L E S 1 0
Patroklos
Tekst 10C
Het verdriet van Achilles
Achilles hoort dat zijn beste vriend dood is. Wie kan hem nog troosten?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 0
Patroklos
Tekst 10C
Het verdriet van Achilles
Achilles hoort dat zijn beste vriend dood is. Wie kan hem nog troosten?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 10 Patroklos, tekst 10C Het verdriet van Achilles. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Benjamin West, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Tekst 10C Het verdriet van Achilles
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Achilles reageert op de dood van Patroklos.
2
Je kunt een pseudo-sigmatische aoristus herkennen en vertalen.
3
Je kunt uitleggen waarom ἤγγειλα geen σ heeft.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een moeder uit de zee
Als Achilles om Patroklos huilt, hoort zijn moeder hem diep in de zee. Zij is een zeegodin. Hoe heet zij?
Thetis
Athena
Hera
Aphrodite
Startvraag: Thetis is een zeenimf; op haar bruiloft met Peleus begon de ruzie om de gouden appel (les 8). Athena en Hera staan in de oorlog aan de kant van de Grieken, Aphrodite aan de kant van de Trojanen, maar geen van hen is de moeder van Achilles. Op de foto: Gavin Hamilton, Achilles rouwt om Patroklos (1760-1763). Image credit: Gavin Hamilton, CC0, Wikimedia Commons
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Tekst 10C Woorden
Grieks
betekenis
ἀγγέλλω, ἤγγειλα
berichten, melden
ἀποκτείνω, ἀπέκτεινα
doden
μένω, ἔμεινα
blijven
αἴρω, ἦρα
optillen
βοάω, ἐβόησα
schreeuwen
Grieks
betekenis
ἡ μήτηρ
moeder
ὁ νεκρός
dode, lichaam
ἡ θάλαττα
zee
κακός
slecht; τὸ κακόν: onheil
ὁ βίος
leven
Leerwoorden tekst 10C. Vergelijk de praesens en de aoristus: bij de eerste vier is er geen σ, maar de klinker van de stam verandert. Βοάω is een gewone sigmatische aoristus met lange stamklinker (10A). Μήτηρ hoort bij de 3e declinatie (les 9), met een onregelmatige stam: τῆς μητρός, τῇ μητρί. Κακός heeft de uitgangen van de o- en a-groep (κακή, κακόν). Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Tekst 10C Het verdriet van Achilles (1)
Antilochos, een vriend van Achilles, heeft slecht nieuws.
1
Ὁ Ἀντίλοχος πρὸς τὴν σκηνὴν ἔτρεχεν
καὶ τῷ Ἀχιλλεῖ τὸ κακὸν ἤγγειλεν·
«Ὁ Ἕκτωρ τὸν Πάτροκλον ἀπέκτεινεν.»
Ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς πικρῶς ἐδάκρυσεν
5
καὶ κόνιν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἔβαλλεν.
Ἡ Θέτις ἐν τῇ θαλάττῃ τὴν βοὴν ἤκουσεν.
ὁ Ἀντίλοχος zoon van Nestor
τρέχω rennen
ἡ κόνις (acc. κόνιν) stof
ἐπί + acc. op
ἡ κεφαλή hoofd
βάλλω gooien
ἡ Θέτις zeegodin
ἡ βοή geschreeuw
Vertaling regel 1-6: Antilochos rende naar de tent en meldde Achilles het onheil: 'Hektor heeft Patroklos gedood.' Achilles huilde bitter en gooide (steeds weer) stof op zijn hoofd. Thetis hoorde in de zee het geschreeuw.
Tip: laat leerlingen de drie soorten verleden tijd sorteren: imperfectum (ἔτρεχεν, ἔβαλλεν), sigmatische aoristus (ἐδάκρυσεν, ἤκουσεν) en de nieuwe vorm zonder σ (ἤγγειλεν, ἀπέκτεινεν). Stof op je hoofd strooien was in de oudheid een teken van diepe rouw. Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Tekst 10C Het verdriet van Achilles (2)
Ἡ θεὰ πρὸς τὸν υἱὸν ἔσπευσεν.
Ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς τῇ μητρὶ λέγει·
«Οὐκέτι ἐν τῷ βίῳ μένειν ἐθέλω,
10
εἰ ὁ Ἕκτωρ ζῇ.»
Ἔπειτα ὁ Ἀχιλλεὺς τρὶς μέγα ἐβόησεν·
οἱ δὲ Τρῶες ἔφευγον,
καὶ οἱ Ἀχαιοὶ τὸν νεκρὸν ἦραν.
οὐκέτι niet meer
εἰ als
ζῇ (hij) leeft
τρίς drie keer
μέγα hard, luid
Vertaling regel 7-13: De godin haastte zich naar haar zoon. Achilles zei tegen zijn moeder: 'Ik wil niet meer in leven blijven als Hektor leeft.' Daarna schreeuwde Achilles drie keer luid; de Trojanen sloegen op de vlucht, en de Grieken tilden het lichaam op.
Achtergrond: Homeros, Ilias 18, 1-238. Thetis vertelt haar zoon dat hij kort na Hektor zal sterven; Achilles kiest toch voor wraak. Zonder wapens gaat hij bij de gracht staan en schreeuwt; Athena laat een vlam om zijn hoofd branden. Gevoelig: Achilles wil niet meer leven. Bespreek dat als rouw in het verhaal, zakelijk en zonder te dramatiseren. Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
K E N N I S
1
Welke vorm is een aoristus zonder σ (pseudo-sigmatisch)?
ἔσπευσεν
ἔβαλλεν
ἀπέκτεινεν
ἤκουσεν
Antwoord C: ἀπέκτεινεν heeft een stam op ν (κτεν-), geen σ en een verlengde klinker (ει). Ἔσπευσεν en ἤκουσεν zijn sigmatische aoristen (bij ἔσπευσεν is de δ weggevallen). Ἔβαλλεν is een imperfectum. Doorvraag: wat is het imperfectum van ἀποκτείνω in de 3e persoon enkelvoud (ἀπέκτεινεν, dezelfde vorm!)? Hier helpt alleen de context.
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
P S E U D O - S I G M A T I S C H E A O R I S T U S
Eindigt de stam op λ, μ, ν of ρ, dan krijgt de aoristus geen σ. In plaats daarvan wordt de klinker van de stam langer.
de ε wordt een tweeklank: μένω, ἔμεινα
α wordt η of lange α: φαίνω, ἔφηνα; αἴρω, ἦρα
dubbele λ wordt enkel: ἀγγέλλω, ἤγγειλα
De uitgangen zijn dezelfde als bij de sigmatische aoristus.
ἀγγέλλω
vertaling
1 ev
ἤγγειλα
ik meldde
2 ev
ἤγγειλας
jij meldde
3 ev
ἤγγειλε(ν)
hij meldde
1 mv
ἠγγείλαμεν
wij meldden
2 mv
ἠγγείλατε
jullie meldden
3 mv
ἤγγειλαν
zij meldden
inf.
ἀγγεῖλαι
melden
O N T H O U D
Geen σ, wel een langere klinker en de uitgang van de aoristus: ἔμεινα. Het imperfectum is ἔμενον.
Grammatica: 'pseudo' betekent 'nep': het lijkt een sigmatische aoristus (uitgang -α), maar de σ ontbreekt. De σ is verdwenen en heeft de klinker ervoor langer gemaakt. Let op het augment: ἀ wordt ἠ (les 8), zoals in ἠγγείλαμεν. Doorvraag: wat is de aoristus van ἀποκτείνω in de 1e persoon enkelvoud (ἀπέκτεινα)? Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
K E N N I S
2
Zet de gebeurtenissen uit de tekst in de goede volgorde.
Antwoord: in deze volgorde. Laat leerlingen bij elke stap het Griekse werkwoord noemen (ἤγγειλεν, ἐδάκρυσεν, ἤκουσεν, ἔσπευσεν, ἐβόησεν, ἦραν) en zeggen welk soort aoristus het is.
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke vorm is de aoristus en betekent: wij bleven?
ἐμένομεν
ἐμείναμεν
ἐμείνατε
μεῖναι
Antwoord B: ἐμείναμεν, met ει en de uitgang -αμεν. Ἐμένομεν is het imperfectum (ook 'wij bleven', maar als duur). Ἐμείνατε is 'jullie bleven', μεῖναι de infinitivus (blijven, zonder augment). Doorvraag: hoe zie je aan ἐμένομεν dat het geen aoristus is?
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Nieuwe wapens van een god
De wapens van Achilles zijn kwijt: Hektor heeft ze van Patroklos afgenomen. Thetis gaat naar Hephaistos, de god van het vuur en de smeden. Die maakt in één nacht een nieuwe wapenrusting.
Het schild is een kunstwerk. Je ziet er de hele wereld op: zon en sterren, een stad met een bruiloft, een stad in oorlog, boeren bij de oogst, dansende jongeren en rondom de oceaan.
Achtergrond: Homeros, Ilias 18, 369-617. De beschrijving van het schild is het oudste voorbeeld van een ekphrasis: een kunstwerk beschreven in woorden. Op het schilderij van Rubens geeft Hephaistos (Vulcanus) de wapens aan Thetis. Doorvraag: waarom staat er op het schild van een krijger juist ook vrede, feest en werk? Image credit: Peter Paul Rubens, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ἀντίλοχος τὸ κακὸν ἤγγειλεν, ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς ἐν τῇ σκηνῇ οὐκ ἔμεινεν.
Vertaling: Antilochos meldde het onheil, en Achilles bleef niet in zijn tent. Ἔμεινεν is de pseudo-sigmatische aoristus van μένω. Wie 'blijft niet' vertaalt, mist het augment en de ει.
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ Ἀχαιοὶ τὸν νεκρὸν ἦραν καὶ πρὸς τὰς ναῦς ἔφερον, οἱ δὲ Τρῶες ἔφευγον.
Vertaling: De Grieken tilden het lichaam op en droegen het naar de schepen, en de Trojanen vluchtten. Ἦραν is de aoristus van αἴρω (eenmalig optillen), ἔφερον en ἔφευγον zijn imperfecta (het dragen en vluchten duurde even). Extra voor snelle leerlingen: zet ἦραν in de 3e persoon enkelvoud (ἦρεν).
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Van slecht nieuws tot zee: deze woorden ken je al in het Nederlands.
ἀγγέλλω
berichten
engel, evangelie
ὁ νεκρός
dode
necrologie, necropolis
ἡ θάλαττα
zee
thalassotherapie
Grieks in het Nederlands: een engel (ἄγγελος) is een boodschapper, het evangelie (εὐαγγέλιον) is 'goed nieuws'. Een necrologie is een stuk over iemand die gestorven is, een necropolis een 'stad van de doden'. Thalassotherapie is een behandeling met zeewater. Doorvraag: wat is een 'necrofoob'? Image credit: LessonUp
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
T O E P A S S I N G
6
Achilles weet dat hij snel sterft als hij Hektor doodt. Toch kiest hij voor wraak. Wat vind jij daarvan?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: zijn verdriet en schuldgevoel zijn groter dan zijn angst; voor een Griekse held telt eeuwige roem meer dan een lang leven (de keuze van Achilles uit les 9); wraak lost het verdriet niet op. Laat leerlingen elkaars argumenten wegen.
L E S 1 0 · P A T R O K L O S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Verdriet van Achilles vertellen
Pseudo-sigmatische aoristus herkennen
Aoristus zonder σ uitleggen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 11A
Patroklos verschijnt aan Achilles
Achilles neemt wraak op Hektor. Dan verschijnt 's nachts de schim van Patroklos met een vraag.
G R A M M A T I C A
Thematische aoristus
Vooruitblik: 11A Patroklos verschijnt aan Achilles. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Henry Fuseli, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp