Inflatie en koopkracht (Economie vmbo), les 1: Uitleg

INFLATIE · KOOPKRACHT

Inflatie en koopkracht

Examenstof economie vmbo

1 / 22
next
Slide 1: Slide
New lesson editorEconomieMiddelbare schoolvmbo g, tLeerjaar 3,4

This lesson contains 22 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg van inflatie, deflatie en geldontwaarding, de oorzaken en gevolgen van prijsstijging, de consumentenprijsindex, partiële en samengestelde indexcijfers, koopkracht, nominaal en reëel inkomen en prijscompensatie. Docent: dit onderwerp is alleen voor GL/TL.

Items in this lesson

INFLATIE · KOOPKRACHT

Inflatie en koopkracht

Examenstof economie vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: EC/V/1.5, 1.6, EC/K/3.6. Image credit: G.Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

INFLATIE · KOOPKRACHT

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen wat inflatie is, indexcijfers berekenen en bepalen wat inflatie met mijn koopkracht doet.

This item has no instructions

Waar denk je aan bij: alles wordt duurder?

Verwacht: boodschappen, snacks, benzine, abonnement, minder kunnen kopen, loon, inflatie. Groepeer in oorzaken (waarom wordt het duurder), meten (hoeveel duurder) en gevolgen voor je portemonnee: dat is de opbouw van de les. Het hele onderwerp is alleen GL/TL (verrijkingsstof EC/V/1 en indexcijfers EC/K/3.6). Voor KB komt koopkracht als begrip al aan bod bij inkomen en inkomensverschillen.

INFLATIE · KOOPKRACHT

Supermarkt in winkelcentrum Heksenwiel, Breda, 2017

Wat is inflatie?

  • Inflatie is een algemene prijsstijging van goederen en diensten. Het gaat dus niet om één product.

  • Door inflatie is je geld minder waard. Dat heet geldontwaarding.

  • Deflatie is het omgekeerde: een algemene prijsdaling.

  • Een snack die duurder wordt is nog geen inflatie: de meeste prijzen moeten omhoog.

Alleen GL/TL. Veelgemaakte fout: één duurder product inflatie noemen. Inflatie gaat over het algemene prijspeil. Geldontwaarding is het gevolg: voor dezelfde euro krijg je minder. Image credit: G.Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

INFLATIE · KOOPKRACHT

Prijsbord bij een tankstation bij Vierpolders, 2026

Oorzaken van prijsstijging

  • Vraag groter dan aanbod: meer vraag of minder aanbod. Bedrijven kunnen de prijs verhogen.

  • Hogere kosten, ook belastingen, en duurdere import gaan mee in de prijs.

  • Hogere winstmarge: het bedrijf houdt meer winst per product over en verhoogt de prijs.

  • Bezettingsgraad: het deel van de productiecapaciteit dat in gebruik is. Bijna vol? Dan stijgen de prijzen sneller.

Alleen GL/TL. Hogere kosten worden doorberekend in de prijzen: ook hogere belastingen en hogere prijzen van overheidsdiensten. Productiecapaciteit is wat een bedrijf maximaal kan maken. Zit een bedrijf dicht tegen die grens, dan kan het de prijs makkelijker verhogen. Veelgemaakte fout: denken dat de overheid de prijzen bepaalt. Prijzen volgen uit kosten, vraag en aanbod. Image credit: YosemiteYamper / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

INFLATIE · KOOPKRACHT

Gevolgen van prijsstijging

  • Koopkrachtdaling en geldontwaarding: met hetzelfde geld koop je minder, elke euro is minder waard.

  • Onzekerheid in het economisch verkeer: bedrijven en klanten weten niet wat de prijzen straks doen.

  • Slechtere concurrentiepositie: onze producten worden duurder dan die uit het buitenland.

  • Vermogensposities veranderen: het spaargeld van spaarders is minder waard als de rente lager is dan de inflatie.

  • Besparingen dalen: mensen houden minder over om te sparen.

Alleen GL/TL. Bij de concurrentiepositie gaat het om het verschil met andere landen: stijgen de prijzen hier sneller, dan wordt kopen bij ons minder aantrekkelijk. Bij vermogensposities: wie spaart verliest bij hoge inflatie, wie een schuld heeft houdt een schuld die minder zwaar weegt. Veelgemaakte fout: denken dat inflatie voor iedereen even slecht is.

Vul in

Bij inflatie stijgen de prijzen in het algemeen, bij deflatie dalen ze in het algemeen.

inflatie
deflatie
geldontwaarding
koopkracht

Inflatie is een algemene prijsstijging, deflatie een algemene prijsdaling. Alleen GL/TL.

Een bakker betaalt hogere huur en rekent die door in de broodprijs. Welke oorzaak?

A

Hogere kosten die worden doorberekend

B

Een hogere bezettingsgraad

C

Duurdere import

D

Vraag groter dan aanbod

Hogere kosten (hier huur) worden doorberekend in de prijs. Verwachte fout: vraag groter dan aanbod kiezen omdat de prijs stijgt. Er is hier niets gezegd over de vraag. Alleen GL/TL.

INFLATIE · KOOPKRACHT

De consumentenprijsindex (CPI)

  • De consumentenprijsindex (CPI) meet de inflatie: hoeveel duurder is het mandje met producten dat huishoudens kopen.

  • Je vergelijkt met een basisjaar. Het basisjaar krijgt indexcijfer 100.

  • Elke uitgavenpost heeft een wegingsfactor: waar je meer aan uitgeeft, telt zwaarder mee. Huur weegt dus zwaarder dan snoep.

  • Inflatie in % = stijging van de CPI : oude CPI x 100%.

  • Voorbeeld: de CPI gaat van 120 naar 126. Stijging 6 : 120 x 100% = 5%. De inflatie is 5%.

Alleen GL/TL. Controle: 126 - 120 = 6, 6 : 120 = 0,05 dus 5%. Het CPI-mandje bevat producten en diensten die huishoudens echt kopen. De wegingsfactor geeft het belang van een uitgavenpost: een huishouden geeft veel meer uit aan huur dan aan snoep, dus een prijsstijging van huur doet de CPI meer stijgen. Veelgemaakte fout: de stijging in punten (6) als percentage opschrijven. Alleen als de oude CPI 100 is, zijn punten en procenten gelijk.

INFLATIE · KOOPKRACHT

Een groentewinkel, 2024

Partieel indexcijfer

  • Een partieel indexcijfer is het indexcijfer van één product.

  • Partieel indexcijfer = prijs nieuw jaar : prijs basisjaar x 100.

  • Appels kosten 2,00 euro per kilo in het basisjaar en nu 2,30 euro.

  • 2,30 : 2,00 x 100 = 115. De prijs is 15% hoger dan in het basisjaar.

Alleen GL/TL. Controle: 2,30 : 2,00 = 1,15 en 1,15 x 100 = 115. Een indexcijfer onder de 100 betekent goedkoper dan in het basisjaar, boven de 100 duurder. Veelgemaakte fout: de formule omdraaien (basisjaar : nieuw jaar). Image credit: Silar / Wikimedia Commons, CC0

INFLATIE · KOOPKRACHT

Samengesteld indexcijfer

  • Een samengesteld indexcijfer neemt meer producten samen. Het kan ongewogen of gewogen zijn.

  • Ongewogen: tel de partiële indexcijfers op en deel door het aantal. Elk product telt even zwaar.

  • Appels 115, melk 105 en brood 110: (115 + 105 + 110) : 3 = 330 : 3 = 110.

  • Gewogen: vermenigvuldig elk indexcijfer met zijn gewicht, tel op en deel door de som van de gewichten.

  • Wonen 110 (gewicht 5), eten 120 (gewicht 3), kleding 100 (gewicht 2): (550 + 360 + 200) : 10 = 111.

Alleen GL/TL. Controle: 115 + 105 + 110 = 330, 330 : 3 = 110. Gewogen: 110 x 5 = 550, 120 x 3 = 360, 100 x 2 = 200, samen 1.110, en 5 + 3 + 2 = 10, dus 1.110 : 10 = 111. De ongewogen uitkomst van wonen, eten en kleding zou 110 zijn: (110 + 120 + 100) : 3 = 330 : 3 = 110. Het gewogen cijfer ligt hoger omdat wonen zwaar weegt. Veelgemaakte fout: delen door het aantal producten in plaats van door de som van de gewichten.

Een broodje kostte in het basisjaar 2,50 euro en kost nu 3,00 euro. Partieel indexcijfer?

A

83

B

120

C

20

D

300

3,00 : 2,50 = 1,2 dus 120. Verwachte fouten: omdraaien (2,50 : 3,00 is ongeveer 83), het percentage als indexcijfer noemen (20) of niet delen (300). Alleen GL/TL.

Voeding: index 100, gewicht 3. Vervoer: index 120, gewicht 1. Gewogen indexcijfer?

A

110

B

120

C

420

D

105

(100 x 3 + 120 x 1) : (3 + 1) = (300 + 120) : 4 = 420 : 4 = 105. Verwachte fouten: ongewogen rekenen (110), een van de indexcijfers nemen (120) of niet delen (420). Alleen GL/TL.

INFLATIE · KOOPKRACHT

Euromunten en eurobiljetten, 2006

Koopkracht

  • Koopkracht is wat je met je inkomen kunt kopen. Dat hangt af van je inkomen én van de prijzen.

  • Stijgen de prijzen harder dan je inkomen, dan daalt je koopkracht.

  • Voorbeeld: 24 euro en een snack van 2,00 euro: 12 snacks. Wordt de snack 2,40 euro: 24 : 2,40 = 10 snacks.

  • Dezelfde 24 euro is minder waard geworden: geldontwaarding.

Alleen GL/TL. Controle: 24 : 2,00 = 12 en 24 : 2,40 = 10. In de les over inkomen en inkomensverschillen ging koopkracht over wat je met je inkomen kunt kopen. Hier komt de prijs erbij: met hetzelfde inkomen kun je minder kopen als de prijzen stijgen. Veelgemaakte fout: koopkracht en inkomen door elkaar halen. Image credit: Avij / Wikimedia Commons, publiek domein

INFLATIE · KOOPKRACHT

Chauffeurs van de Melkunie staken voor loonsverhoging, Amsterdam, 1980

Nominaal en reëel inkomen

  • Nominaal inkomen is het bedrag in euro's. Reëel inkomen is wat dat bedrag waard is: je koopkracht.

  • Reële verandering in % = nominale verandering in % min inflatie in % (bij benadering).

  • Loon stijgt 4%, inflatie 3%: 4% - 3% = 1%. Je reële inkomen stijgt met ongeveer 1%.

  • Loon stijgt 2%, inflatie 5%: 2% - 5% = -3%. Meer euro's, toch minder koopkracht.

Alleen GL/TL. Controle: 4 - 3 = 1 en 2 - 5 = -3. Het is een benadering, zoals de syllabus aangeeft. Veelgemaakte fout: denken dat meer euro's altijd meer koopkracht betekent. Image credit: Rob Croes / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

INFLATIE · KOOPKRACHT

Tramconducteurs gaan naar het stadhuis voor loonsverhoging, 1953

Prijscompensatie

  • Prijscompensatie: afspraak dat het nominale loon stijgt met de inflatie, zodat je koopkracht gelijk blijft.

  • Werknemers, vakbonden en werkgevers maken die afspraken over de doorberekening van prijzen in de lonen.

  • Inflatie 3%, loon 2.400 euro per maand: 3% van 2.400 = 72 euro. Nieuw loon 2.472 euro.

  • Nominaal +3%, inflatie 3%: reëel 3% - 3% = 0%. De koopkracht blijft gelijk.

Alleen GL/TL. Controle: 2.400 x 0,03 = 72 en 2.400 + 72 = 2.472. Prijscompensatie houdt de koopkracht gelijk, het verhoogt hem niet. Bij een loonstijging boven de inflatie stijgt de koopkracht wel. Veelgemaakte fout: denken dat prijscompensatie de inflatie zelf tegenhoudt. Image credit: Herbert Behrens / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Vul in

Bij prijscompensatie stijgt het nominale loon mee met de inflatie, zodat je koopkracht gelijk blijft.

prijscompensatie
nominale
reële
deflatie

Prijscompensatie: het nominale loon stijgt mee met de inflatie, het reële inkomen blijft gelijk. Alleen GL/TL.

Loon stijgt, koopkracht daalt. Hoe kan dat?

Goed: de prijzen (inflatie) stijgen harder dan het nominale loon, dus het reële inkomen daalt. Verwachte fout: zeggen dat dit niet kan. Alleen GL/TL.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Oorzaken en gevolgen van inflatie

2

De CPI en inflatie berekenen

3

Partiële en samengestelde indexcijfers

4

Reëel inkomen en prijscompensatie

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Waar merk jij inflatie? Noem een voorbeeld.

Goed: bijvoorbeeld een duurdere snack, boodschappen, abonnement of benzine, en dat je met hetzelfde geld minder koopt. Verwachte fout: één product noemen dat duurder werd door een eigen oorzaak, zoals een nieuwe smaak.

INFLATIE · KOOPKRACHT

Begrippen (1/2)

  • inflatie en deflatie: Een algemene prijsstijging, of een algemene prijsdaling.

  • geldontwaarding: Je geld is minder waard doordat de prijzen stijgen.

  • consumentenprijsindex (CPI): Meet de inflatie aan de prijs van een mandje producten en diensten.

  • basisjaar en wegingsfactor: Het jaar met indexcijfer 100, en het belang van een uitgavenpost.

  • partieel indexcijfer: Nieuwe prijs : prijs basisjaar x 100, voor één product.

This item has no instructions

INFLATIE · KOOPKRACHT

Begrippen (2/2)

  • samengesteld indexcijfer: Meer producten samen, ongewogen of gewogen.

  • bezettingsgraad: Het deel van de productiecapaciteit dat in gebruik is.

  • koopkracht: Wat je met je inkomen kunt kopen.

  • nominaal en reëel inkomen: Het bedrag in euro's, en wat dat bedrag waard is.

  • prijscompensatie: Loonstijging met de inflatie om de koopkracht te houden.

This item has no instructions