Zinontleding: wie doet wat?

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo t
• Leerjaar 1

Zinontleding: wie doet wat?

Open met het idee dat een zin uit delen bestaat die ieder een eigen taak hebben. Deze les blijft bij drie onderdelen: persoonsvorm, onderwerp en werkwoordelijk gezegde.

Leerdoel

Ik kan in een zin de persoonsvorm benoemen, het onderwerp aanwijzen en het werkwoordelijk gezegde herkennen.

Wat is zinontleding?

• Je verdeelt een zin in onderdelen

• Elk onderdeel heeft een taak

• In deze les kijk je naar drie onderdelen:

- de persoonsvorm

- het onderwerp

- het werkwoordelijk gezegde

Houd het eenvoudig: zinontleding betekent hier alleen dat leerlingen in een korte zin de belangrijkste delen leren aanwijzen.

Eerst het werkwoord zoeken

• Kijk naar wat er gebeurt in de zin

• Dat staat vaak in een werkwoord

• Voorbeeld: Sam loopt naar school.

• Het werkwoord is loopt

Laat zien dat leerlingen vaak eerst het handelingswoord herkennen. Dat helpt later bij persoonsvorm en werkwoordelijk gezegde.

De persoonsvorm

De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert als je de zin verandert.

Voorbeeld:

• Sam loopt naar school.

• Sam liep naar school.

loopt en liep zijn persoonsvormen.

Benadruk dat de tijd verandert: tegenwoordige tijd wordt verleden tijd. De veranderende werkwoordsvorm is de persoonsvorm.

Zo herken je de persoonsvorm

• Zet de zin in een andere tijd

• De vorm die verandert, is de persoonsvorm

• Voorbeeld:

- De hond blaft.

- De hond blafte.

• Dus: blaft / blafte

Als extra steun kun je ook laten horen dat de persoonsvorm vaak vooraan komt in een vraagzin: 'Blaft de hond?' Maar houd de hoofdfocus op veranderen van tijd.

Welke vorm is de persoonsvorm in deze zin: De hond blaft.

A

de hond

B

blaft

C

hond

D

de

Sluit aan bij de uitleg over eerst het werkwoord zoeken en daarna kijken welke vorm verandert in een andere tijd.

Persoonsvorm herkennen

In de zin Sam loopt naar school is loopt het werkwoord. Zet je de zin in de verleden tijd, dan krijg je liep. De vorm die verandert, is de persoonsvorm.

loopt

verleden tijd

persoonsvorm

onderwerp

tegenwoordige tijd

werkwoordelijk gezegde

De drie kernwoorden uit dit blok komen terug: werkwoord herkennen, tijd veranderen, persoonsvorm vinden.

Wat is de persoonsvorm in de zin: "Gisteren speelden we in het park"?

A

park

B

gisteren

C

we

D

speelden

Welke zin begint met een vraagwoord?

A

Jij maakt je huiswerk

B

Wanneer begint de les?

C

Pak je tas maar

D

De bus komt laat

Wat is de persoonsvorm in de zin: "Mila loopt elke dag naar school"?

A

Mila

B

loopt

C

elke dag

D

school

Wat is de persoonsvorm in de vraag: "Waarom lacht Amir zo hard?"

A

Amir

B

hard

C

lacht

D

waarom

Welke zin begint met een vraagwoord én heeft als persoonsvorm "komt"?

A

Wanneer komt de trein?

B

De trein komt straks

C

Komt de trein straks?

D

Straks komt de trein

Wat is de persoonsvorm in de zin: "Hoe maak jij deze som?"

A

deze

B

som

C

maak

D

hoe

Welke zin begint NIET met een vraagwoord?

A

Waarom ben je te laat?

B

Hoe schrijf je dat?

C

Waar ligt mijn boek?

D

Ben je al klaar?

Wat is de persoonsvorm in de zin: "Waar wonen jouw opa en oma?"

A

jouw opa

B

waar

C

oma

D

wonen

Welke zin heeft als persoonsvorm "heeft"?

A

Wie heeft mijn pen?

B

Wie zoekt mijn pen?

C

Wie pakt mijn pen?

D

Wie mist mijn pen?

Wat is de persoonsvorm in de zin: "Wat doen jullie na school?"

A

jullie

B

school

C

wat

D

doen

Het onderwerp

Het onderwerp is degene of datgene dat iets doet of ondergaat.

Voorbeeld:

• Mila leest een boek.

• Wie leest?

• Mila

Dus Mila is het onderwerp.

Gebruik steeds de vaste vraag: wie of wat + persoonsvorm? Dat helpt leerlingen om het onderwerp systematisch te vinden.

Onderwerp kan meer woorden hebben

• Het onderwerp is soms één woord

• Het onderwerp kan ook uit meer woorden bestaan

• Voorbeeld: De kleine jongen speelt buiten

• Het onderwerp is De kleine jongen

Benadruk dat leerlingen het hele onderwerp moeten nemen en niet alleen 'jongen'. Het lidwoord en bijvoeglijk naamwoord horen erbij als ze samen het onderwerp vormen.

Wat is het onderwerp in: De kleine jongen speelt buiten.

A

speelt

B

buiten

C

jongen

D

De kleine jongen

Let op de veelgemaakte fout: alleen jongen kiezen. Het hele zinsdeel hoort bij het onderwerp.

Wat is het onderwerp in de zin: "De kat slaapt op de bank."?

A

de bank

B

slaapt

C

de kat

D

op de bank

Wat is het onderwerp in de zin: "Morgen fietsen Sam en Noor naar school."?

A

naar school

B

Morgen

C

fietsen

D

Sam en Noor

Wat is het onderwerp in de zin: "In de tuin bloeien rode bloemen."?

A

in de tuin

B

rode bloemen

C

bloeien

D

de tuin

Wat is het onderwerp in de zin: "Mijn broer en ik maken huiswerk."?

A

maken

B

mijn broer en ik

C

huiswerk

D

mijn broer

Wat is het onderwerp in de zin: "Gisteren las de docent een spannend verhaal voor."?

A

een spannend verhaal

B

de docent

C

Gisteren

D

voor

Wat is het onderwerp in de zin: "Onder de tafel ligt mijn tas."?

A

onder de tafel

B

ligt

C

de tafel

D

mijn tas

Wat is het onderwerp in de zin: "Jullie spelen vanmiddag een wedstrijd."?

A

een wedstrijd

B

spelen

C

vanmiddag

D

Jullie

Wat is het onderwerp in de zin: "Op het plein zingen de kinderen hard."?

A

hard

B

zingen

C

de kinderen

D

op het plein

Welke vraag stel je om het onderwerp te vinden?

Bespreek dat leerlingen het onderwerp vinden met de vraag: wie of wat + persoonsvorm? Bij deze zin is het antwoord: De kleine jongen.

Het werkwoordelijk gezegde

Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in de zin.

Voorbeelden:

• Sara zingt. → werkwoordelijk gezegde: zingt

• Omar heeft gewerkt. → werkwoordelijk gezegde: heeft gewerkt

Maak het verschil duidelijk: de persoonsvorm is één werkwoordsvorm; het werkwoordelijk gezegde kan uit één of meer werkwoorden bestaan.

Alle werkwoorden horen erbij

• Zoek eerst de persoonsvorm

• Kijk daarna of er nog een werkwoord staat

• Samen vormen die het werkwoordelijk gezegde

• Voorbeeld: De klas heeft gelachen.

• Werkwoordelijk gezegde: heeft gelachen

Leerlingen vergeten vaak het tweede werkwoord. Laat ze daarom altijd controleren of er nog een werkwoord in de zin staat.

Drie delen in één zin

De kinderen hebben gespeeld.

• persoonsvorm: hebben

• onderwerp: De kinderen

• werkwoordelijk gezegde: hebben gespeeld

Voorbeeld 1

Voorbeeld 2

De kat slaapt.

• persoonsvorm: slaapt

• onderwerp: De kat

• werkwoordelijk gezegde: slaapt

Kies hier bewust één zin met één werkwoord en één zin met twee werkwoorden, zodat het verschil in werkwoordelijk gezegde zichtbaar wordt.

Stappenplan bij een zin

1. Zoek de persoonsvorm

2. Vraag: wie of wat + persoonsvorm?

3. Dat antwoord is het onderwerp

4. Zoek daarna alle werkwoorden

5. Samen vormen zij het werkwoordelijk gezegde

Dit is de samenvattende werkwijze van de les. Gebruik steeds dezelfde volgorde om verwarring te voorkomen.

Wat is het werkwoordelijk gezegde in: Omar heeft gewerkt.

A

Omar

B

heeft

C

gewerkt

D

heeft gewerkt

Controleer of leerlingen weten dat alle werkwoorden samen het werkwoordelijk gezegde vormen.

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "Mila leest elke avond een spannend boek"?

A

een spannend boek

B

Mila leest

C

leest

D

elke avond

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "De spelers hebben goed getraind voor de wedstrijd"?

A

goed getraind

B

hebben getraind

C

voor de wedstrijd

D

de spelers hebben

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "Wij zullen morgen naar Utrecht reizen"?

A

naar Utrecht

B

zullen reizen

C

morgen reizen

D

wij zullen

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "Sara gaf haar broer een oude fiets"?

A

gaf

B

haar broer

C

een oude fiets

D

Sara gaf

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "Mijn ouders zijn gisteren laat thuisgekomen"?

A

gisteren laat

B

zijn thuisgekomen

C

mijn ouders

D

laat thuisgekomen

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "De kat is onder de bank gekropen"?

A

onder de bank

B

is gekropen

C

de kat is

D

bank gekropen

Wat is het werkwoordelijk gezegde in de zin: "Volgende week gaan we een museum bezoeken"?

A

gaan bezoeken

B

volgende week

C

we een museum

D

een museum bezoeken

Stappenplan toepassen

Zoek eerst de persoonsvorm. Vraag daarna: wie of wat + persoonsvorm? Dat antwoord is het onderwerp. Zoek dan alle werkwoorden. Samen vormen zij het werkwoordelijk gezegde.

persoonsvorm

persoonsvorm

onderwerp

werkwoordelijk gezegde

werkwoord

zinontleding

verleden tijd

tegenwoordige tijd

Dit checkt het samenvattende stappenplan van de laatste slides.

Wat heb je vandaag geleerd over zinnen?

Woordenlijst

zinontleding - het verdelen van een zin in onderdelen

werkwoord - een woord dat zegt wat iemand doet of wat er gebeurt

persoonsvorm - de werkwoordsvorm die verandert als je de zin verandert

onderwerp - degene of datgene dat iets doet of ondergaat

werkwoordelijk gezegde - alle werkwoorden in de zin

tegenwoordige tijd - een vorm die laat zien dat iets nu gebeurt

verleden tijd - een vorm die laat zien dat iets eerder gebeurde