Brazilië: natuur en hulpbronnen (Aardrijkskunde havo), les 2: Examentraining

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining: relaties leggen, een klimaatgrafiek lezen, voor- en nadelen beoordelen en oorzaak en gevolg van ontbossing verklaren.

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Examentraining

Brazilië: natuur en hulpbronnen: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: lubasi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over de natuur van Brazilië beantwoorden: relaties leggen, een klimaatgrafiek lezen, voor- en nadelen beoordelen en gevolgen verklaren.

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is het vraagwoord? Beschrijf, leg uit, vergelijk of beargumenteer.

• 2. Bekijk: wat staat er in de kaart, grafiek of tekst? Noem de plaats en de gegevens.

• 3. Verbind: leg een relatie: klimaat, vegetatie en hulpbron horen bij elkaar.

• 4. Schrijf: een redenering met doordat en daardoor, op het juiste schaalniveau.

Overstroomd moerasland in het zuiden van de Pantanal

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Vraagtype 1: relaties leggen

• Klimaat, landschap, vegetatie en hulpbronnen hangen samen.

• Voorbeeld: veel regen en hoge temperatuur geven tropisch regenwoud en verweringsbodems met bauxiet.

• Redeneer in stappen: oorzaak, gevolg en het verklarend principe, zoals de ITCZ.

• Gebruik begrippen uit de les: selva, caatinga, cerrado, ertsvorming.

Syllabus werkwijze: relaties leggen tussen klimaat, landschap, vegetatie en het voorkomen van natuurlijke hulpbronnen. Veelgemaakte fout: twee kenmerken naast elkaar noemen zonder te zeggen hoe ze samenhangen. Image credit: Stoni111121 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Een gebied heeft het hele jaar veel regen en hoge temperaturen. Welke vegetatie past?

A

Droog struikgewas (caatinga)

B

Tropisch regenwoud (selva)

C

Savanne met een droge tijd (cerrado)

D

Steppe met kort gras

Veel regen verspreid over het jaar geeft selva. Verwachte fout: cerrado kiezen, maar die heeft een duidelijke droge periode.

Leg uit waarom bauxiet vooral in warme, natte gebieden voorkomt.

Goed antwoord: in een warm en nat klimaat verweert gesteente sterk, waardoor aluminiumrijke bodems (bauxiet) overblijven. Verwachte fout: alleen noemen dat het daar warm is, zonder de verwering te benoemen.

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Vraagtype 2: een klimaatgrafiek lezen

• Lees eerst de assen: temperatuur (lijn) en neerslag (staven) per maand.

• Beschrijf: hoe hoog is de temperatuur, in welke maanden valt regen, is er een droge tijd?

• Verklaar: de ligging ten opzichte van de ITCZ, de zee en het reliëf.

• Koppel het klimaat aan de vegetatie in dat gebied.

Syllabus: klimaatgrafieken en kaarten combineren; jaarlijkse variatie hangt samen met de verschuiving van de ITCZ. Veelgemaakte fout: de grafiek navertellen zonder te verklaren.

Een station heeft zes droge maanden en weinig regen in de overige maanden. Welke plaats is dat?

A

Een plaats in de caatinga in het noordoosten

B

Een plaats langs de Amazone

C

Een plaats in de Pantanal bij hoogwater

D

Een plaats in het regenwoud aan de kust

Weinig en onzekere regen past bij de caatinga. Verwachte fout: het Amazonegebied kiezen omdat Brazilië als nat land bekendstaat.

Een station heeft in maart veel regen en in augustus bijna geen. Waardoor?

Goed antwoord: de ITCZ ligt in maart boven of vlak bij het gebied en schuift later in het jaar weg, waardoor het droog wordt. Verwachte fout: zeggen dat het in de winter koud is.

Waterkrachtcentrale Belo Monte in de Xingu, Pará

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Vraagtype 3: voor- en nadelen beoordelen

• Je beoordeelt ontbossing, biobrandstof of een stuwdam op schaalniveaus.

• Lokaal: wat verandert voor bewoners en natuur? Nationaal: wat levert het het land op? Mondiaal: wat betekent het voor klimaat en handel?

• Waarderende vragen vragen om een oordeel met een argument en een voorbehoud.

• Geef minstens één voordeel en één nadeel, en zeg voor wie.

Syllabus: de voordelen en nadelen van biobrandstoffen en hydro-elektriciteit op verschillende schaalniveaus beoordelen. Belo Monte ligt in de Xingu in Pará. Veelgemaakte fout: alleen voordelen op nationaal niveau noemen en het lokale nadeel vergeten. Image credit: Túllio F / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Op lokaal niveau is een nadeel van een grote stuwdam in het Amazonegebied dat

A

het land minder stroom krijgt voor de industrie

B

de uitstoot van CO2 bij het opwekken stijgt sterk

C

bewoners hun land verliezen door het stuwmeer

D

de import van olie voor de stad toeneemt

Het stuwmeer zet land onder water en dwingt bewoners te vertrekken. De andere opties zijn nationale of onjuiste effecten.

Beargumenteer of ethanol uit suikerriet goed is voor Brazilië.

Goed antwoord: een voordeel (minder olie importeren, werk) en een nadeel (land voor teelt, mogelijk ontbossing), met een oordeel en voorbehoud. Verwachte fout: alleen een mening zonder argument.

Sojaoogst met een maaidorser bij Rondonópolis, Mato Grosso, 2009

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Vraagtype 4: oorzaak en gevolg verklaren

• Ontbossing heeft oorzaken (landbouw, veeteelt, wegen, mijnbouw) en gevolgen.

• Gevolgen: minder biodiversiteit, aantasting van het leefgebied van inheemse volken en schade aan de bodem.

• Gebruik ecologische draagkracht: de mens gebruikt een landschap meer dan het aankan.

• Schrijf een keten: oorzaak, daardoor gevolg, daardoor tweede gevolg.

Syllabus: ontbossing speelt een grote rol in afname van biodiversiteit en aantasting van het leefgebied van inheemse bevolking; draagkracht en overschrijding daarvan beschrijven en verklaren. Veelgemaakte fout: oorzaak en gevolg door elkaar halen. Image credit: Roosevelt Pinheiro (Agência Brasil) / Wikimedia Commons, CC BY 3.0 BR

Wat is een gevolg van ontbossing in het Amazonegebied?

A

De bodem krijgt meer voedingsstoffen

B

Dieren en planten verliezen hun leefgebied

C

De regenval neemt overal in Brazilië sterk toe

D

De caatinga breidt zich over het hele land uit

Verlies van leefgebied betekent minder biodiversiteit. Verwachte fout: denken dat kale grond vruchtbaarder wordt.

Leg uit waarom een akker in het regenwoud na enkele jaren minder oplevert.

Goed antwoord: de voedingsstoffen zaten in de bomen; na kappen spoelen ze weg met de regen en de bodem raakt uitgeput. Verwachte fout: alleen schrijven dat het te droog wordt.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Relaties leggen

2

Een klimaatgrafiek lezen

3

Voor- en nadelen beoordelen

4

Oorzaak en gevolg verklaren

ONTWIKKELINGSLAND · NATUUR

Tips voor op het examen

• Leg een relatie met doordat: klimaat, daardoor vegetatie, daardoor hulpbron.

• Bij waarderen: noem altijd een voordeel, een nadeel en het schaalniveau.

• Benoem bij een klimaatgrafiek het verklarend principe, zoals de ITCZ.

• Gebruik de vaktermen: selva, cerrado, caatinga, ecologische draagkracht.

• Schrijf bij ontbossing een keten van oorzaak, gevolg en tweede gevolg.