L E S 1 1
Wraak en medelijden
Tekst 11B
Andromache rouwt om Hektor
Andromache zit thuis te weven. Dan hoort ze geschreeuw bij de muur. Wat is er gebeurd?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 1
Wraak en medelijden
Tekst 11B
Andromache rouwt om Hektor
Andromache zit thuis te weven. Dan hoort ze geschreeuw bij de muur. Wat is er gebeurd?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 11 Wraak en medelijden, tekst 11B Andromache rouwt om Hektor. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Jacques-Louis David, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11B Andromache rouwt om Hektor
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Andromache reageert op de dood van Hektor.
2
Je kunt τίς (wie?) en τις (iemand) uit elkaar houden.
3
Je kunt Griekse vragen met τίς en τί vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Het einde van de Ilias
De Ilias vertelt over een paar weken in het tiende jaar van de oorlog. Het verhaal stopt voordat Troje valt. Met welke gebeurtenis eindigt de Ilias?
Met het houten paard
Met de begrafenis van Hektor
Met de dood van Achilles
Met de thuisreis van Odysseus
Startvraag: de Ilias eindigt met de begrafenis van Hektor. Het houten paard en de dood van Achilles komen in andere verhalen (les 12 en 13), de thuisreis van Odysseus in de Odyssee. Veel leerlingen denken dat de Ilias het hele verhaal van de oorlog vertelt; dat is niet zo. Op de foto: de muren van Troje bij Hisarlık. Image credit: Ebru Sargın L., CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11B Woorden
Grieks
betekenis
τίς; τί;
wie? wat? welk?
τις, τι
iemand, iets; een
νῦν
nu
μόνος
alleen, enig
ὁ ἀνήρ, τοῦ ἀνδρός
man, echtgenoot
Grieks
betekenis
ὁ παῖς, τοῦ παιδός
kind, jongen
πίπτω, ἔπεσον
vallen
ἄγω, ἤγαγον
leiden, brengen
ἡ οἰκία
huis
ὕστερον
later
Leerwoorden tekst 11B. Πίπτω en ἄγω hebben een thematische aoristus (11A); ἤγαγον heeft bovendien een verdubbeling (αγ-αγ). De vocativus van ἀνήρ is ἄνερ. Let bij τίς en τις op het accent: dat is het enige verschil in de schrijfwijze. Τις bij een zelfstandig naamwoord vertaal je met 'een (of ander)'. Μόνος heeft de uitgangen van de o- en a-groep (μόνη, μόνον). Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11B Andromache rouwt om Hektor (1)
Andromache weet nog niet dat Hektor dood is. Ze is thuis aan het werk.
1
Ἡ Ἀνδρομάχη ἐν τῇ οἰκίᾳ ὕφαινεν.
Ἐξαίφνης δὲ βοήν τινα ἤκουσεν.
«Τίς βοᾷ; Τί ἐστιν;»
Εὐθὺς πρὸς τὸ τεῖχος ἔσπευσεν
5
καὶ τὸν νεκρὸν τοῦ Ἕκτορος εἶδεν.
Ἡ δὲ Ἀνδρομάχη εἰς τὴν γῆν ἔπεσεν.
ὑφαίνω weven
ἐξαίφνης plotseling
ἡ βοή geschreeuw
βοᾷ schreeuwt (βοάω)
Vertaling regel 1-6: Andromache was thuis aan het weven. Plotseling hoorde ze een of ander geschreeuw. 'Wie schreeuwt er? Wat is er?' Meteen haastte ze zich naar de muur en zag het lichaam van Hektor. Andromache viel op de grond.
Tip: in regel 2 en 3 staan τινα en τίς, τί vlak na elkaar. Laat leerlingen eerst op het accent letten: βοήν τινα (geen eigen accent, een of ander) tegenover Τίς en Τί (accent, vraag). Bron: Homeros, Ilias 22, 437-475. Andromache valt flauw; houd het bij die feiten. Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11B Andromache rouwt om Hektor (2)
Ὕστερον ὁ Πρίαμος τὸν νεκρὸν ἤγαγεν.
Ἡ δὲ Ἀνδρομάχη ἐδάκρυε καὶ ἔλεγεν·
«Ὦ ἄνερ, νέος ἀπέθανες.
10
Τίς νῦν τὴν πόλιν φυλάττει;
Σὺ γὰρ μόνος αὐτὴν ἐφύλαττες.
Ἀχαιός τις ἡμᾶς εἰς τὰς ναῦς ἄγειν ἐθέλει.»
ὁ Πρίαμος koning van Troje
νέος jong
ἀπέθανες je bent gestorven
ἡμᾶς ons
Vertaling regel 7-12: Later bracht Priamos het lichaam (terug). Andromache huilde en zei: 'Mijn man, je bent jong gestorven. Wie bewaakt nu de stad? Want jij alleen bewaakte haar. Een of andere Griek wil ons naar de schepen voeren.'
Achtergrond: Homeros, Ilias 24, 723-745. Andromache weet wat er gebeurt als een stad valt: vrouwen en kinderen worden als slaven weggevoerd. Ἀπέθανες is een thematische aoristus (ἀποθνῄσκω). Doorvraag: welke woorden in deze klaagzang laten zien dat Andromache niet alleen om Hektor rouwt, maar ook om haar stad? Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat betekent τινα in deze zin?
Ἐξαίφνης δὲ βοήν τινα ἤκουσεν.
een of ander
welk soort
wie van hen
iemand
Antwoord A: τινα heeft geen eigen accent, dus het is onbepaald, en het hoort bij βοήν: een of ander geschreeuw. Wie 'welk soort' kiest, leest het als vragend τίνα (met accent). 'Iemand' is ook onbepaald, maar dan staat τις alleen, niet bij een zelfstandig naamwoord. Doorvraag: waarom heeft βοήν hier een acutus en geen gravis?
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
V R A G E N D E N O N B E P A A L D V O O R N A A M W O O R D
Τίς (met accent) is vragend: wie? welk? Τί betekent: wat? of waarom?
Τις (zonder eigen accent) is onbepaald: iemand, een of ander; τι: iets. Het is een enclitica: het leunt op het woord ervoor.
Τίς βοᾷ; Wie schreeuwt er?
Ἀχαιός τις: een of andere Griek
Τίς krijgt nooit een gravis. Een Griekse vraag eindigt met ;
vragend
onbepaald
nom. m/v
τίς
τις
nom./acc. o
τί
τι
acc. m/v
τίνα
τινά
gen.
τίνος
τινός
dat.
τίνι
τινί
nom. mv m/v
τίνες
τινές
acc. mv m/v
τίνας
τινάς
O N T H O U D
Accent op de eerste lettergreep: een vraag (τίς; wie?). Geen accent of op de laatste: iets onbepaalds (τις, τινά).
Grammatica: τίς en τις worden verbogen als een woord van de 3e declinatie (les 9). Het vragende woord heeft altijd een acutus op de eerste lettergreep. Het onbepaalde woord is enclitisch: in een zin heeft het meestal geen accent, of het geeft zijn accent aan het woord ervoor (δοῦλός τις, ἄνθρωπός τις). In de tabel staan de onbepaalde vormen met hun accent zoals woordenboeken ze geven. Doorvraag: vertaal Τίνα βλέπεις; en Βλέπεις τινά; Image credit: LessonUp
Vul de juiste vertaling in.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
K E N N I S
2
Τίς βοᾷ; betekent: wie schreeuwt er?
Δοῦλός τις βοᾷ betekent: een slaaf schreeuwt.
Τί λέγεις; betekent: wat zeg je?
Antwoord: wie, een (of andere), wat. Wie 'iemand' of 'iets' invult bij de eerste of derde zin, ziet het accent en het vraagteken (;) over het hoofd. Bij δοῦλός τις hoort τις bij δοῦλος en betekent het 'een (of andere)'. Let op het extra accent op δοῦλός: dat komt door de enclitica.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke zin betekent: iemand bewaakt de stad?
Τίς τὴν πόλιν φυλάττει;
Τὴν πόλιν τίς φυλάττει;
Τί τὴν πόλιν φυλάττει;
Τὴν πόλιν φυλάττει τις.
Antwoord D: τις zonder accent, en een punt in plaats van een vraagteken. A en B betekenen allebei: wie bewaakt de stad? (alleen de volgorde verschilt). C betekent: wat bewaakt de stad? Wie A kiest, ziet het accent op τίς niet; laat dan het vraagteken (;) zoeken.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Drie vrouwen rouwen om Hektor
Als Priamos het lichaam van Hektor terugbrengt, rouwt heel Troje. Drie vrouwen zingen een klaagzang. Andromache rouwt om haar man en om de toekomst van haar zoon. Hekabe rouwt om haar zoon. Helena zegt dat Hektor altijd vriendelijk voor haar was.
Negen dagen halen de Trojanen hout. Dan verbranden ze het lichaam en maken een grafheuvel.
Achtergrond: Homeros, Ilias 24, 719-804. De Ilias eindigt met de woorden: 'Zo begroeven zij Hektor, de temmer van paarden.' Opvallend: de laatste woorden van het Griekse epos gaan over een Trojaan, niet over een Griek. Op het schilderij van Jacques-Louis David (1783) zit Andromache met Astyanax bij het lichaam. Doorvraag: waarom zou Homeros het verhaal juist hier laten stoppen? Image credit: Jacques-Louis David, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Τίς τὸν νεκρὸν τοῦ Ἕκτορος εἰς τὴν πόλιν ἤγαγεν;
Vertaling: Wie bracht het lichaam van Hektor naar de stad? (Antwoord uit de tekst: Priamos.) Τίς heeft een accent en de zin eindigt op ;, dus het is een vraag. Ἤγαγεν is de aoristus van ἄγω.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Δοῦλός τις ἐν τῇ οἰκίᾳ μόνος ἐδάκρυεν· τίς ἐστιν;
Vertaling: Een of andere slaaf zat alleen in het huis te huilen; wie is het? In de eerste helft is τις onbepaald (hoort bij δοῦλος), in de tweede helft is τίς vragend. Δοῦλός krijgt een extra accent door de enclitica τις, en ἐστιν verliest zijn accent na τίς. Extra voor snelle leerlingen: maak er een vraag van: welke slaaf huilde?
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Kind, man en alleen: drie woorden die je in het Nederlands terugvindt.
ὁ παῖς
kind
pedagoog, pediater
ὁ ἀνήρ
man
androïde, polyandrie
μόνος
alleen
monoloog, monotoon
Grieks in het Nederlands: een pedagoog was in Athene de slaaf die een kind naar school bracht (παῖς + ἄγω, een woord uit deze les). Een pediater is een kinderarts. Een androïde is een robot in mensengedaante, een monoloog een gesprek met één spreker. Doorvraag: wat is een monopolie? Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
T O E P A S S I N G
6
Na de dood van een held laat Homeros vooral zien hoe een vrouw en een kind lijden. Waarom doet hij dat, denk je?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: oorlog treft vooral de mensen die niet vechten; de lezer voelt zo de echte prijs van roem; Homeros toont medeleven met beide kanten. Doorvraag: ken je een moderne film of een verhaal dat oorlog op deze manier laat zien?
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Rouw van Andromache vertellen
Τίς en τις onderscheiden
Vragen met τίς vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 12A
Ajax, een man van de daad
Achilles sterft door een pijl van Paris. Ajax en Odysseus redden zijn lichaam. Maar wie van de twee is de beste?
G R A M M A T I C A
De comparativus en superlativus
Vooruitblik: 12A Ajax, een man van de daad. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Antimenes Painter, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp