Verlichting 1650-1789 (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

VERLICHTING · 1650-1789

Verlichting 1650-1789

Examenstof geschiedenis vwo

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg over de ideeën van de Verlichting (1650-1789) voor het vwo-examen: van wetenschappelijke revolutie tot Locke, Rousseau, Montesquieu en Adam Smith, en de reactie van vorsten. Leerlingen volgen negen dia's met checks.

Items in this lesson

VERLICHTING · 1650-1789

Verlichting 1650-1789

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: HC Verlichting 1650-1900, leidende vraag 1; KA 23, 26, 27, 28. Image credit: Joseph Wright of Derby / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1650-1789

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen welke ideeën over een rechtvaardiger samenleving ontstonden in de Verlichting (1650-1789) en hoe vorsten daarop reageerden.

This item has no instructions

Welke woorden horen bij de Verlichting?

Verwacht: rede, Voltaire, vrijheid, wetenschap, Newton, gelijkheid. Gebruik ze als ophaak: eerst de nieuwe kennis, dan de ideeën over samenleving, tot slot vorsten en publieke opinie.

Een natuurkundig experiment met een luchtpomp, schilderij van Joseph Wright of Derby, 1768

VERLICHTING · 1650-1789

Drie bronnen van nieuwe kennis

  • Ontdekkingsreizen brachten planten, dieren en volken in beeld die in oude boeken ontbraken

  • Ambachtelijke technieken van instrumentmakers leverden onder meer telescoop en luchtpomp

  • Humanistische tekstanalyse leerde teksten kritisch te lezen en te vergelijken

  • Samen leidden ze tot de wetenschappelijke revolutie; in 1633 veroordeelde de kerk Galilei

KA 26. Dit is de verdieping op tijdvak 6: niet alleen dat er een wetenschappelijke revolutie was, maar waaruit ze voortkwam. Het schilderij toont een demonstratie met een luchtpomp voor een gemengd gezelschap: kennis werd een publiek spektakel. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen uit theorie bestond; ambachtslieden met instrumenten waren even belangrijk. Image credit: Joseph Wright of Derby / Wikimedia Commons, publiek domein

René Descartes, naar een portret van Frans Hals

VERLICHTING · 1650-1789

Descartes en Locke

  • Descartes (Discours de la méthode, 1637) twijfelde aan alles; zeker was alleen: ik denk, dus ik ben

  • Zijn rationalisme: betrouwbare kennis ontstaat door logisch redeneren

  • Locke zag de geest bij de geboorte als een onbeschreven blad (tabula rasa)

  • Zijn empirisme: kennis ontstaat door ervaring en waarneming

KA 26. Rationalisme (verstand) en empirisme (ervaring) zijn twee wegen naar kennis. Veelgemaakte fout: de twee omdraaien. Ezelsbruggetje: empirisme = ervaring. Image credit: Frans Hals (naar) / Wikimedia Commons, publiek domein

Isaac Newton, portret van Godfrey Kneller, 1689

VERLICHTING · 1650-1789

Newton, natuurwetten en geloof

  • In 1687 verscheen Newtons Principia, met natuurwetten voor beweging en zwaartekracht

  • De natuur bleek te werken volgens regels die het verstand kan doorgronden

  • Dat leidde tot debat over de plaats van godsdienst in de samenleving

  • Locke pleitte in 1689 voor verdraagzaamheid: geloof en geweten zijn een zaak van het individu

KA 26 en 27. Het gevolg van de nieuwe kennis was cultureel-mentaal: mensen gingen anders denken over geloof en gezag. Locke schreef in 1689 zijn Brief over verdraagzaamheid. Veelgemaakte fout: denken dat Newton en Locke tegen geloof waren; ze wilden het geloof niet afschaffen, maar het een persoonlijke zaak maken. Image credit: Godfrey Kneller / Wikimedia Commons, publiek domein

Een denker stelt dat betrouwbare kennis ontstaat door logisch redeneren. Welke stroming?

A

Empirisme

B

Vooruitgangsgeloof

C

Absolutisme

D

Rationalisme

Rationalisme (Descartes). Verwachte fout: empirisme, dat uitgaat van ervaring.

Vul in

Locke zag de geest bij de geboorte als een onbeschreven blad; kennis komt volgens hem door ervaring en waarneming.

onbeschreven blad
ervaring
aangeboren idee
redeneren

Onbeschreven blad (tabula rasa) en ervaring. Verwachte fout: redeneren, dat past bij Descartes.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Newtons Principia (1687)

2

Galilei veroordeeld (1633)

3

Locke pleit voor verdraagzaamheid (1689)

4

Descartes: Discours de la méthode (1637)

1633, 1637, 1687, 1689. Verwachte fout: Newton voor Descartes zetten omdat hij bekender is.

Titelprent van de Encyclopédie, Frankrijk, 1772

VERLICHTING · 1650-1789

Verlicht denken: de rede als maatstaf

  • Verlichte denkers toetsten traditie, religieuze praktijken en gezag aan redelijkheid

  • Kennis en onderwijs moesten mensen vooruit helpen: het vooruitgangsgeloof

  • De Encyclopédie (1751-1772) van Diderot en d'Alembert bundelde kennis voor een breed publiek

  • Toch zette Rousseau al vraagtekens: maakt meer kennis mensen ook beter?

KA 27. De Verlichting past wetenschappelijke methoden toe op godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen. De Encyclopédie is een groot kennisproject. Het verstand kende volgens sommigen ook grenzen; Rousseau twijfelde aan de zegeningen van beschaving en wetenschap. Veelgemaakte fout: de Verlichting als eensgezinde beweging zien. Image credit: Benoît-Louis Prévost en Charles-Nicolas Cochin / Wikimedia Commons, publiek domein

Jean-Jacques Rousseau, pastel van Maurice Quentin de La Tour

VERLICHTING · 1650-1789

Natuurrechten en sociaal contract

  • Locke: mensen hebben natuurrechten op leven, vrijheid en bezit

  • In een sociaal contract geven mensen macht aan een regering, die haar macht verliest bij misbruik

  • Rousseau (Du contrat social, 1762): alle macht gaat uit van het volk, de volkssoevereiniteit

  • De algemene wil is wat het gemeenschappelijk belang van het volk dient; vrijheid en gelijkheid gelden ook voor armen en slaven

KA 27. Locke en Rousseau gaan uit van natuurrechten en een sociaal contract. Rousseau koppelt daar vrijheid en gelijkheid, ook voor armen en slaven, en vormen van directe democratie aan. Veelgemaakte fout: Locke en Rousseau over een kam scheren; Rousseau is radicaler over gelijkheid en directe democratie. Image credit: Maurice Quentin de La Tour / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1650-1789

Scheiding der machten en eigenbelang

  • Montesquieu (De l'esprit des lois, 1748): verdeel de macht over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht

  • Dat is de scheiding der machten: zo kan niemand de macht misbruiken

  • Adam Smith (The Wealth of Nations, 1776): als mensen hun rationeel eigenbelang nastreven, profiteert de samenleving vaak mee

  • Smith wilde de overheid in de economie een kleinere rol geven dan gebruikelijk was

KA 27. Montesquieu is vooral van invloed op latere grondwetten. Smith herwaardeerde de verhouding tussen overheid en economie. Veelgemaakte fout: Montesquieu en Rousseau verwisselen: Montesquieu verdeelt macht, Rousseau legt haar bij het volk.

Een regering misbruikt haar macht. Wat gebeurt er volgens Locke's sociaal contract?

A

Het volk blijft verplicht te gehoorzamen

B

De natuurrechten van burgers vervallen

C

De algemene wil wordt daardoor ongeldig

D

Zij verliest haar rechtmatige macht

Volgens Locke ontstaat de macht van de regering door het contract en vervalt ze bij misbruik. Verwachte fout: denken dat gehoorzaamheid altijd blijft.

Vul in

Adam Smith zag rationeel eigenbelang als drijfveer van de economie; de scheiding der machten komt van Montesquieu.

Adam Smith
rationeel eigenbelang
scheiding der machten
Rousseau
vooruitgangsgeloof

Smith en rationeel eigenbelang. Verwachte fout: Rousseau noemen omdat die over economische gelijkheid sprak.

Een avond in de salon van Madame Geoffrin in Parijs, negentiende-eeuws schilderij van Lemonnier

VERLICHTING · 1650-1789

Publieke opinie en censuur

  • Ideeën verspreidden zich via boeken, tijdschriften, koffiehuizen en salons

  • In Parijse salons, vaak geleid door vrouwen, debatteerden schrijvers en adel met elkaar

  • Vorsten moesten voor het eerst rekening houden met de publieke opinie in alle lagen van de bevolking

  • Een censor bewaakte publicaties; verlichte werken werden soms verboden, ook de Encyclopédie

KA 27 en 28. Nieuwe ideeën werden privé en in het publieke domein besproken. Drukkers in de Republiek gaven vaak werk uit dat elders verboden was (zie tijdvak 6). Veelgemaakte fout: denken dat alle lagen van de bevolking in salons zaten; de salons waren elitair, de publieke opinie breder. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1650-1789

Absolutisme en droit divin

  • In het absolutisme heeft de vorst alle macht, zoals Lodewijk XIV van Frankrijk (1643-1715)

  • Hij centraliseerde het bestuur en rechtvaardigde zijn gezag met het droit divin: de vorst regeert bij de gratie van God

  • In 1685 verbood hij het protestantisme: voor hem hoorde geloof bij de eenheid onder één vorst

  • Dat botste met verlicht denken: gezag moest redelijk zijn en geloof was een zaak van het individu

KA 23. Centralisatie door vorsten, gelegitimeerd door het droit divin, zorgde voor spanningen met verlichte ideeën. Het verbod van 1685 is het tegenovergestelde van Lockes verdraagzaamheid. Veelgemaakte fout: absolutisme en verlicht absolutisme door elkaar halen.

Tafelrunde van Frederik de Grote met Voltaire, schilderij van Adolph von Menzel, 1850

VERLICHTING · 1650-1789

Verlicht absolutisme

  • Sommige vorsten omarmden elementen van de Verlichting, maar bleven alleen regeren: verlicht absolutisme

  • Frederik II van Pruisen (1740-1786) noemde zich eerste dienaar van de staat en schreef met Voltaire

  • Jozef II vaardigde in 1781 een tolerantiepatent uit voor niet-katholieke christenen in zijn rijk

  • Het ancien régime met zijn standenmaatschappij bleef bestaan; hervormingen kwamen van bovenaf

KA 28. Verlicht absolutisme is een eigentijdse, verlichte vorm van vorstelijk bestuur, zonder macht te delen. Veelgemaakte fout: denken dat deze vorsten de macht aan het volk gaven. Het schilderij van Menzel (1850) is een latere verbeelding van Frederik met Voltaire aan tafel. Image credit: Adolph von Menzel / Wikimedia Commons, publiek domein

Frederik II hervormde en bleef alleenheerser. Welk begrip past?

A

Volkssoevereiniteit

B

Verlicht absolutisme

C

Scheiding der machten

D

Vooruitgangsgeloof

Verlichte hervormingen zonder macht te delen. Verwachte fout: scheiding der machten; die deelde Frederik juist niet.

Wat veranderde er voor vorsten door de publieke opinie?

Goed: zij moesten rekening houden met de opvattingen van brede lagen van de bevolking. Verwachte fout: alleen censuur noemen.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Wetenschappelijke revolutie

2

Ideeën over politiek en economie

3

Publieke opinie en censuur

4

Verlicht absolutisme

Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.

Waarom botste de Verlichting met het absolutisme?

Goed: gezag moest redelijk zijn en uitgaan van het volk, terwijl het absolutisme de macht bij de vorst legde (droit divin). Verwachte fout: alleen zeggen dat de vorsten tegen wetenschap waren.

VERLICHTING · 1650-1789

Begrippen (1/2)

  • wetenschappelijke revolutie: Doorbraak in kennis in de 17e eeuw door waarnemen, experimenteren en redeneren

  • rationalisme: Betrouwbare kennis komt door redeneren (Descartes)

  • empirisme: Kennis komt door ervaring en waarneming (Locke)

  • vooruitgangsgeloof: Geloof dat kennis en onderwijs de samenleving vooruit helpen

  • natuurrechten: Rechten die mensen van nature hebben: leven, vrijheid, bezit

This item has no instructions

VERLICHTING · 1650-1789

Begrippen (2/2)

  • sociaal contract: Afspraak waarbij mensen macht geven aan een regering

  • algemene wil: Wat het gemeenschappelijk belang van het volk dient (Rousseau)

  • scheiding der machten: Verdeling van de macht over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht (Montesquieu)

  • rationeel eigenbelang: Mensen handelen redelijk vanuit hun eigen belang (Adam Smith)

  • verlicht absolutisme: Vorsten die verlichte hervormingen doorvoeren zonder macht te delen

This item has no instructions