LUIDER 23 · Smalltown Boy (Bronski Beat)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
23
SMALLTOWN BOY
BRONSKI BEAT · 1984
Een danshit over een jongen die weg moet uit zijn stad, omdat daar geen plek is voor wie hij is.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Items in this lesson
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
23
SMALLTOWN BOY
BRONSKI BEAT · 1984
Een danshit over een jongen die weg moet uit zijn stad, omdat daar geen plek is voor wie hij is.
Deze les gaat over Smalltown Boy van Bronski Beat: een lied over een homoseksuele jongen die door zijn omgeving wordt uitgesloten en naar de grote stad vertrekt. Houd er rekening mee dat er in elke klas leerlingen kunnen zijn die zelf lhbti+ zijn, of die het nog niet weten of nog niet willen zeggen. Het gesprek gaat over het lied en de maatschappij, niemand hoeft iets over zichzelf te vertellen. De clip toont een groep jongens die de hoofdpersoon aanvalt (kort, geen bloed) en een pijnlijke scène met zijn ouders: kondig dat vooraf aan. Image credit: Andrew D. Hurley / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE VRAAG VAN DEZE LES
Waarom moest de jongen uit Smalltown Boy weg om zichzelf te kunnen zijn?
NA DEZE LES KUN JE
beschrijven hoe homo's in het Groot-Brittannië van 1984 werden behandeld
uitleggen hoe het lied uitsluiting laat zien vanuit één jongen
benoemen hoe de dansbare muziek en de hoge stem de boodschap dragen
Spreek vooraf af hoe je praat: respectvol, geen grappen over wie iemand is, niemand wordt gevraagd naar zijn of haar eigen geaardheid. Leg lhbti+ uit: lesbisch, homo, bi, trans, intersekse, en meer. De vraag van de les komt aan het eind terug. Wijs er aan het eind op dat leerlingen bij de mentor, de vertrouwenspersoon of de Kindertelefoon terechtkunnen als het onderwerp iets met ze doet.
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
KIJK EN LUISTER
Bronski Beat, Smalltown Boy (clip, 1984)
Wat gebeurt er met de jongen, en hoe reageren de mensen om hem heen? Past de muziek bij wat je ziet?
De officiële clip op het kanaal van London Records (ongeveer 5 minuten). Kondig aan dat de hoofdpersoon wordt aangevallen en dat zijn ouders hard reageren. Laat leerlingen na afloop de scènes op volgorde noemen: zwembad, aanval, afscheid van de ouders, vertrek met de trein. En het contrast: het nummer klinkt als een danshit, het verhaal is verdrietig. Andere versie: Bronski Beat live bij Top of the Pops, 7 juni 1984 (https://www.youtube.com/watch?v=PS-z3V6sTQQ).
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE TIJD
Groot-Brittannië, 1984: liefde met een leeftijdsgrens
Seks tussen twee mannen was in Engeland pas sinds 1967 niet meer strafbaar, in Schotland pas sinds 1981. En dan nog alleen vanaf 21 jaar. Voor een man en een vrouw was dat 16.
Veel homo's hielden hun leven geheim, uit angst voor pesten, geweld of ontslag. Ook de nieuwe ziekte aids maakte de angst en de vooroordelen groter.
Mars voor de rechten van homo's en lesbiennes in Londen, 1983.
Bronnen: Sexual Offences Act 1967 (Engeland en Wales), Criminal Justice (Scotland) Act 1980, van kracht op 1 februari 1981. Pas in januari 2001 werd de leeftijd voor iedereen 16. Het debuutalbum van Bronski Beat heet daarom The Age of Consent (de leeftijd waarop je wettelijk mag instemmen met seks). Op de hoes stond een lijst met die leeftijden in Europese landen en het telefoonnummer van de Londense Gay Switchboard, een hulplijn. Ter vergelijking: in Nederland geldt sinds 1971 dezelfde leeftijd voor iedereen, toen het wetsartikel 248bis werd geschrapt. Houd het bij de wet en de gevolgen, ga niet in op details. Image credit: AlisonW / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE MAKER
Van Glasgow naar Londen
Zanger Jimmy Somerville groeide op in Glasgow, in Schotland. In 1980 vertrok hij naar Londen, waar hij openlijk kon leven zoals hij was.
In 1983 begon hij daar Bronski Beat met Steve Bronski en Larry Steinbachek. Alle drie waren openlijk homo: in 1984 heel bijzonder voor een popband. Smalltown Boy was hun eerste single.
Somerville zingt op Pride London, 2009.
Somerville is geboren op 22 juni 1961 in Glasgow. In Londen was hij betrokken bij de London Gay Teenage Group. Het lied is geen dagboek, maar put uit wat hij en veel anderen meemaakten: gepest worden en weggaan van huis. Somerville verliet de band in 1985 en begon The Communards met Richard Coles (hit: Don't Leave Me This Way, 1986). Steinbachek overleed in 2017, Bronski in 2021. Andere popsterren uit die tijd hielden hun geaardheid vaak geheim of zwegen erover. Image credit: johnrobertshepherd / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE CLIP
Een zwembad, een aanval en een trein
In de clip van regisseur Bernard Rose speelt Somerville zelf de hoofdrol. In een zwembad probeert hij contact te maken met een jongen die hij leuk vindt. Later wordt hij door een groep aangevallen, met die jongen erbij.
Thuis omhelst zijn moeder hem. Zijn vader geeft hem geld voor de reis, maar weigert hem een hand te geven. Hij neemt de trein naar Londen, samen met de andere bandleden. Veel homoseksuele jongeren herkenden er in 1984 hun eigen leven in.
De clip is opgenomen in een sportcentrum in Oost-Londen. Rose regisseerde ook de eerste clip van Relax van Frankie Goes to Hollywood. Het geweld is kort en zonder bloed in beeld. Het gebaar van de vader zegt zonder woorden hoe groot de afwijzing is. Doorvraag: wie is er in deze clip eigenlijk het probleem, de jongen of de mensen om hem heen? Let erop dat het gesprek over de reacties van de omgeving gaat, niet over de vraag of de jongen iets verkeerd deed.
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1
Een jongen verlaat zijn stad met alleen wat hij kan dragen. Hij wacht in zijn eentje op de trein, op weg naar iets onbekends.
COUPLET 2
Thuis kan hij niet zeggen wie hij is. Zijn moeder begrijpt hem niet. Op straat wordt hij gepest en geslagen. Hij voelt zich klein en alleen.
REFREIN
Het refrein herhaalt steeds de drang om te vertrekken. Thuis is er voor hem geen toekomst en geen plek voor liefde.
Lees de volledige tekst via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Wijs op het perspectief: het lied vertelt over de jongen van buitenaf, maar zijn gevoel staat centraal. Het woord homo valt nergens: iedereen die zich buitengesloten voelt, kan zich erin herkennen. Toch was voor het publiek in 1984 duidelijk waar het over ging, door de zanger, de band en de clip. Let op de tegenstelling klein (de stad, de jongen) en groot (de wereld waar hij heen gaat).
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
VRAAG
Het woord homo valt nergens in de tekst. Waarom begrepen veel luisteraars toch meteen waar het lied over ging?
Door een openlijk homoseksuele band en een clip die het toonde
Door een refrein waarin de jongen zegt op wie hij verliefd is
Door interviews waarin de band elk couplet precies uitlegde
Door de hoes van de single, waar de hele songtekst op stond
Goed antwoord: de betekenis zit in de combinatie van lied, zanger en clip. De band was openlijk homo en de clip laat zien waarom de jongen wordt aangevallen. Er is geen refrein over verliefdheid en de tekst stond niet op de hoes. Doorvraag: wat is het voordeel van een tekst die het niet letterlijk zegt? (Meer mensen kunnen zich erin herkennen, ook wie om een andere reden buiten de groep valt.)
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE MUZIEK
Een danshit met tranen
Falsetstem
Somerville zingt heel hoog, in falset: een kopstem boven zijn gewone bereik. Het klinkt breekbaar en klaaglijk, als iemand die bijna huilt.
Synthpop
Alles is elektronisch: synthesizers, een drumcomputer en een baslijn die steeds op en neer springt. Het klinkt als een kloppend hart, of een trein die niet stopt.
Dans en verdriet
Het klinkt als de homoclubs van toen (hi-NRG, snelle disco), maar de sfeer is somber. Je kunt erop dansen en tegelijk voelen hoe eenzaam de jongen is.
Verdieping. De baslijn is geprogrammeerd op een Roland MC-202, volgens Steinbachek ontstaan toen de band probeerde Pretty Vacant van de Sex Pistols te coveren: een punknummer werd een dansnummer. Verder: Yamaha DX7, Memorymoog, Sequential Pro-One en een LinnDrum-drumcomputer. Productie: Mike Thorne. Let op de openingsuithaal zonder woorden: de stem als instrument. Hi-NRG is een snelle, elektronische vorm van disco uit de homoclubs van begin jaren tachtig: de muziek komt dus uit precies de plek waar de jongen naartoe vlucht. Doorvraag: waarom werkt een verdrietig verhaal misschien juist op een dansvloer?
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
DE NAWERKING
Van hitlijst tot Pride
1967
Seks tussen mannen niet meer strafbaar in Engeland.
1981
Ook in Schotland niet meer strafbaar.
1984
Smalltown Boy: nummer 3 in Engeland, nummer 1 in Nederland.
2001
Eén leeftijdsgrens van 16 voor iedereen in het Verenigd Koninkrijk.
2015
Brandon Flowers van The Killers zingt een cover.
2024
Veertig jaar later: het lied gaat opnieuw rond op sociale media.
Smalltown Boy stond in augustus 1984 twee weken op 1 in de Nederlandse Top 40, ook in België en Italië was het een nummer 1. In de Amerikaanse dancelijst werd het nummer 1. Rolling Stone zette het in 2023 op nummer 38 van de meest inspirerende lhbti+-liedjes. Bij het 40-jarig bestaan in 2024 hingen er posters met de tekst tijdens Pride in Londen. Het lied wordt nog steeds gedraaid op Pride-feesten, ook in Nederland.
Eens
Oneens
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
STELLING
Een popliedje doet meer voor acceptatie dan een nieuwe wet.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Het gaat over wat liedjes en wetten doen in de maatschappij, niet over wie iemand is. Doorvraag 1: wat kan een lied wat een wet niet kan? (Gevoel, herkenning, het gevoel dat je niet alleen bent.) Doorvraag 2: wat kan een wet wat een lied niet kan? (Bescherming, straf voor geweld, gelijke rechten.) Beide kanten zijn te verdedigen. Grijp in als het gesprek over de geaardheid van leerlingen zelf gaat.
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
TERUG NAAR DE VRAAG
Waarom moest de jongen uit Smalltown Boy weg om zichzelf te kunnen zijn?
WAT BLIJFT
In het Groot-Brittannië van 1984 hadden homo's minder rechten en liepen ze kans op pesten en geweld, ook van dichtbij.
Het lied vertelt het verhaal van één jongen die nergens terechtkan en vertrekt: zo wordt uitsluiting persoonlijk.
De hoge, breekbare stem op een dansbare beat maakte het een hit en een lied waarin veel mensen zichzelf herkenden.
This item has no instructions
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
Wat kan een school doen, zodat niemand zich een smalltown boy of girl hoeft te voelen?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt iets concreets en haalbaars: ingrijpen bij pesten en scheldwoorden, een veilige plek of vertrouwenspersoon, lhbti+ zichtbaar maken in lessen of boeken, een GSA (gender and sexuality alliance). Veelgemaakte fout: een algemene wens ("iedereen moet aardig zijn") zonder te zeggen wie wat doet.
LUIDER
23 · SMALLTOWN BOY · BRONSKI BEAT
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
