VERLICHTING · 1650-1789
Verlichting 1650-1789
Examenstof geschiedenis vwo
VERLICHTING · 1650-1789
Verlichting 1650-1789
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: HC Verlichting 1650-1900, leidende vraag 1; KA 23, 26, 27, 28. Image credit: Joseph Wright of Derby / Wikimedia Commons, publiek domein
VERLICHTING · 1650-1789
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen welke ideeën over een rechtvaardiger samenleving ontstonden in de Verlichting (1650-1789) en hoe vorsten daarop reageerden.
This item has no instructions
Welke woorden horen bij de Verlichting?
Verwacht: rede, Voltaire, vrijheid, wetenschap, Newton, gelijkheid. Gebruik ze als ophaak: eerst de nieuwe kennis, dan de ideeën over samenleving, tot slot vorsten en publieke opinie.
Een natuurkundig experiment met een luchtpomp, schilderij van Joseph Wright of Derby, 1768
VERLICHTING · 1650-1789
Drie bronnen van nieuwe kennis
Ontdekkingsreizen brachten planten, dieren en volken in beeld die in oude boeken ontbraken
Ambachtelijke technieken van instrumentmakers leverden onder meer telescoop en luchtpomp
Humanistische tekstanalyse leerde teksten kritisch te lezen en te vergelijken
Samen leidden ze tot de wetenschappelijke revolutie; in 1633 veroordeelde de kerk Galilei
KA 26. Dit is de verdieping op tijdvak 6: niet alleen dat er een wetenschappelijke revolutie was, maar waaruit ze voortkwam. Het schilderij toont een demonstratie met een luchtpomp voor een gemengd gezelschap: kennis werd een publiek spektakel. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen uit theorie bestond; ambachtslieden met instrumenten waren even belangrijk. Image credit: Joseph Wright of Derby / Wikimedia Commons, publiek domein
René Descartes, naar een portret van Frans Hals
VERLICHTING · 1650-1789
Descartes en Locke
Descartes (Discours de la méthode, 1637) twijfelde aan alles; zeker was alleen: ik denk, dus ik ben
Zijn rationalisme: betrouwbare kennis ontstaat door logisch redeneren
Locke zag de geest bij de geboorte als een onbeschreven blad (tabula rasa)
Zijn empirisme: kennis ontstaat door ervaring en waarneming
KA 26. Rationalisme (verstand) en empirisme (ervaring) zijn twee wegen naar kennis. Veelgemaakte fout: de twee omdraaien. Ezelsbruggetje: empirisme = ervaring. Image credit: Frans Hals (naar) / Wikimedia Commons, publiek domein
Isaac Newton, portret van Godfrey Kneller, 1689
VERLICHTING · 1650-1789
Newton, natuurwetten en geloof
In 1687 verscheen Newtons Principia, met natuurwetten voor beweging en zwaartekracht
De natuur bleek te werken volgens regels die het verstand kan doorgronden
Dat leidde tot debat over de plaats van godsdienst in de samenleving
Locke pleitte in 1689 voor verdraagzaamheid: geloof en geweten zijn een zaak van het individu
KA 26 en 27. Het gevolg van de nieuwe kennis was cultureel-mentaal: mensen gingen anders denken over geloof en gezag. Locke schreef in 1689 zijn Brief over verdraagzaamheid. Veelgemaakte fout: denken dat Newton en Locke tegen geloof waren; ze wilden het geloof niet afschaffen, maar het een persoonlijke zaak maken. Image credit: Godfrey Kneller / Wikimedia Commons, publiek domein
Een denker stelt dat betrouwbare kennis ontstaat door logisch redeneren. Welke stroming?
Empirisme
Vooruitgangsgeloof
Absolutisme
Rationalisme
Rationalisme (Descartes). Verwachte fout: empirisme, dat uitgaat van ervaring.
Vul in
Locke zag de geest bij de geboorte als een onbeschreven blad; kennis komt volgens hem door ervaring en waarneming.
Onbeschreven blad (tabula rasa) en ervaring. Verwachte fout: redeneren, dat past bij Descartes.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1633, 1637, 1687, 1689. Verwachte fout: Newton voor Descartes zetten omdat hij bekender is.
Titelprent van de Encyclopédie, Frankrijk, 1772
VERLICHTING · 1650-1789
Verlicht denken: de rede als maatstaf
Verlichte denkers toetsten traditie, religieuze praktijken en gezag aan redelijkheid
Kennis en onderwijs moesten mensen vooruit helpen: het vooruitgangsgeloof
De Encyclopédie (1751-1772) van Diderot en d'Alembert bundelde kennis voor een breed publiek
Toch zette Rousseau al vraagtekens: maakt meer kennis mensen ook beter?
KA 27. De Verlichting past wetenschappelijke methoden toe op godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen. De Encyclopédie is een groot kennisproject. Het verstand kende volgens sommigen ook grenzen; Rousseau twijfelde aan de zegeningen van beschaving en wetenschap. Veelgemaakte fout: de Verlichting als eensgezinde beweging zien. Image credit: Benoît-Louis Prévost en Charles-Nicolas Cochin / Wikimedia Commons, publiek domein
Jean-Jacques Rousseau, pastel van Maurice Quentin de La Tour
VERLICHTING · 1650-1789
Natuurrechten en sociaal contract
Locke: mensen hebben natuurrechten op leven, vrijheid en bezit
In een sociaal contract geven mensen macht aan een regering, die haar macht verliest bij misbruik
Rousseau (Du contrat social, 1762): alle macht gaat uit van het volk, de volkssoevereiniteit
De algemene wil is wat het gemeenschappelijk belang van het volk dient; vrijheid en gelijkheid gelden ook voor armen en slaven
KA 27. Locke en Rousseau gaan uit van natuurrechten en een sociaal contract. Rousseau koppelt daar vrijheid en gelijkheid, ook voor armen en slaven, en vormen van directe democratie aan. Veelgemaakte fout: Locke en Rousseau over een kam scheren; Rousseau is radicaler over gelijkheid en directe democratie. Image credit: Maurice Quentin de La Tour / Wikimedia Commons, publiek domein
VERLICHTING · 1650-1789
Scheiding der machten en eigenbelang
Montesquieu (De l'esprit des lois, 1748): verdeel de macht over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht
Dat is de scheiding der machten: zo kan niemand de macht misbruiken
Adam Smith (The Wealth of Nations, 1776): als mensen hun rationeel eigenbelang nastreven, profiteert de samenleving vaak mee
Smith wilde de overheid in de economie een kleinere rol geven dan gebruikelijk was
KA 27. Montesquieu is vooral van invloed op latere grondwetten. Smith herwaardeerde de verhouding tussen overheid en economie. Veelgemaakte fout: Montesquieu en Rousseau verwisselen: Montesquieu verdeelt macht, Rousseau legt haar bij het volk.
Een regering misbruikt haar macht. Wat gebeurt er volgens Locke's sociaal contract?
Het volk blijft verplicht te gehoorzamen
De natuurrechten van burgers vervallen
De algemene wil wordt daardoor ongeldig
Zij verliest haar rechtmatige macht
Volgens Locke ontstaat de macht van de regering door het contract en vervalt ze bij misbruik. Verwachte fout: denken dat gehoorzaamheid altijd blijft.
Vul in
Adam Smith zag rationeel eigenbelang als drijfveer van de economie; de scheiding der machten komt van Montesquieu.
Smith en rationeel eigenbelang. Verwachte fout: Rousseau noemen omdat die over economische gelijkheid sprak.
Een avond in de salon van Madame Geoffrin in Parijs, negentiende-eeuws schilderij van Lemonnier
VERLICHTING · 1650-1789
Publieke opinie en censuur
Ideeën verspreidden zich via boeken, tijdschriften, koffiehuizen en salons
In Parijse salons, vaak geleid door vrouwen, debatteerden schrijvers en adel met elkaar
Vorsten moesten voor het eerst rekening houden met de publieke opinie in alle lagen van de bevolking
Een censor bewaakte publicaties; verlichte werken werden soms verboden, ook de Encyclopédie
KA 27 en 28. Nieuwe ideeën werden privé en in het publieke domein besproken. Drukkers in de Republiek gaven vaak werk uit dat elders verboden was (zie tijdvak 6). Veelgemaakte fout: denken dat alle lagen van de bevolking in salons zaten; de salons waren elitair, de publieke opinie breder. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein
VERLICHTING · 1650-1789
Absolutisme en droit divin
In het absolutisme heeft de vorst alle macht, zoals Lodewijk XIV van Frankrijk (1643-1715)
Hij centraliseerde het bestuur en rechtvaardigde zijn gezag met het droit divin: de vorst regeert bij de gratie van God
In 1685 verbood hij het protestantisme: voor hem hoorde geloof bij de eenheid onder één vorst
Dat botste met verlicht denken: gezag moest redelijk zijn en geloof was een zaak van het individu
KA 23. Centralisatie door vorsten, gelegitimeerd door het droit divin, zorgde voor spanningen met verlichte ideeën. Het verbod van 1685 is het tegenovergestelde van Lockes verdraagzaamheid. Veelgemaakte fout: absolutisme en verlicht absolutisme door elkaar halen.
Tafelrunde van Frederik de Grote met Voltaire, schilderij van Adolph von Menzel, 1850
VERLICHTING · 1650-1789
Verlicht absolutisme
Sommige vorsten omarmden elementen van de Verlichting, maar bleven alleen regeren: verlicht absolutisme
Frederik II van Pruisen (1740-1786) noemde zich eerste dienaar van de staat en schreef met Voltaire
Jozef II vaardigde in 1781 een tolerantiepatent uit voor niet-katholieke christenen in zijn rijk
Het ancien régime met zijn standenmaatschappij bleef bestaan; hervormingen kwamen van bovenaf
KA 28. Verlicht absolutisme is een eigentijdse, verlichte vorm van vorstelijk bestuur, zonder macht te delen. Veelgemaakte fout: denken dat deze vorsten de macht aan het volk gaven. Het schilderij van Menzel (1850) is een latere verbeelding van Frederik met Voltaire aan tafel. Image credit: Adolph von Menzel / Wikimedia Commons, publiek domein
Frederik II hervormde en bleef alleenheerser. Welk begrip past?
Volkssoevereiniteit
Verlicht absolutisme
Scheiding der machten
Vooruitgangsgeloof
Verlichte hervormingen zonder macht te delen. Verwachte fout: scheiding der machten; die deelde Frederik juist niet.
Wat veranderde er voor vorsten door de publieke opinie?
Goed: zij moesten rekening houden met de opvattingen van brede lagen van de bevolking. Verwachte fout: alleen censuur noemen.
Welk deel vond je het lastigst?
Wetenschappelijke revolutie
Ideeën over politiek en economie
Publieke opinie en censuur
Verlicht absolutisme
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.
Waarom botste de Verlichting met het absolutisme?
Goed: gezag moest redelijk zijn en uitgaan van het volk, terwijl het absolutisme de macht bij de vorst legde (droit divin). Verwachte fout: alleen zeggen dat de vorsten tegen wetenschap waren.
VERLICHTING · 1650-1789
Begrippen (1/2)
wetenschappelijke revolutie: Doorbraak in kennis in de 17e eeuw door waarnemen, experimenteren en redeneren
rationalisme: Betrouwbare kennis komt door redeneren (Descartes)
empirisme: Kennis komt door ervaring en waarneming (Locke)
vooruitgangsgeloof: Geloof dat kennis en onderwijs de samenleving vooruit helpen
natuurrechten: Rechten die mensen van nature hebben: leven, vrijheid, bezit
This item has no instructions
VERLICHTING · 1650-1789
Begrippen (2/2)
sociaal contract: Afspraak waarbij mensen macht geven aan een regering
algemene wil: Wat het gemeenschappelijk belang van het volk dient (Rousseau)
scheiding der machten: Verdeling van de macht over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht (Montesquieu)
rationeel eigenbelang: Mensen handelen redelijk vanuit hun eigen belang (Adam Smith)
verlicht absolutisme: Vorsten die verlichte hervormingen doorvoeren zonder macht te delen
This item has no instructions