Kaartvaardigheden

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 1

Kaartvaardigheden

Open met het idee dat een kaart alleen nuttig is als je de onderdelen en tekens kunt lezen. Deze les draait om praktisch gebruik van atlas en kaart.

Lesdoel

Ik kan aan het einde van deze lessen:

• plaatsen opzoeken a.d.h.v. kaartvakken

• legenda’s lezen én toepassen

• afstanden op kaarten berekenen met schaal en schaalstok

Ik weet hoe:

• ik de windroos en noordpijl lees/gebruik

• wat een titel over een kaart zegt.

Waarbij gebruik jij de vaardigheid: kaartlezen?

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: atlas, legenda, schaal, richting, kaartvak, afstand.

Onderdelen van een kaart

Elke kaart heeft vaste hulpmiddelen:

• titel

• legenda

• schaal of schaalstok

• windroos of noordpijl

Met deze onderdelen kun je een kaart goed lezen.

Gebruik echte atlaspagina of digibordkaart als voorbeeld en wijs de onderdelen letterlijk aan.

De titel van een kaart

De titel vertelt waar de kaart over gaat.

Hij laat zien:

• welk gebied je bekijkt

• welk onderwerp centraal staat

Voorbeelden: Nederland, Bevolkingsdichtheid of Neerslag in Europa.

Benadruk dat leerlingen eerst naar de titel kijken voordat ze informatie aflezen. Zonder titel weet je niet goed wat de kaart laat zien.

Legenda, schaal en windroos/noordpijl

Andere kaartonderdelen helpen bij het lezen:

• legenda: verklaart kleuren, lijnen en symbolen

• schaal: laat zien hoe groot de werkelijkheid is

• schaalstok: helpt afstanden meten

• windroos of noordpijl: geeft de richting aan

Laat zien dat noord op veel kaarten bovenaan ligt, maar dat leerlingen dit altijd moeten controleren met de noordpijl of windroos.

Welk onderdeel laat zien waar een kaart over gaat?

A

titel

B

legenda

C

schaal

D

windroos

Check of leerlingen titel niet verwarren met legenda. De titel gaat over gebied of onderwerp van de kaart.

Vijf schaalniveaus

Lokaal: een straat, wijk of klein gebied.

Regionaal: een provincie of stad met omgeving

Nationaal: een land

Continentaal: meerdere landen of een continent

Mondiaal: heel de wereld

Vijf schaalniveaus: zet in volgorde van groot naar klein schaalniveau.

1.

2.

3.

4.

5.

Continentaal

Mondiaal

Lokaal

Nationaal

Regionaal

Bekijk kaart 81A. Op welk schaalniveau is deze kaart weergegeven?

A

continentaal

B

mondiaal

C

nationaal

D

regionaal

Plaatsen zoeken in de atlas

In een atlas kun je plaatsen snel vinden met vakken.

• letters voor kolommen

• cijfers voor rijen

• samen vormen ze een kaartvak

Zo zoek je stap voor stap een plaats op.

Leg het verschil uit tussen een register gebruiken en daarna het kaartvak opzoeken op de kaart zelf.

Kaartvakken gebruiken

Een kaartvak werkt als een rooster.

• zoek de letter op de rand van de kaart

• zoek daarna het cijfer

• kijk waar rij en kolom elkaar kruisen

• daar ligt de gezochte plaats ongeveer

Noem dat een kaartvak meestal een globaal zoekmiddel is: je vindt eerst het gebied, daarna de exacte plek op de kaart.

Van register naar kaart

Zo werkt het opzoeken in de atlas:

• zoek de plaatsnaam in het register

• noteer het kaartvak of de coördinaten

• ga naar de juiste kaart

• zoek het vak op de kaart

• lees daarna de precieze ligging af

Als de atlas in de klas anders is ingedeeld, sluit aan bij die atlas. Het proces blijft hetzelfde.

Wat zoek je eerst bij een kaartvak?

A

het cijfer

B

de plaats

C

de letter

D

de legenda

Volgens de slides zoek je eerst de letter van de kolom en daarna het cijfer van de rij.

Van register naar kaart

Je zoekt eerst de plaatsnaam in het register. Daarna noteer je het kaartvak of de coördinaten. Op de kaart lees je daarna de precieze ligging af.

register

kaartvak

ligging

legenda

schaal

windroos

afstand

Deze invuloefening volgt precies het stappenplan van de atlas-slide.

Wat is een legenda?

De legenda is de verklaring van tekens op de kaart.

Daarin staan bijvoorbeeld:

• kleuren

• symbolen

• lijnen

• arceringen

Maak duidelijk dat een legenda onmisbaar is: dezelfde kleur of hetzelfde symbool kan op een andere kaart iets anders betekenen.

Legenda lezen

Met de legenda vertaal je kaarttekens naar betekenis.

Voorbeelden:

• blauw = water

• rode lijn = belangrijke weg

• stip = plaats

• groen = bos of natuur

De exacte betekenis lees je altijd in de legenda zelf.

Voorkom dat leerlingen kleuren gaan gokken. Niet elke blauwe kleur of groene kleur betekent op elke kaart hetzelfde.

Legenda toepassen

Een legenda helpt je om informatie uit de kaart te halen.

Je kunt ermee:

• gebieden vergelijken

• routes volgen

• soorten landschap herkennen

• zien wat belangrijk of minder belangrijk is op de kaart

Koppel dit aan aardrijkskunde: kaarten laten niet alleen plaatsen zien, maar ook patronen en verschillen in een gebied.

Niet alle kaarten hebben dezelfde legenda

Een stratenkaart, weerkaart en themakaart gebruiken andere tekens.

Daarom geldt:

• kijk eerst naar de titel

• lees daarna de legenda

• trek pas dan een conclusie uit de kaart

Dit is een belangrijk controlemoment: leerlingen denken vaak dat ze kaarten kunnen lezen zonder legenda.

Waarom lees je altijd eerst de legenda?

A

voor de richting

B

voor de betekenis

C

voor de afstand

D

voor het kaartvak

De legenda verklaart kleuren, lijnen en symbolen. Leerlingen mogen niet gokken op basis van kleur alleen.

Legenda gebruiken

Met de legenda vertaal je kaarttekens naar betekenis. Zo kun je gebieden vergelijken en routes volgen op de kaart.

legenda

vergelijken

volgen

rekenen

meten

register

noordpijl

De woorden komen uit de toepassing van de legenda: vergelijken en routes volgen.

Wat betekent schaal?

De schaal vergelijkt de kaart met de werkelijkheid.

Voorbeeld:

• 1 : 100.000

• 1 cm op de kaart = 100.000 cm in werkelijkheid

• dat is 1 kilometer

Neem tijd voor de omzetting van centimeters naar kilometers. Dit is vaak het lastigste deel voor leerlingen.

Schaal/schaalstok

Het getal van de schaal laat zien hoe vaak een gebied verkleind is op een kaart.

Als je inzoomt wordt het schaalgetal kleiner, als je uitzoomt wordt het schaalgetal groter.

Bijv. 1:150000 betekent dat 1 cm op de kaart in werkelijkheid 150000cm is. Omdat we niet in cm's rekenenen, maar in km's moet je het getal omrekenen.

Van km naar cm = 5 stappen, dus altijd 5 nullen van het schaalgetal af.

Dus 1: 150000 wordt 1cm op de kaart = 1,5 km in werkelijkheid

Afstand berekenen met schaal

Stappenplan:

• meet de afstand op de kaart met een liniaal en noteer in je schrift.

• lees de schaal af en noteer in je schrift

• reken de kaartafstand om naar de werkelijkheid, dus 5 nullen eraf. Schrijf dit op.

• Reken nu de som uit tussen de gemeten afstand in cm en het berekende schaalgetal

• schrijf het antwoord op in kilometers

Gebruik een eenvoudig voorbeeld mondeling, zoals 3 cm bij een schaal van 1 : 100.000 = 3 km.

Rekenvoorbeeld met schaal

Voorbeeld:

• schaal: 1 : 200.000

• gemeten kaartafstand: 4 cm

• 1 cm = 200.000 - 5 nullen = 1:2 km

• 4 cm x 2 km = 8 km

Zo bereken je de werkelijke afstand.

Controleer of leerlingen zien dat je eerst moet weten wat 1 cm op de kaart in werkelijkheid betekent.

Let op bij schaal

Veelgemaakte fouten:

• centimeters niet omrekenen

• de schaal verkeerd aflezen

• vergeten dat de uitkomst een werkelijkheid-afstand is

• meten terwijl de lijn op de kaart gebogen loopt

Noem dat rechte afstanden op kaarten een benadering zijn. Bij bochtige routes werkt een schaalstok of touwtje vaak handiger.

Bij schaal 1 : 200.000 is 1 cm op de kaart:

A

1 km

B

2 km

C

20 km

D

200 km

Belangrijke rekenstap: 200.000 cm in werkelijkheid is 2 km.

Afstand met schaal

Je meet eerst de kaartafstand met een liniaal. Daarna lees je de schaal af en reken je naar de werkelijkheid in kilometers.

kaartafstand

schaal

werkelijkheid

legenda

windroos

register

titel

Controleer of leerlingen het verschil kennen tussen kaartafstand en werkelijke afstand.

Wat is een schaalstok?

Een schaalstok is een getekende meetlat op de kaart.

Je ziet direct:

• hoeveel kilometer een stukje kaart is

• hoe je afstanden kunt vergelijken zonder te rekenen

Benadruk het verschil: bij een schaalstok lees je af, bij een schaalverhouding moet je omrekenen.

Afstand meten met schaalstok

Stappenplan:

• meet de afstand op de kaart

• vergelijk die lengte met de schaalstok

• lees af hoeveel kilometer dat is

• rond af als dat nodig is

Laat eventueel zien dat je ook een papiertje kunt gebruiken om de afstand over te nemen en daarna langs de schaalstok te leggen.

Waarom is een schaalstok handig?

Een schaalstok is handig omdat je:

• sneller kunt meten

• minder hoeft te rekenen

• ook bij vergroting of verkleining van een kaart kunt blijven aflezen

De schaalstok verandert mee met de kaartafbeelding.

Dit is een sterk contrast met een losse schaalverhouding in gekopieerde of digitaal vergrote kaarten.

Schaal of schaalstok?

Beide helpen bij afstand meten in Nederland.

• schaal: handig als je wilt rekenen

• schaalstok: handig als je snel wilt aflezen

Je kiest het hulpmiddel dat op de kaart staat.

Laat zien dat leerlingen altijd eerst kijken welk hulpmiddel de kaart aanbiedt.

Waarom is een schaalstok vaak handig?

A

je meet sneller

B

je leest titel af

C

je vindt kaartvakken

D

je ziet symbolen

Schaalstok is handig omdat je sneller kunt meten en minder hoeft te rekenen.

Wat gebruik jij liever om afstand te meten?

1

schaal

2

schaalstok

3

maakt niet uit

Schaal of schaalstok

Met een schaalstok lees je afstand direct af. Met een schaal moet je vaak eerst rekenen voordat je de afstand weet.

schaalstok

schaal

rekenen

register

legenda

zoeken

kleuren

Hier wordt het verschil tussen beide hulpmiddelen nog eens scherp gemaakt.

Wat zie je? Zet je woorden achter de juiste afbeeldingen.

Legenda

Windroos

Schaal

Wat heb jij vandaag geleerd over kaarten?

Laat leerlingen één concreet leerpunt noemen, bijvoorbeeld kaartvak gebruiken, legenda lezen, schaal omrekenen of schaalstok aflezen.

Wat hielp jou het meest bij deze les?

Mogelijke antwoorden: het stappenplan, voorbeelden, samen oefenen, atlas gebruiken, rekenvoorbeeld met schaal.

Welk deel vond jij het lastigst?

Verwacht vooral: schaal omrekenen, kaartvak vinden, coördinaten lezen, verschil tussen schaal en schaalstok.

Begrippen

titel - naam van de kaart en het onderwerp

legenda - verklaring van kleuren, lijnen en symbolen

schaal - verhouding tussen kaart en werkelijkheid

schaalstok - getekende balk waarmee je afstand afleest

windroos - hulpmiddel dat richtingen aangeeft

noordpijl - pijl die het noorden aanwijst

kaartvak - vak op de kaart dat je helpt zoeken

Begrippen

coördinaten - combinatie van waarden om een plek precies aan te wijzen

register - alfabetische lijst met plaatsnamen in de atlas

kaartafstand - afstand zoals je die op de kaart meet

werkelijke afstand - afstand in het echt, meestal in kilometers

symbool - teken op de kaart met een betekenis

themakaart - kaart over één onderwerp, zoals neerslag of bevolking