof en dreigend, als iets in de verte.
Brom
Producer Brian Eno mengt een piano als slagwerk door de loop. Samen vormen ze een lage, doorgaande brom onder het hele nummer.
Gitaar
The Edge speelt weinig en zacht. Er is geen solo en geen harde gitaar: de stilte tussen de noten doet mee.
Zang
Bono zingt zacht en ingetogen, zonder de grote uithalen van een stadionrock-nummer. Het is een klaagzang.
Verdieping. Opgenomen in Melbeach, het huis van The Edge in Dublin, dat de band als studio inrichtte; producers Daniel Lanois en Brian Eno. De drumpartij kwam oorspronkelijk uit een ander nummer (One Tree Hill); die opname werd vertraagd en door een galmapparaat (Lexicon PCM70) gestuurd. Adam Clayton noemde het resultaat een klank die het duister van de doodseskaders oproept (Wikipedia). Bespreek hoe de lage, doffe drums, de weinige instrumenten en de zachte stem de stemming bepalen: het lied klinkt als een wake, niet als een demonstratie. Het nummer sluit The Joshua Tree af, na de grote hits van het album: een bewuste, stille uitgang. Doorvraag: waarom is zacht hier misschien sterker dan hard?
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
DE NAWERKING
Santiago, 1998: de moeders op het podium
In 1998 speelde U2 voor het eerst in Chili, in het Nationale Stadion. Na de staatsgreep van 1973 werden daar duizenden gevangenen vastgehouden.
Bij Mothers kwamen moeders van verdwenen Chilenen het podium op, met foto's van hun kinderen. Bono vroeg Pinochet te vertellen waar de lichamen lagen. Het concert was live op tv.
U2 in Santiago de Chile, februari 1998, met familie van verdwenen Chilenen.
Het concert was op 11 februari 1998; het werd live op de Chileense televisie uitgezonden omdat veel mensen de kaartjes niet konden betalen. In 1973 werden in het stadion in een paar maanden meer dan 12.000 mensen vastgehouden. Een paar dagen eerder, in Buenos Aires, stonden de Moeders van de Plaza de Mayo bij U2 op het podium. Pinochet werd in maart 1998 senator voor het leven en werd in oktober 1998 in Londen gearresteerd op verzoek van een Spaanse rechter. Bono nam in 1998 ook een versie zonder instrumenten op, in het Engels en het Spaans, voor een verzamelalbum van de Moeders. In 2005 kreeg U2 de onderscheiding Ambassador of Conscience van Amnesty International. Image credit: Bstn869 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Eens
Oneens
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
STELLING
Een rockband moet zich niet bemoeien met de politiek van een ander land.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: U2 is een Ierse band. Had Bono het recht om in Chili Pinochet aan te spreken? Wat vonden de moeders op het podium er vermoedelijk van? Doorvraag 2: een beroemde band trekt aandacht die de moeders zelf nooit krijgen. Maar wie staat er dan in de schijnwerpers: de moeders of de band?
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe zing je over mensen die er niet meer zijn, maar ook nooit gevonden zijn?
WAT BLIJFT
In Argentinië en Chili verdwenen duizenden mensen, volgens mensenrechtengroepen zelfs tienduizenden. Hun families kregen geen graf en geen antwoord.
Het lied laat de moeders zelf spreken en noemt geen land, zodat het voor alle verdwenen mensen geldt.
De trage, bewerkte drums, de lage brom en de zachte zang maken van het protest een stille klaagzang.
This item has no instructions
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
Waarom kan een stil lied soms meer indruk maken dan een luid protestnummer? Geef een voorbeeld.
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet muzikaal middel (lome, doffe drums, weinig instrumenten, zachte zang, stilte) en verbindt dat met het onderwerp: rouw en onzekerheid vragen om luisteren, niet om schreeuwen. Een sterk antwoord vergelijkt met een ander nummer uit de reeks, zoals Strange Fruit. Veelgemaakte fout: alleen zeggen dat het mooi of zielig klinkt, zonder muzikaal middel.
LUIDER
29 · MOTHERS OF THE DISAPPEARED · U2
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
