Dialecten in Nederland: Zeeuws

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo

Introduction

Een les over dialecten, helemaal in het Zeeuws. Leerlingen lezen ansichtkaarten in het Zeeuws en ontdekken wat een dialect is, waarom het Zeeuws geen erkende streektaal is, hoe sterk de Zeeuwse dialecten onderling verschillen, waarom het Zeeuws 'uut' zegt in plaats van 'oet' en dat het al in de middeleeuwen genoemd werd. Achter elke kaart zit een knop met de Nederlandse vertaling. De les sluit af met twee meerkeuzevragen, een sleepvraag, een open vraag over eigen streekwoorden en een poll.

Ier praote ze Zeêuws

'n Les in 't Zeêuws, de taele van Zeêland

GRONINGS

TWENTS

ZEEUWS

BRABANTS

LIMBURGS

Les 3 van de reeks Dialecten in Nederland: elke les is volledig in één dialect. Deze les is geschreven in het Zeeuws, naar de spelling van de Zeeuwse Wikipedia. Op elke kaart zit een knop NL met de vertaling. Voor klas 1 tot 3 van het vo, ongeveer 25 minuten. De notities zijn in het Nederlands, zodat ze ook te lezen zijn voor wie geen Zeeuws spreekt. Image credit: LessonUp

't Doel van de les

Ik kan uutleggen wa 'n dialect is en wa 't Zeêuws zoô apart maekt.

Alle kaerten bin in 't Zeêuws. Zie je NL? Tik d'r op vò de vertaelienge.

In het Nederlands: Het doel van de les. Ik kan uitleggen wat een dialect is en wat het Zeeuws zo apart maakt. Laat de klas het doel eerst zelf proberen te lezen. Wijs op de knop NL: leerlingen mogen eerst raden en dan pas op NL tikken. Image credit: LessonUp

Noem eên woord uut 't Zeêuws of uut 'n aore dialect da je kent

In het Nederlands: Noem één woord uit het Zeeuws of uit een ander dialect dat je kent. Verwacht woorden als moi, mien, ge, gij, gezellig of een woord uit een familietaal. Alles mag: het gaat om voorkennis, niet om goed of fout. Image credit: LessonUp

Waer praote ze Zeêuws?

Tik op de letters op de kaerte en leês wa d'r in da stik gesproke oort.

Kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

"'t Ollands" Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't Ollands. In het Nederlands: Naar het noorden toe gaat het Zeeuws over in het Hollands.

H

Zeêuws Ier oort Zeêuws gesproke. Elk eiland ei z'n eige dialect, zoas 't Walchers en 't Zuud-Bevelands. In het Nederlands: Hier wordt Zeeuws gesproken. Elk eiland heeft zijn eigen dialect, zoals het Walchers en het Zuid-Bevelands.

Z

"'t West-Vlaoms" Naer 't zuden toe gaet 't Zeêuws over in 't West-Vlaoms. In het Nederlands: Naar het zuiden toe gaat het Zeeuws over in het West-Vlaams.

V

In het Nederlands: Waar spreekt men Zeeuws? Het Zeeuws wordt gesproken in het zuidwesten van Nederland: in Zeeland, op Goeree-Overflakkee en in een deel van Zeeuws-Vlaanderen. Naar het noorden toe gaat het over in het Hollands, naar het zuiden in het West-Vlaams. Z is Zeeuws (gebied 2), H is Hollands (3) en V is West-Vlaams en Zeeuws-Vlaams (1). De kaart is gebaseerd op de indeling van Jo Daan, die in de taalkunde een punt van discussie blijft. Bron kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Image credit: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp

Wa is 'n dialect?

'n Dialect is gin 'fout Ollands'. 't is de taele van 'n streek, mee eigen uutspraeke, eigen woorden en eigen grammaotica.

ZEEUWS

Aan de klas

Een dialect is geen 'fout Hollands'. Het is de taal van een streek, met eigen uitspraak, eigen woorden en eigen grammatica.

NL

Kernidee van de les: een dialect is een regionale taalvorm met eigen uitspraak, woordenschat en grammatica. Taalkundigen gebruiken ook de neutralere woorden variant of taalvariant, omdat dialect in de volksmond vaak klinkt als niet-standaard. Het Standaardnederlands is zelf ook een variant die de standaard is geworden. Vraag na de kaart: welk woord uit de tekst vind je het mooist, en waarom? Image credit: LessonUp

Dialect of taele?

Meêstal oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't Nederlands gezieë, mae 't is slecht te verstaen mee 't Nederlands. Daerom zeggen sommegen: 't is 'n aparte taele.

ZEEUWS

Aan de klas

Meestal wordt het Zeeuws gezien als een dialect van het Nederlands, maar het is slecht te verstaan voor wie Nederlands spreekt. Daarom zeggen sommigen: het is een aparte taal.

NL

Het Zeeuws wordt meestal gezien als een groep dialecten van het Nederlands. Omdat de Zeeuwse dialecten verschillen in uitspraak, grammatica en deels woordenschat, zijn ze voor sprekers van het Nederlands slecht te verstaan. Een poging om het Zeeuws als streektaal te laten erkennen, is in 2004 bij het ministerie van Binnenlandse Zaken gestrand: men beschouwde de Zeeuwse dialecten als onderdeel van het Nederlands. Het Zeeuws heeft wel een eigen taalcode (zea) in het internationale systeem ISO 639-3. Gebruik dit voor een gesprek over de vraag wanneer iets een dialect en wanneer een taal is: dat heeft evenveel met politiek als met taalkunde te maken. Image credit: LessonUp

Wa is waer van 'n dialect?

In het Nederlands: Wat klopt er over een dialect?

A

'n Dialect is 'fout Ollands'.

B

'n Dialect oor alleên deur oude menschen gesproke.

C

'n Dialect ei gin grammaotica.

D

'n Dialect is de taele van 'n streek, mee eigen uutspraeke en woorden.

Goed antwoord: D. In het Nederlands: een dialect is de taal van een streek, met eigen uitspraak en woorden. A is de hardnekkigste misvatting: een dialect is geen verkeerde versie van het Nederlands. B klopt niet, ook jongeren spreken dialect. C klopt niet: elk dialect heeft een eigen grammatica. Image credit: LessonUp

't Zeêuws bestaet nie eên

Walchers, Zuud-Bevelands, Oôskappels: alle drie Zeêuws, mae mee eigen uutspraeke. Soms ei eên durp vedder a 'n ander dialect.

ZEEUWS

Aan de klas

Walchers, Zuid-Bevelands, Oostkappels: alle drie Zeeuws, maar met een eigen uitspraak. Soms heeft een dorp verderop al een ander dialect.

NL

Zeeuwse sprekers noemen hun taal vaak bij de naam van hun streek of woonplaats: Walchers (Walcheren), Zuid-Bevelands, Oostkappels of Eintjessands. Dat komt door de grote verschillen: veel sprekers vinden dat dialecten een dorp verderop al bijna niet meer te verstaan zijn. Daarom verwerpen sommigen het idee van 'het' Zeeuws. Goereeërs en Flakkeeërs noemen hun taal zelf zo goed als nooit Zeeuws. Vroeger noemde men het Zeeuws 'boers' en het Nederlands 'burgers'. Image credit: LessonUp

'Uut', nie 'oet'

In 't Zeêuws zegge ze 'uut' en nie 'oet'. Da komt van de Vlaomse expansie in de middeleêuwen.

ZEEUWS

Aan de klas

In het Zeeuws zeggen ze 'uut' en niet 'oet'. Dat komt van de Vlaamse expansie in de middeleeuwen.

NL

In de vroege middeleeuwen verspreidde zich vanuit het zuiden en zuidwesten een verandering in het Nederlands: de umlaut van oe naar uu. Daardoor zeg je in het Zeeuws uut en niet oet, zoals in het Gronings en het Twents (oet). Ook Zeeland maakte deel uit van die Vlaamse expansie. Het Brabantse deel van het taalgebied deed niet mee, en dat verklaart waarom het Zeeuws op sommige punten verder van het Brabants afstaat dan van het Vlaams. Handig voor de sleepvraag: uut en nie horen bij het Zeeuws, oet en nich bij het Nedersaksisch. Image credit: LessonUp

't Zeêuws is oud

Al in de middeleêuwen oor 't Zeêuws genoemd. Jacob van Maerlant schreef: 'Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus'.

ZEEUWS

Aan de klas

Al in de middeleeuwen wordt het Zeeuws genoemd. Jacob van Maerlant schreef: 'Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus'.

NL

Het woord Zeeuws is al oud: het stamt uit de middeleeuwen en is zelf een zuidwestelijk dialectwoord. Een bekend citaat staat bij Jacob van Maerlant, in zijn heiligenleven van Sint-Franciscus, waar hij verschillende talen opsomt die in boeken voorkomen: Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus, Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus. Sindsdien is het woord Zeeuws in gebruik gebleven voor de tongval van Zeeland. Image credit: LessonUp

Wa is waer van 't Zeêuws?

In het Nederlands: Wat klopt er over het Zeeuws?

A

't Zeêuws bestaet uut vee verschillende dialecten.

B

't Zeêuws is 'n nieuwe taele uut de twintigste eeuw.

C

't Zeêuws is officieel as streektaele erkend.

D

't Zeêuws is precies 'tzelfde as 't Nederlands.

Goed antwoord: A. In het Nederlands: het Zeeuws bestaat uit veel verschillende dialecten. B klopt niet: het Zeeuws is al in de middeleeuwen genoemd. C is een sterke afleider: een poging om het Zeeuws als streektaal te erkennen is in 2004 gestrand, dus het is niet officieel erkend. D klopt niet: het Zeeuws is voor veel Nederlanders slecht te verstaan. Image credit: LessonUp

Waer oor da zoô gezeid?

Sleep elk woord naar waar je het zo zegt. Uut en oet betekenen 'uit', nie en nich betekenen 'niet'.

ZEÊUWS

GRONINGS EN TWENTS (NEDERSAKSISCH)

oet

uut

nich

nie

In het Nederlands: Waar wordt dat zo gezegd? Goed: uut en nie horen bij het Zeeuws, oet en nich bij het Nedersaksisch (Gronings en Twents). Bespreek na het nakijken hoe je zulke verschillen kunt horen en of leerlingen zelf een verschil als uut en oet kennen uit hun eigen streek. Image credit: LessonUp

Welk woord uut je eige streek snapt nie iederêên? Wa betekent 't?

In het Nederlands: Welk woord uit jouw eigen streek snapt niet iedereen? Wat betekent het?

Verwacht woorden als gezellig, mien, joh, boeie of woorden uit een thuistaal. Er is geen goed of fout: laat leerlingen het woord elkaar uitleggen en vraag door: waar komt het vandaan, wie zegt het, en zou je het ook tegen je leraar zeggen? Een misvatting die je kunt tegenkomen: een woord dat in mijn familie gewoon is, is vanzelf verkeerd Nederlands. Vraag dan: voor wie zou het fout zijn? Image credit: LessonUp

Praet je of eên in je famielje 'n dialect?

1

Ja, ik praet 't zelf

2

Ja, eên in mien famielje, ik verstae 't

3

Ik ken 'n paer woorden

4

Nee, bie ons nie

In het Nederlands: Praat jij of iemand in je familie een dialect? Opties: ja, ik praat het zelf; ja, iemand in mijn familie, ik versta het; ik ken een paar woorden; nee, bij ons niet. Afsluitende reflectie, geen goed of fout. Wie nee antwoordt, praat ook een regionale variant van het Nederlands: een accent of een eigen woordenschat telt mee. Image credit: LessonUp

Klik hier

voor meer

kant-en-klare themalessen

Slotdia met de link naar de themalessen van LessonUp. Image credit: LessonUp