Ziekten in het bloed

• New lesson editor
• Verpleging en verzorging
• MBO
• Studiejaar 3

Ziekten in het bloed

Deze les opent breed: niet alleen anemie, maar ook stoornissen in bloedplaatjes en stolling. Leg uit dat bloedproblemen verschillende onderdelen van het bloed kunnen treffen: rode bloedcellen, bloedplaatjes en stollingsfactoren.

Lesdoel

Ik kan uitleggen waardoor anemie en bloedingsproblemen ontstaan, welke klachten daarbij passen en waar je als verzorgende op moet letten.

Welke woorden passen volgens jou bij anemie of bloedingsproblemen?

Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: moe, bleek, bloedverlies, ijzer, Hb, duizelig, bloeding, stolling.

Anemie: wat is het?

• Anemie, ook wel bloedarmoede, betekent dat er te weinig rode bloedlichaampjes of te weinig hemoglobine (Hb) in het bloed aanwezig is.

• Daardoor kan het bloed minder zuurstof vervoeren naar organen en weefsels.

Benadruk dat 'bloedarmoede' niet betekent dat iemand te weinig bloedvolume heeft, maar dat de kwaliteit van het zuurstoftransport verminderd is.

Welke stoffen zijn nodig om rode bloedcellen aan te maken?

Rode bloedlichaampjes ontstaan in het beenmerg

Voor de aanmaak zijn vitamine B12 en foliumzuur nodig

Voor hemoglobine is ijzer nodig

Hemoglobine bindt en vervoert zuurstof

Koppel structuur en functie: zonder voldoende bouwstoffen kan het beenmerg geen goede rode bloedcellen maken, en zonder hemoglobine lukt zuurstoftransport niet goed.

Algemene kenmerken van anemie

Bij anemie is het gehalte aan hemoglobine in het bloed te laag. Daardoor kan het bloed minder zuurstof vervoeren naar weefsels en organen. Mensen met anemie voelen zich vaak moe en hebben soms minder inspanningstolerantie. Ook kan de huid wat bleek lijken, vooral aan het gezicht en de slijmvliezen. Omdat organen minder zuurstof ontvangen, kan iemand met anemie last hebben van duizeligheid bij opstaan. Het hart kan sneller gaan kloppen om toch voldoende zuurstof rond te pompen. Bij inspanning ontstaat dan eerder kortademigheid. Sommige mensen krijgen daarnaast hoofdpijn of voelen zich minder goed geconcentreerd. Omdat organen minder zuurstof ontvangen, kan iemand met anemie last hebben van duizeligheid bij opstaan. Het hart kan sneller gaan kloppen om toch voldoende zuurstof rond te pompen. Bij inspanning ontstaat dan eerder kortademigheid. Sommige mensen krijgen daarnaast hoofdpijn of voelen zich minder goed geconcentreerd.

hemoglobine

zuurstof

moe

bleek

duizeligheid

hart

kortademigheid

hoofdpijn

duizeligheid

hart

kortademigheid

hoofdpijn

Waarom geven deze klachten problemen?

• Minder hemoglobine betekent minder zuurstoftransport.

• Minder zuurstof in weefsels → sneller moe, sneller benauwd en minder inspanning mogelijk.
  Daarom merk je anemie vaak eerst bij bewegen of ADL.

Dit is de mechanistische kern van anemie: klachten komen vooral door verminderde zuurstofvoorziening van het lichaam.

Waardoor ontstaan klachten bij anemie vooral?

A

Minder zuurstoftransport

B

Te veel bloedplaatjes

C

Snellere bloedstolling

D

Te hoge bloeddruk

Toetst de mechanistische kern van slides 2-5: minder Hb betekent minder zuurstof naar weefsels.

Anemie samengevat

Bij anemie zijn er te weinig rode bloedlichaampjes of te weinig hemoglobine in het bloed. Rode bloedlichaampjes ontstaan in het beenmerg. Voor de vorming van hemoglobine is ijzer nodig. Daardoor kan het bloed minder zuurstof vervoeren.

hemoglobine

beenmerg

ijzer

zuurstof

bloedplaatjes

maagwand

foliumzuur

prednison

Laat studenten de kernbegrippen uit de eerste anemie-slides actief ophalen.

Anemie door ijzertekort

Ontstaat door

• Te weinig ijzer in voeding

• Verhoogde behoefte

  • Komt ook voor tijdens zwangerschap

  • Maag- of darmkanker

• Vooral vaak bij bloedverlies

  • Maagzweer

  • Chronisch bloedverlies in darmen

Specifieke kenmerken bij ijzertekort

• brokkelige nagels

• gladde tong

• bleek slijmvlies van de ogen

Behandeling bij ijzertekort

• ijzer in tabletvorm of via injectie

• voeding aanpassen

• oorzaak van het bloedverlies behandelen

Welke behandelingen ken je bij ijzertekort?

ijzer in tabletvorm of via injectie

voeding aanpassen

oorzaak van het bloedverlies behandelen

Benadruk dat alleen ijzer geven niet genoeg is als de bloeding doorgaat. Oorzaak en tekort moeten allebei worden aangepakt.

Welke combinatie past het best bij ijzertekortanemie?

A

Gladde tong, brokkelige nagels en bleek slijmvlies

B

Petechiën en neusbloedingen

C

Gewrichtsbloedingen en blauwe plekken

D

Rode huid en hoge koorts

Distractors komen uit andere subthema's: bloedplaatjes/hemofilie of niet-passende klachten.

Anemie door B12-tekort

Voor opname van vitamine B12 is een intrinsieke factor nodig. Dit is een eiwit uit de maagwand dat zich bindt aan vitamine B12.

Ontbreekt deze factor, dan wordt B12 in de dunne darm onvoldoende opgenomen. --> kan alleen behandeld worden met Vit B12 injecties

Noem dat studenten de intrinsieke factor vaak verwarren met B12 zelf. Het is geen vitamine, maar een noodzakelijk hulpeiwit voor opname.

Wanneer ontstaat B12-tekort?

• na een maagoperatie

• na een dunne darmoperatie

• bij de ziekte van Crohn

Laat het verband zien tussen operatie of darmziekte en verminderde opname van voedingsstoffen.

Anemie door foliumzuurtekort

• Komt vaak voor bij alcoholisten

• Ook bij zwangerschap of slechte voeding

• Foliumzuur zit onder andere in spinazie, andijvie en asperges

• --> voeding aanpassen

• --> foliumzuur in tabletvorm toedienen

Gebruik consequent de term foliumzuurtekort. Maak duidelijk dat voeding hier een directe rol speelt.

Alcoholisten:

Slechte voeding: Minder eetlust en een ongezond dieet zorgen voor te weinig inname.

Slechte opname: Alcohol beschadigt de darmen, waardoor foliumzuur minder goed wordt opgenomen.

Slechte opslag: Een door alcohol belaste lever kan de vitamine minder goed verwerken en opslaan.

Snellere uitscheiding: Het lichaam verliest meer foliumzuur via de urine.

Klachten bij foliumzuurtekort

• slikklachten

• rode en pijnlijke tong

• bleke, iets gele huid

• zwaar gevoel in de benen

• stoornis in de gevoelswaarneming

• soms psychische stoornissen

Wat is de intrinsieke factor?

A

Een hormoon uit de nier

B

Een eiwit uit de maagwand

C

Een vitamine uit voeding

D

Een cel in het beenmerg

Veel studenten verwarren intrinsieke factor met vitamine B12 zelf.

B12 en foliumzuur

Voor opname van vitamine B12 is een intrinsieke factor nodig. Na een maagoperatie kan die ontbreken, waardoor B12 in de dunne darm minder goed wordt opgenomen. Bij een tekort aan foliumzuur is vaak de voeding belangrijk in de behandeling.

intrinsieke factor

dunne darm

voeding

erytropoëtine

bloedplaatjes

dikke darm

transfusie

Verbindt oorzaak, plaats van opname en behandeling uit slides 10-15.

Anemie door bloedverlies

• Acuut bloedverlies kan optreden na een operatie of bij een trauma.

Behandeling

• afhankelijk van de oorzaak

• bloeding stoppen of behandelen

• soms is een bloedtransfusie nodig

Anemie door chronische ziekte

Na ijzertekort is dit een veelvoorkomende vorm van anemie.

In de VVT zie je regelmatig zorgvragers die naast een chronische ziekte ook anemie ontwikkelen.

• chronische infecties

• kwaadaardige aandoeningen

• reumatoïde artritis

• colitis ulcerosa

• ziekte van Crohn

Leg de link met de praktijk in verpleeghuis en thuiszorg: deze vorm is vaak minder opvallend maar komt veel voor.

Anemie door beenmergziekten

Bij een beenmergziekte of beenmergbeschadiging kan de aanmaak van rode bloedlichaampjes verstoord raken--> Daardoor ontstaat anemie.

Oorzaken

• leukemie

• multipel myeloom

• na radiotherapie of chemotherapie

Behandeling

• behandeling van de onderliggende stoornis

• soms toediening van bloed

Anemie door nierinsufficiëntie

Bij een slechte nierfunctie wordt vaak onvoldoende erytropoëtine aangemaakt.

Erytropoëtine is een hormoon dat de aanmaak van rode bloedlichaampjes stimuleert.

Dit is een mooi voorbeeld van orgaanfunctie buiten het bloed zelf die toch anemie veroorzaakt.

Zorg bij anemie

• herken klachten zoals vermoeidheid, kortademigheid en duizeligheid

• overleg met de arts bij signalen van anemie

• kijk of extra hulp bij ADL nodig is

• geef zo nodig ondersteuning bij mobiliseren en lopen

• rust kan belangrijk zijn

• geef voedingsadviezen bij onvolwaardige voeding

• schakel zo nodig een diëtist in

• overleg met ziekenhuis, huisarts en specialist ouderengeneeskunde

• informeer de zorgvrager over klachten die kunnen optreden

Waar of niet waar

Reumatoïde artritis kan een anemie veroorzaken

A

Waar

B

Niet waar

C

D

Belangrijk klinisch punt uit slide 16.

Ziekten van de bloedplaatjes

Bloedplaatjes spelen een rol bij de stolling van het bloed.

Bij een tekort aan bloedplaatjes kunnen spontane bloedingen optreden.

Maak hier het contrast met anemie: bij bloedplaatjes gaat het vooral om stolling en bloedingen, niet om zuurstoftransport.

Wat is de hoofdtaak van bloedplaatjes?

Bespreek dat bloedplaatjes helpen bij de bloedstolling en het dichten van een beschadigd bloedvat.

Welke bloedingen zie je?

• petechiën in de huid

• inwendige bloedingen

• neusbloedingen

• veel bloedverlies tijdens menstruatie

Oorzaken van te weinig bloedplaatjes

• intoxicatie door medicijnen

• radiotherapie en chemotherapie

• verdringing in het beenmerg bij leukemie of uitzaaiingen

• antistoffen tegen bloedplaatjes, bijvoorbeeld bij infectieziekten

Behandeling bij plaatjestekort

• behandeling hangt af van de oorzaak

• bij antistoffen kan Prednison worden voorgeschreven

• soms is een bloedplaatjestransfusie nodig om bloedingen te voorkomen

Welke klacht past het meest bij te weinig bloedplaatjes?

A

Kortademigheid

B

Petechiën

C

Oorsuizen

D

Bleekheid

Toetst het verschil tussen anemieklachten en bloedingsklachten.

Bloedplaatjes en behandeling

Bloedplaatjes helpen bij de stolling van het bloed. Bij een tekort kunnen spontane bloedingen optreden. Soms is een bloedplaatjestransfusie nodig om bloedingen te voorkomen.

stolling

spontane bloedingen

bloedplaatjestransfusie

zuurstoftransport

bloedarmoede

ijzerinjectie

hemoglobine

Herhaalt functie, gevolg en behandeling van plaatjestekort.

Hemofilie: wat gaat er mis?

Het is een aangeboren, erfelijke aandoening.

Ontbrekende of niet werkende stollingsfactor → stolling verloopt onvoldoende → stolsel is zwak of ontbreekt → bloeding stopt niet goed.

Daardoor verloopt de stolling niet goed, deze is verlengd en ontstaat geen of een te zwak stolsel.

Noem dat in de tekst vooral factor 8 wordt genoemd: antihemofilieglobuline. Houd het voor deze doelgroep functioneel en klinisch relevant.

Verschijnselen van hemofilie

• spontane bloedingen

• blauwe plekken

• nabloedingen na operatie of tand trekken

• bij ernstige hemofilie ook bloedingen in gewrichten en spieren

Benadruk dat gewrichts- en spierbloedingen blijvende schade kunnen geven als ze niet op tijd behandeld worden.

Aandachtspunten bij hemofilie

• voorkom stoten en verwondingen

• intramusculair injecteren mag niet

• bloeddruk meten alleen als het noodzakelijk is

• gebruik een zachte tandenborstel

• wees alert op bloedingen van mond, neus, maag-darmkanaal en blaas

Waar let je op in de dagelijkse zorg bij een cliënt met hemofilie?

voorkom stoten en verwondingen

intramusculair injecteren mag niet

bloeddruk meten alleen als het noodzakelijk is

gebruik een zachte tandenborstel

wees alert op bloedingen van mond, neus, maag-darmkanaal en blaas

Overleg en voorlichting

• overleg met de hemofiliebehandelaar bij operatie of tandheelkundige behandeling

• wees voorzichtig met alcohol

• pijnstillers alleen in overleg met de arts

• waarschuw de arts bij een aanhoudende bloeding

• attendeer vrouwen op mogelijk hevige menstruaties

Sluit af met het positieve perspectief uit de brontekst: door verbeterde behandeling komen spontane bloedingen en gewrichtsbloedingen tegenwoordig veel minder voor.

Wat mag niet bij een zorgvrager met hemofilie?

A

Zachte tandenborstel gebruiken

B

Arts waarschuwen bij bloeding

C

Voorzichtig zijn met alcohol

D

Intramusculair injecteren

Een prik in de spier kan namelijk een bloeding in het spierweefsel veroorzaken. Zo’n bloeding kan doorgaan en leiden tot een groot hematoom, pijn en zwelling. In ernstige gevallen kan de zwelling ook druk geven op zenuwen of bloedvaten.

Waarom blijven bloedingen bij hemofilie langer doorgaan?

Verwachte elementen: bij hemofilie ontbreekt of werkt een stollingsfactor niet goed, daardoor ontstaat een zwak of geen stolsel en stopt een bloeding minder goed.