Stemmingsstoornissen

• New lesson editor
• Verpleging en verzorging
• MBO
• Studiejaar 2

Gerontopsychiatrie

Les 5

Stemmingsstoornissen

Lesdoel

Ik kan veelvoorkomende stemmingsstoornissen bij ouderen herkennen en in hoofdlijnen uitleggen wat depressieve en bipolaire klachten kenmerken.

"Een oudere mevrouw van 78 is de laatste maanden stiller. Ze heeft nergens meer zin in, slaapt slecht en zegt: 'Het hoeft van mij allemaal niet meer.' Wat valt jullie op?"

Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Let op woorden als somberheid, terugtrekken, slaapproblemen, prikkelbaarheid, eenzaamheid en energieverlies.

Wat zijn stemmingsstoornissen?

Stemmingsstoornissen zijn psychische aandoeningen waarbij de stemming langdurig of sterk veranderd is en het dagelijks functioneren beïnvloedt.

9,8% (18 tm 75 jaar) heeft afgelopen 12 maanden een stemmingsstoornis gehad. Dit komt neer op circa 1,2 miljoen mensen.

4,9% van de ouderen (65-75) heeft afgelopen 12 maanden een stemmingsstoornis gehad.

35,9% van 65+ ervaart angst- of depressieklachten

Leg uit dat het niet gaat om een gewone sombere dag, maar om klachten die aanhouden en het functioneren duidelijk beïnvloeden.

Waarom extra belangrijk in de ouderenzorg?

Bij ouderen kunnen stemmingsklachten samenhangen met:

• verlies van partner of netwerk

• lichamelijke ziekte of pijn

• afname van zelfstandigheid

• eenzaamheid

• cognitieve achteruitgang

Daardoor is herkenning soms lastig > Vaak laat of helemaal niet herkend!!!

Benadruk dat somatische, sociale en psychische factoren vaak door elkaar lopen. Dat past bij het verpleegkundig kijken in de gerontopsychiatrie.

Belangrijke vormen

In deze les staan twee vormen centraal:

• depressieve stoornis

• bipolaire stoornis (komt minder vaak voor)

Beide beïnvloeden stemming, gedrag en dagelijks leven, maar op een andere manier.

• 25% van de volwassenen heeft ooit een depressieve stoornis gehad

• 2 tot 3% van de ouderen heeft een zware of klinische depressie

Maak alvast het contrast duidelijk: depressie vooral aan de sombere kant van stemming, bipolair met schommelingen tussen stemmingspolen.

Depressieve stoornis

Een depressieve stoornis is meer dan somberheid.

Kenmerkend zijn klachten zoals:

1. langdurig somber of leeg gevoel

2. weinig plezier/interesse

3. weinig energie

4. slaapproblemen

5. verandering in eetlust

6. moeite met concentreren

7. terugtrekken uit sociale contacten

8. negatieve gedachten over zichzelf/toekomst

Noem mondeling dat de duur en ernst belangrijk zijn voor diagnostiek, zonder de slide te zwaar te maken.

Signalen die op kunnen vallen

Bij ouderen zie je niet altijd direct verdriet of huilen.

Mogelijke signalen zijn:

• terugtrekken

• prikkelbaarheid

• weinig initiatief

• onrust of traagheid

• klachten over slaap, eetlust of energie

Depressie is niet hetzelfde als verdriet.

Veel studenten verwachten een ‘klassiek’ beeld van depressie. Benoem dat klachten zich bij ouderen vaker presenteren via gedrag of lichamelijke beleving.

Depressie bij ouderen

Bij ouderen kan depressie zich anders tonen dan verwacht:

• minder spreken over verdriet

• meer lichamelijke klachten

• verlies van dagstructuur

• sneller sociaal isolement

Leg uit dat depressie bij ouderen daardoor soms ten onrechte wordt gezien als ‘normaal ouder worden’.

Gevolgen van depressieve klachten

Depressieve klachten kunnen leiden tot:

• minder zelfzorg

• slechter eten en slapen

• minder therapietrouw

• meer afhankelijkheid

• lagere kwaliteit van leven

• suïcidaliteit

Verbind dit expliciet aan verpleegkundige observatie: wat zie je aan iemands daginvulling, voeding, mobiliteit en contact?

Bipolaire stoornis

Bij een bipolaire stoornis wisselen perioden van depressieve klachten zich af met perioden van een verhoogde stemming.

Die verhoogde stemming kan manisch of hypomaan zijn.

Houd het onderscheid eenvoudig: studenten hoeven hier vooral te herkennen dat het om stemmingsschommelingen tussen polen gaat.

Manische of hypomane kenmerken

Mogelijke signalen zijn:

• opvallend veel energie

• minder slapen

• snel praten

• impulsief gedrag

• overschatting van eigen kunnen

• snel afgeleid zijn

Benadruk dat dit niet hetzelfde is als ‘vrolijk’ of ‘druk’ zijn. Het gaat om ontregeling die gevolgen heeft voor functioneren.

Risico's bij ouderen met bipolaire klachten

Bij ouderen kunnen manische klachten extra risico geven op:

• financiële problemen

• onveilige beslissingen

• conflicten met naasten

• uitputting door weinig slaap

• ontregeling van lichamelijke zorg

Leg de koppeling met verpleegkundige alertheid: observeer gedrag, slaap, medicatie-inname en veiligheid.

Verschil tussen depressief en bipolair

Depressieve stoornis

• vooral perioden met sombere of lege stemming

• minder energie en initiatief

Bipolaire stoornis

• afwisseling van depressieve en verhoogde stemming

• ook perioden met ontremming of overactiviteit

Gebruik deze slide om het hoofdonderscheid scherp te zetten. Dat helpt studenten om termen niet door elkaar te halen.

Herkennen in de praktijk

Als verpleegkundige let je op veranderingen in:

• stemming

• dag-nachtritme

• zelfzorg

• sociaal gedrag

• eetlust en activiteit

Niet één signaal is beslissend; het totaalbeeld telt.

Daarnaast:

1. signalen serieus nemen;

2. luisteren en ruimte geven;

3. doorvragen;

4. veranderingen rapporteren;

5. bespreken met de verantwoordelijke zorgprofessional;

6. bij ernstige zorgen passende hulp inschakelen. Belangrijk: je stelt als verzorgende/verpleegkundige niet zelf de psychiatrische diagnose, maar je signaleert en rapporteert.

Benadruk observeren, rapporteren en bespreken met het team. Studenten hoeven niet zelf te diagnosticeren, wel goed signaleren.

Bekende mensen en depressie

Stemmingsstoornissen komen in alle groepen voor, ook bij bekende mensen.

Voorbeelden die vaak genoemd worden:

• Billie Eilish

• Lady Gaga

• Adele (pré en postpartum)

• S10

Gebruik dit onderdeel vooral om stigma te doorbreken: psychische aandoeningen zeggen niets over iemands waarde, talent of succes.

Bekende mensen en bipolaire stoornis

Ook bipolaire stoornissen zijn zichtbaar in het publieke domein.

Voorbeelden die vaak genoemd worden:

• Selena Gomez

• Demi Lovato

• Mariah Carey

Hun openheid heeft bijgedragen aan meer bewustwording.

Noem alleen dat deze personen in interviews of publiekelijk over hun klachten hebben gesproken. Vermijd sensatie; focus op herkenning en stigmavermindering.

Oefening: depressie, manie of normaal gedrag?

Studenten steken 1, 2 of 3 vingers op:

1 = depressieve kenmerken
2 = manische kenmerken
3 = hoeft niet direct een stoornis te betekenen

1. "Meneer heeft al weken nergens plezier meer in en trekt zich terug."

2. "Mevrouw slaapt al enkele nachten nauwelijks, praat voortdurend en begint allerlei nieuwe plannen."

3. "Meneer is verdrietig omdat zijn beste vriend is overleden."

4. "Mevrouw heeft weinig energie en verzorgt zichzelf steeds minder."

5. "Meneer koopt plotseling allerlei dure spullen en denkt dat hij alles kan."

Samenwerkingsopdracht depressie herkennen

Mevrouw Jansen is 76 jaar en woont alleen. Sinds het overlijden van haar zus, acht maanden geleden, komt ze bijna niet meer buiten. Ze heeft nergens zin in en zegt afspraken met vriendinnen steeds af. Ze slaapt slecht en is overdag erg moe. Ze eet minder en haar dochter merkt dat ze zichzelf minder goed verzorgt. Mevrouw zegt: "Het heeft allemaal geen zin meer."

1. Welke signalen van een mogelijke depressie herken je?

2. Welke veranderingen zie je in haar dagelijks functioneren?

3. Welke vragen zou jij als zorgverlener kunnen stellen?

4. Wat zou jij als zorgverlener doen?

5. Wanneer zou je dit bespreken met een verpleegkundige/huisarts?

Kern van de les

Stemmingsstoornissen bij ouderen vragen om brede blik.

Je kijkt naar psychische klachten, lichamelijke gezondheid en dagelijks functioneren.

Daarbij is het belangrijk om depressieve klachten en bipolaire klachten van elkaar te onderscheiden.

Dit is de inhoudelijke landing van de les. Vat samen vanuit de centrale vraag: waarom is herkennen bij ouderen soms lastig, en waarop let je dan?

Thuis maken

Boom:

Lezen: hoofdstuk 1.8 Psychiatrische ziektebeelden: stemmingsstoornis

Maken: opdracht 19 & 20

Groepsopdracht (canvas): even vrij 😉