ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Brazilië: natuur en hulpbronnen
Examenstof aardrijkskunde havo
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Brazilië: natuur en hulpbronnen
Examenstof aardrijkskunde havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D1 9a.3. Image credit: lubasi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Wat ga je kunnen?
Ik kan klimaat, vegetatie en hulpbronnen van Brazilië aan elkaar relateren en de voor- en nadelen van ontbossing, biobrandstoffen en waterkracht beoordelen.
This item has no instructions
Wat zie je voor je bij de natuur van Brazilië?
Verwachte woorden: Amazone, regenwoud, jaguar, droogte, savanne, moeras, ijzererts, olie, stuwdam, ontbossing. Deel ze in groepen: landschap en vegetatie, delfstoffen en energie, de mens en de natuur. Dat zijn de drie blokken van deze les.
Regenwoud in het Amazonegebied bij Manaus
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Drie deelgebieden van Brazilië
Het Amazonegebied is een laagland in het noorden langs de Amazone, met veel regen en tropisch regenwoud.
Het Hoogland van Brazilië beslaat een groot deel van het midden, oosten en zuiden.
Het Hoogland van Guyana ligt in het noorden, bij de grens met Venezuela en Guyana.
Het reliëf bepaalt mede hoeveel regen en welke temperatuur een gebied krijgt.
Syllabus 9a.3: belangrijke deelgebieden zijn het Amazonegebied, het Hoogland van Brazilië en het Hoogland van Guyana. Laat ze op de kaart aanwijzen (topografie). Veelgemaakte fout: denken dat heel Brazilië regenwoud is. Het Amazonegebied is een deel, het hoogland heeft heel andere natuur. Image credit: lubasi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Klimaat en de ITCZ
Rond de evenaar stijgt warme lucht op: de ITCZ, een gordel van lage druk met veel regen.
De ITCZ schuift mee met de zon: in de loop van het jaar verschuift hij naar het noorden en zuiden.
Daardoor valt in het Amazonegebied veel regen en heeft het noordoosten maar een korte regentijd.
Ook de ligging ten opzichte van de zee(stroom) en het reliëf geven regionale verschillen in neerslag en temperatuur.
Syllabus: regionale verschillen hangen samen met hoge- en lage drukgebieden (ITCZ), ligging ten opzichte van zee(stromen) en reliëf. De jaarlijkse variatie hangt samen met de verschuiving van de ITCZ. Veelgemaakte fout: de ITCZ een wind of zeestroom noemen. Het is een zone van opstijgende lucht en lage druk.
Weg door de caatinga in het binnenland van Bahia
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Vegetatie: selva, cerrado, caatinga
Selva: tropisch regenwoud in het noordwesten en langs de kust, waar het veel regent.
Cerrado: savanne met verspreide bomen in het midden, met een droge periode.
Caatinga: droog, steppeachtig struikgewas in het noordoosten, met weinig en onzekere regen.
Aan de grens met Bolivia en Paraguay ligt een groot vlak moerasgebied (de Pantanal). Aan de kust groeit mangrove.
Syllabus: selva in het noordwesten en de kuststrook, caatinga in het noordoosten (steppeachtig met struikgewas), cerrado in het midden (savanne met bomen), grensgebied met Bolivia en Paraguay een groot vlak moerasgebied. Mangrove: bos in zout of brak water langs tropische kusten. Veelgemaakte fout: cerrado en caatinga verwisselen. Geheugensteun: caatinga is het droogst. Image credit: A. Duarte / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Welke vegetatie hoort bij het droge noordoosten van Brazilië?
Selva, tropisch regenwoud
Cerrado, savanne met bomen
Mangrove, bos langs de kust
Caatinga, droog struikgewas
Caatinga is steppeachtig struikgewas bij weinig en onzekere neerslag. Verwachte fout: cerrado kiezen, die ook een droge periode heeft maar in het midden ligt en minder droog is.
Vul in
Het Amazonegebied heeft veel regen doordat de ITCZ er zorgt voor opstijgende lucht en lage druk.
Het Amazonegebied ligt dicht bij de evenaar, waar de ITCZ ligt. Verwachte fout: passaat invullen, maar dat is een wind en geen drukgordel.
IJzerertsmijn Carajás in Pará, satellietbeeld (ASTER)
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Ertsen en mijnbouw
Brazilië is rijk aan delfstoffen, zoals ijzererts, bauxiet en aardolie.
IJzererts komt voor in zeer oude gesteenten. De grote mijn Carajás ligt in het Amazonegebied.
Bauxiet (grondstof voor aluminium) ontstaat door sterke verwering in een warm en nat tropisch klimaat.
Ertsen zijn niet overal: de geologie en het klimaat bepalen waar mijnbouw mogelijk is.
Syllabus: Brazilië is rijk aan delfstoffen waaronder ijzererts, bauxiet en aardolie; het ontstaan en de spreiding van natuurlijke hulpbronnen op hoofdlijnen beschrijven en verklaren. Ertsvorming: metaal concentreert zich in gesteente of bodem. Veelgemaakte fout: denken dat ertsen overal even veel voorkomen. De spreiding volgt de geologie. Image credit: NASA/METI/AIST/Japan Space Systems en U.S./Japan ASTER Science Team / Wikimedia Commons, publiek domein
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Aardolie: een fossiele energiebron
Aardolie is een fossiele energiebron: ontstaan uit resten van oude organismen in sedimentlagen.
Een groot deel van de Braziliaanse olie wordt op zee gewonnen, voor de kust.
Olie levert geld en energie op, maar verbranden geeft CO2 en winning kan het milieu vervuilen.
Fossiele brandstoffen zijn eindig: ze raken op en vernieuwen zich niet binnen mensenlevens.
Syllabus: fossiele energiebron is een begrip, aardolie een delfstof van Brazilië. Veelgemaakte fout: alle energiebronnen fossiel noemen. Biobrandstof en waterkracht zijn juist niet fossiel.
Stuwdam Itaipu in de Paraná, op de grens met Paraguay
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Waterkracht: hydro-elektriciteit
Brazilië heeft grote rivieren en reliëf, dus grote mogelijkheden voor hydro-elektriciteit.
Een stuwdam houdt water vast; het water stroomt door turbines en wekt stroom op.
Voordeel: hernieuwbare stroom zonder uitstoot tijdens het opwekken.
Nadeel: een stuwmeer zet land onder water, verdrijft mensen en verstoort het leven in de rivier.
Syllabus: Brazilië heeft grote mogelijkheden voor hydro-elektriciteit met voordelen en nadelen voor mens en natuur. Itaipu ligt in de Paraná op de grens met Paraguay. Veelgemaakte fout: waterkracht helemaal schoon noemen. De bouw en het stuwmeer hebben grote gevolgen. Image credit: International Hydropower Association / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Hoe ontstaat bauxiet, de grondstof voor aluminium?
Door afkoelend magma diep onder de grond
Door sterke verwering in een warm en nat klimaat
Door resten van planten in een moeras
Door opstuwing van gesteente bij een botsing
Bauxiet is een verweringsproduct van tropische bodems. Verwachte fout: magma kiezen, omdat ertsen vaak aan magma worden gekoppeld.
Zet op volgorde: hoe levert een stuwdam stroom?
Eerst de dam, dan het meer, dan de turbines, dan de generator. Verwachte fout: het stuwmeer na de turbines zetten.
Ontbossing in een visgraatpatroon langs wegen in Rondônia, satellietbeeld
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Ontbossing en landroof
Voor akkers, weiland en wegen wordt regenwoud gekapt of verbrand: ontbossing.
Daardoor verdwijnt leefgebied van planten en dieren en daalt de biodiversiteit.
Ook inheemse volken verliezen hun leefgebied. Landroof is het zich toe-eigenen van hun land.
Op de foto zie je het visgraatpatroon: eerst de weg, dan het gekapte land links en rechts.
Syllabus: ontbossing speelt een grote rol in de afname van de biodiversiteit en tast het leefgebied van de inheemse bevolking aan. Landroof (landgrabbing): land zonder rechtmatige toestemming in bezit nemen, vaak van inheemse of kleine boeren. Veelgemaakte fout: ontbossing alleen aan houtkap koppelen. Veehouderij en soja zijn ook oorzaken. Image credit: Planet Labs, Inc. / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Droge grond in de sertão, het binnenland van het noordoosten, 2015
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Ecologische draagkracht
Ecologische draagkracht: hoeveel gebruik een landschap aankan zonder blijvend te veranderen.
In het regenwoud zitten de voedingsstoffen vooral in de planten, de bodem zelf is arm.
Na kappen spoelen voedingsstoffen weg en raakt het land snel uitgeput: de draagkracht is overschreden.
In de droge caatinga leiden te veel vee en kappen tot verdere degradatie.
Syllabus: de ecologische draagkracht van verschillende landschappen en de overschrijding daarvan door de mens beschrijven en verklaren. Per landschap verschilt de draagkracht. Veelgemaakte fout: denken dat regenwoud vruchtbaar is omdat het zo groen is. De voedingsstoffen zitten in de plantenmassa. Image credit: Jonathan Barbosa Farias / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Mechanische oogst van suikerriet in Brazilië
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Biobrandstoffen: voor en tegen
Brazilië maakt veel biobrandstof, vooral ethanol uit suikerriet en biodiesel uit soja.
Het gaat naar het eigen verkeer en een deel wordt geëxporteerd.
Voordelen: minder afhankelijk van olie, werk op het platteland, minder fossiele CO2.
Nadelen: akkers nemen natuur in beslag en er is minder land voor voedselgewassen.
Syllabus: biobrandstoffen voor export en binnenlands gebruik, met voor- en nadelen voor mens en natuur. Beoordeel op schaalniveaus: lokaal (werk, grond), nationaal (minder olie importeren), mondiaal (CO2, voedselprijzen). Veelgemaakte fout: biobrandstof zonder meer klimaatneutraal noemen. Het hangt af van de teelt en of er bos voor is gekapt. Image credit: Marco Aurélio Esparza / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Video: Hoe de Amazone elke 15 seconden een voetbalveld verliest (NOS op 3). Kijkvraag vooraf: welke oorzaken van ontbossing worden genoemd, en wie heeft er belang bij? Koppel het daarna aan landroof en ecologische draagkracht.
Waarom is de grond na het kappen van regenwoud snel uitgeput?
De voedingsstoffen zaten vooral in de planten zelf
Het regenwoud heeft van nature heel droge grond
De regen spoelt de bomen mee naar de rivier
Zonlicht verbrandt de bovenste laag meteen
Arme bodem met voedingsstoffen in de vegetatie. Verwachte fout: denken dat de grond zo vruchtbaar is dat hij pas na tientallen jaren uitgeput raakt.
Noem een voordeel en een nadeel van biobrandstof uit suikerriet.
Voordeel bijvoorbeeld: minder olie nodig, werk op het platteland. Nadeel: natuur of voedselland verdwijnt voor de teelt. Verwachte fout: alleen voordelen noemen, zonder nadeel.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Klimaat en ITCZ
Ertsvorming en energie
Ontbossing en draagkracht
Voor- en nadelen op schaalniveau
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: de training oefent klimaat en vegetatie relateren en voor- en nadelen beoordelen.
Waarom is groen regenwoud toch kwetsbaar?
Goed antwoord: voedingsstoffen zitten in de planten, de bodem is arm, kappen verstoort het evenwicht en de biodiversiteit. Verwachte fout: alleen zeggen dat het zo mooi is.
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Begrippen (1/3)
tropisch regenwoud (selva): groenblijvend bos in het warme en natte noordwesten en langs de kust
cerrado: savanne met verspreide bomen in het midden van Brazilië
caatinga: droog, steppeachtig struikgewas in het noordoosten
mangrove: bos in zout of brak water langs tropische kusten
ertsvorming: proces waarin metalen zich in gesteente of bodem concentreren
This item has no instructions
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Begrippen (2/3)
fossiele energiebron: energiebron uit resten van oude organismen, zoals olie
mijnbouw: het delven van delfstoffen uit de ondergrond
biodiversiteit: de verscheidenheid aan planten, dieren en leefgebieden
ontbossing: het verdwijnen van bos door kappen of verbranden
landroof (landgrabbing): het land van anderen zich toe-eigenen, vaak van inheemse bewoners
This item has no instructions
ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR
Begrippen (3/3)
ecologische draagkracht: de mate van gebruik die een landschap aankan zonder blijvende schade
hydro-elektriciteit: stroom uit stromend of gestuwd water
This item has no instructions