L E S 8
Een expeditie naar Troje
Tekst 8C
Het offer
Ifigeneia staat bij het altaar. Dan gebeurt er iets wat niemand verwacht. Wat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 8
Een expeditie naar Troje
Tekst 8C
Het offer
Ifigeneia staat bij het altaar. Dan gebeurt er iets wat niemand verwacht. Wat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 8 Een expeditie naar Troje, tekst 8C Het offer. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Unknown artistUnknown artist, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Tekst 8C Het offer
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen wat Homeros voor de Grieken betekende.
2
Je kunt het augment vinden in een samengesteld werkwoord.
3
Je kunt een praesens historicum herkennen en vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
S T A R T V R A A G
De grootste dichter
Voor de Grieken was Homeros de grootste dichter. Kinderen leerden zijn verzen uit hun hoofd. Welke twee gedichten worden aan hem toegeschreven?
Ilias en Aeneis
Theogonie en Odyssee
Metamorfosen en Ilias
Ilias en Odyssee
Startvraag: de Ilias en de Odyssee. De Aeneis is van de Romein Vergilius, de Metamorfosen van Ovidius, de Theogonie van Hesiodos. Elke afleider bevat dus één echt antwoord: wie goed gokt, moet het tweede ook weten. Op de foto: Ifigeneia wordt naar het altaar gedragen, detail van een muurschildering uit het Huis van de tragische dichter in Pompeii (Napels, Archeologisch Museum). Gevoelig: vandaag lezen de leerlingen over het mensenoffer in Aulis. De tekst blijft zakelijk en het verhaal loopt goed af; geef leerlingen ruimte om te reageren. Image credit: BeakheadIntrados, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Homeros en de Grieken
Homeros is de oudste dichter van Europa die we kennen. Rond 700 v.C. ontstonden de Ilias en de Odyssee: lange gedichten die zangers uit hun hoofd voordroegen. Wie Homeros echt was, weet niemand. De Grieken zagen hem als een blinde zanger.
Voor hen was Homeros hét boek: kinderen leerden zijn verzen op school uit hun hoofd, en volwassenen haalden hem aan als wijze leraar.
Achtergrond: de Ilias (ongeveer 15.700 verzen) en de Odyssee (ongeveer 12.100 verzen) zijn uit een lange mondelinge traditie gegroeid. Op het schilderij (Rembrandt, 1653) legt de filosoof Aristoteles zijn hand op een buste van Homeros. Zulke bustes zijn bedachte portretten: niemand weet hoe Homeros eruitzag, dus beeldhouwers maakten er een oude blinde dichter van. Plato noemt Homeros 'de opvoeder van Griekenland'. Doorvraag: welk boek of verhaal kent bij ons iedereen? Image credit: Rembrandt, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Tekst 8C Woorden
Grieks
betekenis
ὁ βωμός
altaar
ἡ μάχαιρα
mes, offermes
ἡ ἔλαφος
hinde, hert
ἀποθνῄσκει
(hij, zij) sterft
προσφέρει
(hij, zij) brengt erbij
Grieks
betekenis
ἀποπλεῖ
(hij, zij) vaart weg
φέρει
(hij, zij) draagt, brengt
ἀντί + gen.
in plaats van
οὐκέτι
niet meer
αὖθις
weer, opnieuw
Leerwoorden tekst 8C. Drie werkwoorden zijn samengesteld: ἀπο-θνῄσκει, προσ-φέρει, ἀπο-πλεῖ. Laat leerlingen het voorvoegsel en het werkwoord apart benoemen; ἀπό (weg van) en πρός (naar) kennen ze al als voorzetsel. Let op de iota subscriptum in ἀποθνῄσκει. Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Tekst 8C Het offer (1)
Ifigeneia weet nu waarom ze in Aulis is. Wat doet ze?
1
Ἡ Ἰφιγένεια οὐκέτι ἐδάκρυεν.
Πρὸς τὴν μητέρα ἔλεγεν·
«Ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἀποθνῄσκειν ἐθέλω.»
Οἱ Ἀχαιοὶ τὴν κόρην πρὸς τὸν βωμὸν ἦγον.
5
Ὁ δὲ Κάλχας τὴν μάχαιραν προσέφερεν.
τὴν μητέρα haar moeder
ὑπέρ + gen. voor
τῆς Ἑλλάδος (ἡ Ἑλλάς) Griekenland
ἀποθνῄσκειν te sterven
Vertaling regel 1-5: Ifigeneia huilde niet meer. Tegen haar moeder zei ze: 'Ik wil voor Griekenland sterven.' De Grieken brachten het meisje naar het altaar. Kalchas bracht het mes erbij.
Tip: προσέφερεν is samengesteld uit πρός en ἔφερεν; het augment staat in het midden. Bij Euripides verandert Ifigeneia van gedachten: eerst smeekt ze om haar leven (tekst 8B), daarna kiest ze er zelf voor om te sterven, zodat de Grieken kunnen vertrekken. Gevoelig: bespreek dit rustig; de leerlingen weten nog niet dat Artemis haar redt. Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Tekst 8C Het offer (2)
Ἐξαίφνης δὲ ἡ Ἄρτεμις τὴν κόρην σῴζει·
ἀντὶ γὰρ τῆς κόρης ἔλαφον πέμπει.
Τὴν δὲ Ἰφιγένειαν εἰς Ταύρους φέρει.
Ἔπειτα ὁ ἄνεμος αὖθις ἔπνει,
10
καὶ οἱ Ἀχαιοὶ εἰς Τροίαν ἀπέπλεον.
ἐξαίφνης plotseling
εἰς Ταύρους naar de Tauriërs
ἔπνει waaide
Vertaling regel 6-10: Maar plotseling redt Artemis het meisje: in plaats van het meisje stuurt ze namelijk een hinde. Ifigeneia brengt ze naar de Tauriërs. Daarna waaide de wind weer, en de Grieken voeren weg naar Troje.
Tip: in regel 6-8 staat opeens praesens (σῴζει, πέμπει, φέρει): dat is het praesens historicum. Het spannendste moment komt zo dichterbij. In regel 9-10 gaat het verhaal verder in het imperfectum; ἀπέπλεον komt van ἀποπλεῖ. Bron: Apollodoros, Epitome 3, 22: Artemis legt een hinde op het altaar en maakt Ifigeneia priesteres bij de Tauriërs, op de Krim. Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat stuurt Artemis in plaats van Ifigeneia?
Een stier
Een hinde
Een wolk
Een adelaar
Antwoord B: ἀντὶ γὰρ τῆς κόρης ἔλαφον πέμπει (regel 7). ἡ ἔλαφος is een hert; omdat het woord hier vrouwelijk is, vertalen we vaak met hinde. Een stier is een gewoon offerdier en daarom een geloofwaardige afleider. Doorvraag: waarom past juist een hert bij Artemis? (Zij is de godin van de jacht en Agamemnon had haar hert gedood, tekst 8A.)
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Drie versies van het offer
Niet elke Griekse schrijver vertelt het verhaal van Ifigeneia op dezelfde manier.
Homeros
In de Ilias komt het offer niet voor. Wel noemt Agamemnon daar een dochter met de naam Iphianassa.
Aischylos
In zijn tragedie Agamemnon sterft Ifigeneia op het altaar. Klytaimnestra wreekt haar later.
Euripides
Ook bij Apollodoros: Artemis legt op het laatste moment een hinde op het altaar en redt Ifigeneia.
Achtergrond: Ilias 9, 145 noemt drie dochters van Agamemnon: Chrysothemis, Laodike en Iphianassa. Aischylos' Agamemnon (458 v.C.) beschrijft het offer in het eerste koorlied; Klytaimnestra doodt na de oorlog haar man, onder meer om Ifigeneia. De versie met de hinde staat bij Apollodoros (Epitome 3, 22) en in Euripides' Ifigeneia bij de Tauriërs. Doorvraag: waarom kan een mythe zoveel versies hebben? Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
S A M E N S T E L L I N G E N P R A E S E N S H I S T O R I C U M
Bij een samengesteld werkwoord staat het augment tussen het voorvoegsel en het werkwoord: ἀποπλεῖ wordt ἀπέπλει, προσφέρει wordt προσέφερε(ν).
Praesens historicum: midden in een verhaal in de verleden tijd staat soms een praesens. Dat maakt het levendig. Vertaal met een verleden tijd.
praesens
imperfectum
vaart weg
ἀποπλεῖ
ἀπέπλει
brengt erbij
προσφέρει
προσέφερε(ν)
doodt
ἀποκτείνει
ἀπέκτεινε(ν)
gaat naar binnen
εἰσβαίνει
εἰσέβαινε(ν)
gooit eruit
ἐκβάλλει
ἐξέβαλλε(ν)
brengt naar
προσάγει
προσῆγε(ν)
O N T H O U D
Zoek het augment achter het voorvoegsel: ἀπέπλεον is ἀπό plus ἔπλεον. Bij ἐκ wordt het ἐξ voor het augment.
Grammatica: het voorvoegsel verliest zijn eindklinker voor de ε van het augment (ἀπο wordt ἀπ, maar πρός en εἰς houden alles). Bij προσάγει combineren leerlingen twee regels: voorvoegsel plus verlengde beginklinker (8B). Het praesens historicum komt veel voor bij geschiedschrijvers als Herodotos en Xenophon. In het Nederlands kan het ook: 'Gisteren loop ik op straat en wie zie ik daar?' Doorvraag: laat leerlingen zelf een Nederlands voorbeeld bedenken. Image credit: LessonUp
Haal het voorvoegsel eraf. Welk imperfectum blijft over?
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
K E N N I S
2
ἀπέπλεον is ἀπό plus ἔπλεον.
προσέφερεν is πρός plus ἔφερεν.
ἐξέβαλλεν is ἐκ plus ἔβαλλεν.
Antwoord: ἔπλεον, ἔφερεν, ἔβαλλεν. Wie πλέουσιν of φέρει kiest, vergeet dat het augment bij het werkwoord blijft en niet bij het voorvoegsel hoort. ἐβάλλομεν heeft de verkeerde persoon. Doorvraag: waarom wordt ἐκ voor het augment ἐξ?
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke vorm in deze zin is een praesens historicum?
Ὁ Κάλχας τὴν μάχαιραν προσέφερεν· ἐξαίφνης δὲ ἡ θεὰ τὴν κόρην σῴζει.
προσέφερεν
ἐξαίφνης
σῴζει
μάχαιραν
Antwoord C: σῴζει is praesens, midden in een verhaal in het imperfectum. Wie προσέφερεν kiest, ziet het augment in het midden niet en denkt aan een praesens. ἐξαίφνης is een bijwoord, μάχαιραν een zelfstandig naamwoord. Vertaling: Kalchas bracht het mes erbij, maar plotseling redt (redde) de godin het meisje.
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ Ἀχαιοὶ οὐκέτι ἔμενον· εἰς Τροίαν γὰρ ἀπέπλεον.
Vertaling: de Grieken bleven niet meer, want ze voeren weg naar Troje. ἀπέπλεον is samengesteld (ἀπό plus ἔπλεον); het onderwerp Ἀχαιοί maakt duidelijk dat het 'zij' is en niet 'ik'.
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ στρατὸς τὴν κόρην πρὸς τὸν βωμὸν ἦγεν· ἡ δὲ θεὰ τὴν κόρην εἰς Ταύρους φέρει.
Vertaling: het leger bracht het meisje naar het altaar, maar de godin brengt (bracht) het meisje naar de Tauriërs. Extra voor snelle leerlingen: welke vorm is een praesens historicum (φέρει) en welke heeft een verlengde beginklinker (ἦγεν, van ἄγει)?
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ἡ μήτηρ
moeder
metropool
ὁ θάνατος
dood (vgl. ἀποθνῄσκει)
euthanasie
ἡ Ἑλλάς
Griekenland
hellenisme, hellenistisch
Grieks in het Nederlands: een metropool is letterlijk een moederstad (ἡ πόλις, stad); bij de Grieken was dat de stad die een kolonie had gesticht. Euthanasie is een goede dood (εὖ, goed). ὁ θάνατος hoort bij hetzelfde werkwoord als ἀποθνῄσκει. Hellenisme is de periode na Alexander de Grote, waarin de Griekse cultuur zich over de wereld verspreidde. Doorvraag: wat is dan een necropool? (ὁ νεκρός, dode). Image credit: LessonUp
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
T O E P A S S I N G
6
Bij Euripides kiest Ifigeneia er zelf voor om te sterven voor Griekenland. Waarom laat een schrijver haar dat kiezen?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: zo wordt Ifigeneia geen slachtoffer maar een heldin; het publiek in Athene leefde zelf in oorlogstijd (de Peloponnesische Oorlog); Euripides laat ook zien hoe groot de druk van een leger op één persoon kan zijn. Gevoelig: houd het gesprek bij het verhaal en de schrijver. Doorvraag: vind je haar keuze dapper of vind je dat ze geen echte keus had?
L E S 8 · E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Homeros en de Grieken
Augment bij samenstelling vinden
Praesens historicum herkennen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 9A
Agamemnon geeft toe
Apollo straft het Griekse leger. Agamemnon moet toegeven, maar dan pakt hij iets af van Achilles.
G R A M M A T I C A
Zelfstandig naamwoord: gemengde groep (3e declinatie)
Vooruitblik: 9A Agamemnon geeft toe. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: anonymous, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp