Nog LUIDER 57 · Grândola, Vila Morena (Zeca Afonso)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
57
GRÂNDOLA, VILA MORENA
ZECA AFONSO · 1971
Het lied over een klein stadje dat op de radio het startsein gaf voor een revolutie.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Instructions
Items in this lesson
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
57
GRÂNDOLA, VILA MORENA
ZECA AFONSO · 1971
Het lied over een klein stadje dat op de radio het startsein gaf voor een revolutie.
Les over Grândola, Vila Morena van de Portugese zanger Zeca Afonso. Op 25 april 1974 draaide een radiozender het lied als geheim signaal: het leger kwam in opstand tegen de dictatuur en bijna zonder geweld werd Portugal een democratie, de Anjerrevolutie. Het lied is in het Portugees; de songtitel laten we staan. Er zit geen grof taalgebruik of geweld in het nummer of de video. Image credit: Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe kan een rustig lied over een stadje het startsein zijn voor een revolutie?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen wat er op 25 april 1974 in Portugal gebeurde
uitleggen waarom juist dit lied als geheim signaal werd gekozen
beschrijven hoe stemmen en voetstappen het lied tot een gezamenlijk lied maken
Begin met een vraag aan de klas: als je in het geheim een groep mensen tegelijk in actie wilt laten komen, hoe geef je dan het startsein zonder dat iemand het doorheeft? Laat een paar ideeën noemen. In 1974 was het antwoord: een liedje op de radio. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
EERSTE KEER LUISTEREN
Zeca Afonso, Grândola, Vila Morena (1971)
Luister naar het begin. Wat hoor je voordat er gezongen wordt? En zingt er één stem of zingen er veel?
De officiële audio van de plaat Cantigas do Maio (1971). Leerlingen verstaan het Portugees niet: dat hoeft ook niet. Laat ze letten op de voetstappen aan het begin, de ene stem en het koor dat antwoordt. Laat na afloop drie woorden noemen voor de stemming: rustig, plechtig, samen. Verder kijken: Afonso zingt het live in het Coliseu dos Recreios in Lissabon in 1983 (https://www.youtube.com/watch?v=PPzsJ0A8RIk). De zaal zingt massaal mee.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE TIJD
Portugal onder een dictatuur
Vanaf 1933 is Portugal een dictatuur, de Estado Novo. Eerst regeert Salazar, vanaf 1968 Caetano. De geheime politie PIDE houdt iedereen in de gaten, kranten en liedjes worden gecensureerd.
Portugal voert ook oorlog in zijn koloniën in Afrika: Angola, Mozambique en Guinee-Bissau. Jonge mannen moeten er jarenlang vechten.
13 jaar
DUURDE DE KOLONIALE OORLOG IN AFRIKA, VAN 1961 TOT 1974
Een kolonie is een gebied dat door een ander land wordt bestuurd en uitgebuit. De koloniale oorlog kostte een groot deel van de Portugese staatsbegroting, volgens schattingen tot 40 procent. Veel jonge Portugezen vluchtten naar Frankrijk om de dienstplicht te ontlopen. Censuur betekent dat de overheid vooraf controleert wat er gedrukt, gezongen of uitgezonden mag worden. Tegenstanders van het regime werden door de PIDE opgepakt en gemarteld.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE MAKER
Een leraar zingt voor de arbeiders
José Afonso (1929 tot 1987), bijgenaamd Zeca, is leraar en zanger. In 1964 zingt hij in Grândola, een stadje in een arme landbouwstreek, voor een vereniging van arbeiders. Op de terugweg bedenkt hij dit lied.
De regering vindt hem gevaarlijk en ontslaat hem als leraar. In 1971 neemt hij het lied op in Frankrijk.
Zeca Afonso, portret door Henrique Matos (2009).
Afonso werd geboren in Aveiro en woonde als kind een tijd in Angola en Mozambique. Hij begon met de fado uit de studentenstad Coimbra en maakte daarna volksmuziek en protestliederen. Het optreden in Grândola was op 17 mei 1964, bij de Sociedade Musical Fraternidade Operária Grandolense, de muziekvereniging van de arbeiders. Grândola ligt in de Alentejo, in het zuiden. Vila Morena betekent zoiets als zongebruind stadje. In 1968 werd hij ontslagen, in 1973 zat hij twintig dagen in de gevangenis van Caxias. De opname werd in oktober 1971 gemaakt in de studio in het kasteel van Hérouville bij Parijs, met José Mário Branco als arrangeur, voor het album Cantigas do Maio. Afonso overleed in 1987 aan de spierziekte ALS; bij zijn begrafenis waren meer dan 30.000 mensen. De foto is een geschilderd portret uit 2009. Image credit: Henrique José Teixeira Matos / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
HET STADJE
Het lied bezingt Grândola als een plek van broederschap. Iedereen is er gelijk, en waar je ook loopt, kom je een vriend tegen.
HET VOLK
In Grândola beslissen niet de machtigen, maar de gewone mensen samen. In een dictatuur is dat een gevaarlijke gedachte, hoe vriendelijk hij ook klinkt.
DE BELOFTE
De ik-figuur belooft trouw aan het stadje en zijn mensen. Grândola wordt zo een voorbeeld: zo zou heel Portugal kunnen zijn.
Lees de tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia); op Genius staat een vertaling. Het lied noemt geen dictator, geen oorlog en geen geweld. Het beschrijft een stadje waar mensen gelijk zijn en samen beslissen. Juist daarom kwam het langs de censuur, en juist daarom werkte het: wie het hoorde, begreep dat het over een ander Portugal ging. Doorvraag: is een lied over hoe het zou moeten, ook een protestsong?
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
VRAAG
Waarom kozen de opstandige officieren juist Grândola, Vila Morena als geheim signaal?
Het was het bekendste liedje van de hitparade van dat jaar
Het was het volkslied van het Portugese leger in Afrika
Het was verboden, dus iedereen schrok als het klonk
Het was niet verboden, maar iedereen wist waar het om ging
Het goede antwoord: het lied was niet verboden, zodat de radio het kon draaien zonder dat de censuur ingreep, maar het stond wel voor vrijheid en broederschap. Een verboden lied had de zender meteen verdacht gemaakt. Eerst wilde de MFA een ander lied van Afonso gebruiken, maar dat bleek verboden bij de zender. Een maand eerder, op 29 maart 1974, had de zaal Grândola luid toegejuicht bij een concert in het Coliseu in Lissabon; daar zaten ook officieren die op 25 april een rol speelden. De verwachte misvatting is het laatste antwoord: veel leerlingen denken dat een protestlied per se verboden moet zijn.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
25 APRIL 1974
Twintig over twaalf op de radio
Een groep jonge officieren, de MFA, wil af van de dictatuur en de oorlog. Om 22.55 uur klinkt op de radio een eerste signaal. Om 0.20 uur draait Rádio Renascença Grândola: dat is het teken dat de opstand begint.
De mensen stromen de straat op. Ze steken anjers in de lopen van de geweren.
0.20 uur
GRÂNDOLA OP DE RADIO: HET TEKEN VOOR DE SOLDATEN OM UIT TE RUKKEN
MFA staat voor Movimento das Forças Armadas, beweging van de strijdkrachten. Het eerste signaal om 22.55 uur op 24 april was het liedje E Depois do Adeus van Paulo de Carvalho, de Portugese inzending voor het Songfestival van dat jaar: dat betekende dat alles klaarstond. Grândola om 0.20 uur was het teken om echt te beginnen. De anjers komen van Celeste Caeiro, een restaurantmedewerkster die bloemen uitdeelde aan soldaten. Bij de revolutie kwamen zes mensen om het leven, vooral bij het hoofdkwartier van de geheime politie. Daarom heet hij de Anjerrevolutie.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE MUZIEK
Een lied om samen te zingen
Voorzanger en koor
Eén stem zingt een regel, een groep zingt hem terug. Zo zingen landarbeiders in de Alentejo al eeuwen samen: de cante alentejano.
Voetstappen
Geen drums, maar voetstappen op grind. Ze klinken als mensen die samen optrekken, in een langzame, vastberaden mars.
Zonder band
Alleen stemmen en voetstappen, geen instrumenten. Iedereen kan het meezingen, overal, zonder gitaar of band.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. De cante alentejano is een meerstemmige zangtraditie van de Alentejo, sinds 2014 immaterieel werelderfgoed van UNESCO. Het koor herhaalt de regels van de voorzanger, bij Grândola in omgekeerde volgorde. De voetstappen werden om drie uur 's nachts opgenomen op het grind buiten de studio, omdat het overdag te druk was met verkeer. Doorvraag: waarom werkt een lied zonder instrumenten goed als protestlied op straat? Vergelijk met een lied met een grote band, zoals Fight the Power: wat win je, wat verlies je?
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
DE NAWERKING
Elk jaar op 25 april
Na de revolutie worden de koloniën onafhankelijk. Op 25 april 1975 kiezen de Portugezen voor het eerst vrij een parlement.
25 april is nu een nationale feestdag, de Dag van de Vrijheid. Overal in het land zingen mensen dan Grândola. Ook bij latere protesten, bijvoorbeeld in 2013 in het parlement, klinkt het lied.
Lissabon viert 50 jaar 25 april, op 25 april 2024.
Angola, Mozambique, Guinee-Bissau, Kaapverdië en Sao Tomé en Principe werden in 1974 en 1975 onafhankelijk. Meer dan een miljoen Portugezen keerden terug uit de koloniën. In februari 2013 onderbraken demonstranten op de publieke tribune een toespraak van premier Passos Coelho door Grândola te zingen, uit protest tegen de bezuinigingen in de eurocrisis. Het lied is ook vaak gecoverd, onder meer door de fadozangeres Amália Rodrigues. De foto is van de optocht in Lissabon bij 50 jaar 25 april, in 2024. Image credit: RitaFMatos / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Eens
Oneens
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
STELLING
Een protestlied is sterker als het niet zegt waartegen het protesteert.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Grândola noemt geen dictator en geen oorlog, en kwam daardoor langs de censuur. Was het lied daardoor sterker, of alleen slimmer? Doorvraag 2: een lied als Killing in the Name zegt het heel direct. Wanneer werkt direct beter, wanneer indirect?
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe kan een rustig lied over een stadje het startsein zijn voor een revolutie?
WAT BLIJFT
Grândola beschrijft een stadje waar gewone mensen gelijk zijn en samen beslissen: in een dictatuur een stil maar duidelijk tegenbeeld.
Omdat het niet verboden was, kon het op de radio, en iedereen die het hoorde, begreep het signaal.
Voorzanger, koor en voetstappen maken er een lied van mensen samen: het past bij een volk dat samen in beweging komt.
This item has no instructions
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
Kies een lied dat jij zou draaien als geheim startsein voor iets goeds. Waarom dat lied?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet lied en legt uit waarom het werkt als signaal: het valt niet op voor buitenstaanders, maar de betekenis is duidelijk voor wie het weet, en het past bij wat er gaat gebeuren. De verwachte fout: alleen een favoriet lied noemen zonder uit te leggen waarom het als signaal zou werken.
LUIDER
57 · GRÂNDOLA, VILA MORENA · ZECA AFONSO
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
