Landschapszones en landdegradatie (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Landschapszones en landdegradatie

Examenstof aardrijkskunde vwo

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorAardrijkskundeMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg over landschapszones als dynamische systemen van geofactoren, de zes zones en landdegradatie door menselijk gebruik en klimaatverandering, voor het vwo-examen aardrijkskunde.

Items in this lesson

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Landschapszones en landdegradatie

Examenstof aardrijkskunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C1 5b.1, 5b.2. Image credit: Neil Palmer (CIAT) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Wat ga je kunnen?

Ik kan landschapszones verklaren als dynamische systemen van geofactoren en landdegradatie relateren aan menselijke activiteiten, draagkracht en klimaatverandering.

This item has no instructions

Van de toendra naar het regenwoud: welke verschillen zie je in het landschap?

Verwachte woorden: temperatuur, neerslag, bomen, mos, permafrost, zand, bodem, rivieren, dieren, landbouw, houtkap. Sorteer ze op het bord onder de zes geofactoren uit de syllabus: gesteente en reliëf, klimaat en lucht, bodem, water, flora en fauna, de mens. Vraag daarna welke geofactor de meeste andere verklaart. Meestal komt de klas uit bij het klimaat; laat zien dat de pijlen ook terug kunnen lopen, bijvoorbeeld van begroeiing naar bodem.

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Het landschap als dynamisch systeem

  • Zes geofactoren: gesteente en reliëf, klimaat en lucht, bodem, water, flora en fauna, de mens.

  • Ze beïnvloeden elkaar wederzijds: het landschap is een dynamisch systeem.

  • Verandert één geofactor, dan veranderen de andere mee, vaak met terugkoppeling.

  • Relaties op één plek heten verticale relaties; relaties tussen gebieden heten horizontale relaties.

  • Klimaat en natuurlijke begroeiing samen bepalen vooral de landschapszone.

Syllabus 5b.1: de landschapszones herkennen en beschrijven als dynamische systemen, en relaties tussen geofactoren binnen en tussen landschapszones relateren. Voorbeeld van een horizontale relatie: een rivier die water uit een nat gebied naar een droge zone voert, zoals de Nijl door de Sahara. Voorbeeld van terugkoppeling: minder begroeiing geeft minder verdamping en minder bodemvocht, wat de begroeiing verder remt. Veelgemaakte fout: de mens vergeten als geofactor.

Toendra in Alaska in de zomer, 2008: geen bomen, veel meren en drassige grond

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Een keten in de toendra

  • Lange, strenge winters houden de ondergrond het hele jaar bevroren: permafrost.

  • In de zomer dooit alleen de bovenlaag. Het smeltwater zakt niet weg: drassige grond, veel meren.

  • Kou en een kort groeiseizoen: alleen mossen, korstmossen, grassen en dwergstruiken.

  • Dooit de permafrost dieper, dan veranderen bodem, afwatering en begroeiing mee.

Laat leerlingen de keten op de foto aanwijzen: klimaat, bodem, water, flora. Bomen kunnen in de ondiepe ontdooide laag slecht wortelen. Terugkoppeling voor vwo: ontdooiende permafrost laat organisch materiaal afbreken, wat broeikasgassen vrijmaakt en de opwarming versterkt. Veelgemaakte fout: denken dat de meren door veel neerslag ontstaan; de toendra is vrij droog, het water kan alleen niet wegzakken. Image credit: Andrea Pokrzywinski / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Klimaatgebied en landschapszone

  • Landschapszones volgen grofweg de klimaatgebieden, van de evenaar naar de polen.

  • Ze vallen niet altijd samen: ook reliëf, gesteente, bodem, water en de mens bepalen wat er groeit.

  • Voorbeeld: langs een rivier in een droog gebied groeit bos dat bij het klimaat niet past.

  • De grenzen zijn daarom diffuse overgangen: brede stroken, geen lijnen zoals op een kaart.

Syllabus 5b.1: klimaatgebieden en landschapszones vallen niet altijd samen, waardoor de grenzen in de praktijk geleidelijke (diffuse) overgangen zijn. Werkwijze: vergelijken en relateren van klimaatgebieden en landschapszones. Voorbeeld van een overgang: bij de boomgrens worden bomen steeds lager en staan ze verder uit elkaar. Veelgemaakte fout: een klimaatkaart en een kaart van landschapszones als dezelfde kaart lezen.

Zet de keten in de toendra op volgorde, van oorzaak naar gevolg

1

Lange, strenge winters

2

De ondergrond blijft bevroren

3

Alleen lage planten, geen bomen

4

De grond is drassig met veel meren

5

Smeltwater kan niet wegzakken

Klimaat, bodem, water, flora: een verticale relatie. Verwachte fout: de lage begroeiing als oorzaak van de kou zien. Laat leerlingen de keten hardop met daardoor verbinden.

Waarom zijn grenzen tussen landschapszones meestal diffuus?

A

Het klimaat verandert elk jaar sterk van plek

B

Landen trekken de grenzen verschillend

C

De mens heeft de natuurlijke grenzen weggewerkt

D

Ook andere geofactoren dan het klimaat spelen mee

Goed: klimaatgebieden en landschapszones vallen niet altijd samen, omdat reliëf, bodem, water en de mens ook bepalen wat er groeit; bovendien verandert het klimaat zelf geleidelijk over afstand. De eerste afleider trekt leerlingen die klimaatverandering en ruimtelijke overgang verwarren.

Taiga met sparren en berken bij het Krasnojarskmeer (Siberië, Rusland), 2016

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Polaire en boreale zone

  • Polaire zone: ijskappen en toendra, lange strenge winters, een korte koele zomer.

  • Toendra: permafrost, mossen en dwergstruiken. De warmste maand blijft rond of onder 10 °C.

  • Boreale zone: taiga, naaldbos met lange koude winters en korte, vrij warme zomers.

  • Naalden breken langzaam af: een zure, voedselarme bodem. Vrijwel alleen op het noordelijk halfrond.

De boreale zone ligt in Canada, Alaska, Scandinavië en Rusland. Op het zuidelijk halfrond ligt op die breedte vrijwel geen land, dus de verklaring is de land-zeeverdeling. Op de foto staan ook berken: naaldbomen overheersen, maar loofbomen komen in de taiga voor. Veelgemaakte fout: denken dat veel bomen een vruchtbare bodem betekenen. Image credit: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Loofbos in de herfst in Hessen (Duitsland), 2011

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Gematigde en subtropische zone

  • Gematigde zone: vier seizoenen, neerslag verspreid over het jaar, van nature loof- en gemengd bos.

  • Blad breekt snel af: een vruchtbare bodem. Daarom is veel bos omgezet in landbouwgrond.

  • Subtropische zone: warme zomers en zachte winters, zoals rond de Middellandse Zee.

  • Daar zijn de zomers droog: hardbladige struiken en bomen die weinig water verliezen.

Nederland ligt in de gematigde zone. De droge mediterrane zomer komt door de verschuiving van de subtropische hogedrukgordel in de zomer; dat werkt de syllabus uit bij het Middellandse Zeegebied (5c). Veelgemaakte fout: subtropisch gelijkstellen aan tropisch. In de subtropen is er nog een koelere winter. Image credit: Norbert Nagel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Zandduinen in de Sahara (Marokko): vrijwel geen begroeiing

AARDE · LANDSCHAPSZONES

(Semi)aride en tropische zone

  • (Semi)aride zone: de verdamping is groter dan de neerslag. Woestijn met weinig of geen begroeiing.

  • Semi-aride randen (steppe, Sahel): een korte, onregelmatige regentijd met gras en struiken.

  • Tropische zone: het hele jaar warm. Altijd nat: regenwoud. Met een droge tijd: savanne.

  • Onder regenwoud is de bodem arm: de voedingsstoffen zitten vooral in de planten zelf.

Grote woestijnen liggen rond de keerkringen onder de subtropische hogedrukgordel en in het binnenland van continenten. In het regenwoud breekt dood blad snel af, de planten nemen de stoffen direct op en de zware regen spoelt de rest uit. Dat verklaart in blok 3 waarom kap zo snel tot achteruitgang leidt. Veelgemaakte fout: de semi-aride zone als woestijn zien; er groeit juist nog gras, en die begroeiing is kwetsbaar. Image credit: Mustang Joe / Wikimedia Commons, CC0

Vul in: landschapszones

In de boreale zone groeit naaldbos op een zure bodem. In de aride zone is de verdamping groter dan de neerslag, en in de polaire zone ligt permafrost onder de toendra.

boreale
aride
polaire
gematigde
subtropische
tropische

Verwachte fout: gematigd en boreaal verwisselen. Gematigd hoort bij loofbos op een vruchtbare bodem, boreaal bij naaldbos op een zure bodem.

Verklaar waarom de bodem onder tropisch regenwoud arm is.

Goed antwoord: door warmte en vocht breekt dood materiaal snel af; de planten nemen de voedingsstoffen meteen weer op; wat overblijft spoelt uit door de zware regen. De stoffen zitten dus in de begroeiing, niet in de bodem. Verwachte fout: denken dat de bodem vruchtbaar is omdat er zoveel groeit, of het regenwoud verwarren met de taiga, waar blad juist langzaam afbreekt.

Geulen door versnelde bodemerosie in kale rode grond, 2013

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Landdegradatie: vormen en oorzaken

  • Landdegradatie: de bodem gaat achteruit en levert minder op. Vormen: bodemerosie, verzilting, verwoestijning.

  • Versnelde bodemerosie: kale grond spoelt of waait weg, sneller dan er nieuwe bodem ontstaat.

  • Ontbossing en overbeweiding halen de begroeiing weg die de bodem beschermt.

  • Verwoestijning: droog land verliest begroeiing en vruchtbaarheid, vooral in de semi-aride zone.

Syllabus 5b.2: vormen van landdegradatie zijn (versnelde) bodemerosie, verzilting en verwoestijning; oorzaken zijn overbeweiding, ontbossing, irrigatie en drainage. Erosie is een natuurlijk proces; versneld wordt het als de mens de begroeiing weghaalt. Op de foto zie je geulen die regenwater in kale grond heeft uitgesleten. Veelgemaakte fout: verwoestijning zien als oprukkende zandduinen; het gaat om droog land dat achteruitgaat. Image credit: Mark Marathon / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Scheepswrakken op de drooggevallen bodem van het Aralmeer bij Moynaq (Oezbekistan)

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Intensief gebruik: het Aralmeer

  • Rivieren naar het Aralmeer werden afgetapt voor irrigatie van katoen in een droog gebied.

  • Het meer kromp sterk. Moynaq, ooit een vissershaven, ligt nu ver van het water.

  • Zonder goede drainage verdampt irrigatiewater en blijft zout in de bovenlaag: verzilting.

  • De wind blaast zout en stof van de drooggevallen bodem over akkers in de omgeving.

Sinds de jaren zestig leidde de Sovjet-Unie het water van de Amu Darja en de Syr Darja grotendeels af voor irrigatie. Het meer kromp tot een fractie van zijn oude omvang en viel uiteen in delen. Dit is een voorbeeld van een horizontale relatie: ingrepen stroomopwaarts veranderen een gebied honderden kilometers verderop. Drainage voert zout water af en voorkomt zo verzilting; te sterke ontwatering kan de grond wel laten uitdrogen. Veelgemaakte fout: denken dat het zout uit zeewater komt; het zit in het irrigatiewater en blijft na verdamping achter. Image credit: THORSTEN / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Draagkracht, klimaat en duurzaam gebruik

  • Ecologische draagkracht: hoeveel gebruik een gebied aankan zonder blijvend achteruit te gaan.

  • Droge zones hebben een lage draagkracht en zijn gevoelig: weinig begroeiing, veel verdamping.

  • Klimaatverandering verschuift klimaatgebieden en vegetatiezones en kan landdegradatie versterken.

  • Bijvoorbeeld: langere droogte en hevigere buien vergroten de kans op erosie en verwoestijning.

  • Duurzaam landgebruik blijft binnen de draagkracht: terrassen, minder vee, herbebossing, zuinig irrigeren.

Syllabus 5b.2: de gevoeligheid voor landdegradatie en de ecologische draagkracht verschillen per landschapszone; klimaatverandering kan landdegradatie versterken; duurzaam landgebruik kan landdegradatie tegengaan of verminderen; klimaatgebieden en vegetatiezones verschuiven door klimaatveranderingen. Vegetatiezones schuiven in het algemeen richting de polen en hoger de bergen op. Ook het regenwoud is kwetsbaar door de arme bodem. De gematigde zone is minder gevoelig: regelmatige neerslag, weinig verdamping en een vruchtbare bodem. Veelgemaakte fout: draagkracht alleen als aantal mensen zien; het gaat om alle gebruik, ook vee en water.

Video: Aardrijkskunde - Verwoestijning (Snapput). Uitlegvideo van ruim 6 minuten over oorzaken, gevolgen en oplossingen van verwoestijning. Kijkvraag vooraf: noem twee menselijke oorzaken en één oplossing, en koppel ze aan de begrippen overbeweiding, ontbossing en duurzaam landgebruik. Vwo-verdieping na afloop: welke rol speelt de ecologische draagkracht in dit verhaal?

Hoe leidt irrigatie zonder drainage in een droog gebied tot verzilting?

A

Water spoelt alle zout uit de bovenlaag

B

Water verdampt en het zout blijft in de bodem

C

Zeewater dringt via de rivier de akker in

D

Water laat de bodem inklinken en verzakken

Goed: irrigatiewater bevat opgeloste zouten; door de hoge verdamping blijft het zout achter en zonder drainage wordt het niet afgevoerd. De eerste afleider beschrijft juist wat goede drainage doet.

Leg uit waarom de semi-aride zone een lage ecologische draagkracht heeft.

Goed antwoord: weinig en onregelmatige neerslag en veel verdamping; daardoor groeit de begroeiing langzaam en is er weinig bodembedekking; bij meer vee of kap herstelt de begroeiing niet op tijd; de kale bodem erodeert. Een klein extra gebruik leidt dus al tot landdegradatie. Verwachte fout: alleen 'omdat het droog is' zonder de schakel via begroeiing en bodem.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Geofactoren als systeem verbinden

2

Klimaatgebied en landschapszone vergelijken

3

Vormen en oorzaken van landdegradatie

4

Draagkracht en klimaatverandering

Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin met het onderdeel met de meeste stemmen.

Hoe kan klimaatverandering landdegradatie in de Sahel versterken?

Goed antwoord: als de regentijd korter of onregelmatiger wordt en de temperatuur stijgt, neemt de verdamping toe en groeit er minder begroeiing; de draagkracht daalt; hetzelfde aantal vee leidt dan tot overbeweiding; de kale bodem erodeert en verwoestijning neemt toe. Verwachte fout: alleen het klimaat noemen, zonder de wisselwerking met menselijk gebruik.

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Begrippen (1/2)

  • geofactoren: gesteente en reliëf, klimaat en lucht, bodem, water, flora en fauna en de mens

  • landschapszone: zone op aarde met een eigen samenhang van klimaat, begroeiing en andere geofactoren

  • polaire zone: ijskappen en toendra met permafrost en lage begroeiing

  • boreale zone: koude zone met naaldbos (taiga) op een zure bodem

  • gematigde zone: vier seizoenen, loof- en gemengd bos op een vruchtbare bodem

This item has no instructions

AARDE · LANDSCHAPSZONES

Begrippen (2/2)

  • subtropische zone: warme zomers en zachte winters, rond de Middellandse Zee met droge zomers

  • (semi)aride zone: verdamping groter dan neerslag: woestijn en aan de randen steppe

  • tropische zone: het hele jaar warm, met regenwoud of savanne

  • landdegradatie: achteruitgang van de bodem door versnelde bodemerosie, verzilting of verwoestijning

  • ecologische draagkracht: hoeveel gebruik een gebied aankan zonder blijvend achteruit te gaan

This item has no instructions