Toezicht en handhaving
Toezicht en handhaving
Lesson duration is: 80 minItems in this lesson
Toezicht en handhaving
Open met het onderscheid tussen controleren en optreden: toezicht gaat over naleving controleren, handhaving over reageren op overtredingen.
Leerdoel
Ik kan uitleggen wat toezicht en handhaving zijn, welke taken en bevoegdheden een toezichthouder heeft, wanneer handhaving soms uitblijft en welke handhavingsinstrumenten een bestuursorgaan kan inzetten in een concrete situatie.
This item has no instructions
Welke woorden passen volgens jou bij toezicht en handhaving?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag daarna kort door: welke woorden horen meer bij controleren en welke meer bij optreden?
Wat is toezicht?
Toezicht is het controleren van de naleving van bestuursrechtelijke regels.
Het doel is vaststellen of burgers, bedrijven of instellingen zich aan wettelijke voorschriften houden. Toezicht komt dus vóór handhaving: eerst wordt bekeken of een regel wordt nageleefd, daarna kan het bestuursorgaan besluiten om op te treden.
Koppel dit aan Awb art. 5:11: toezichthouder is degene die bij of krachtens wettelijk voorschrift is belast met toezicht op de naleving.
Toezicht in de praktijk
controle op brandveiligheid in een café
inspectie van een bouwplaats
controle op milieuvoorschriften bij een bedrijf
toezicht op vergunningvoorwaarden bij horeca
Benadruk dat toezicht breed is: gemeenten, provincies, omgevingsdiensten, NVWA, ILT en andere bestuursorganen of hun toezichthouders kunnen toezichthouden, afhankelijk van de bijzondere wet.
Wie is een toezichthouder?
Een toezichthouder is een persoon die op grond van een wettelijke aanwijzing bevoegd is toezicht uit te oefenen.
Volgens artikel 5:11 Awb is een toezichthouder: een persoon die bij of krachtens wettelijk voorschrift is belast met het houden van toezicht op de naleving van het bepaalde bij of krachtens enig wettelijk voorschrift.
Leg uit dat niet iedere ambtenaar automatisch toezichthouder is; er moet een wettelijke basis of aanwijzing zijn.
Taken van de toezichthouder
controleren of regels worden nageleefd
feiten verzamelen over een mogelijke overtreding
plaatsen, zaken en documenten onderzoeken
rapporteren aan het bestuursorgaan
bijdragen aan besluitvorming over handhaving
De toezichthouder beslist niet altijd zelf over de sanctie; vaak doet het bestuursorgaan dat.
Maak onderscheid tussen feitelijk onderzoek door de toezichthouder en het juridische handhavingsbesluit door het bevoegde bestuursorgaan.
Bevoegdheden volgens de Awb
De Awb geeft toezichthouders algemene toezichtbevoegdheden, onder meer:
artikel 5:15 Awb – betreden van plaatsen
artikel 5:16 Awb – inlichtingen vorderen
artikel 5:17 Awb – inzage vorderen van zakelijke gegevens en bescheiden
artikel 5:18 Awb – zaken onderzoeken, aan opneming onderwerpen en monsters nemen
artikel 5:19 Awb – vervoermiddelen onderzoeken
Noem dat daarnaast bijzondere wetten aanvullende bevoegdheden kunnen geven of beperkingen kunnen stellen.
Grenzen aan toezichtbevoegdheden
Toezichtbevoegdheden zijn niet onbeperkt.
artikel 5:13 Awb – bevoegdheden mogen alleen worden gebruikt voor zover dat redelijkerwijs nodig is
artikel 5:12 Awb – de toezichthouder moet zich desgevraagd legitimeren
burgers en bedrijven hebben soms een medewerkingsplicht: artikel 5:20 Awb
Toezicht moet dus noodzakelijk, proportioneel en herkenbaar zijn.
Bij woningen geldt extra bescherming; binnentreden van een woning zonder toestemming vraagt een afzonderlijke wettelijke grondslag en waarborgen, mede vanuit het huisrecht.
Welke Awb-bepaling gaat over het betreden van plaatsen?
artikel 5:17 Awb
artikel 5:15 Awb
artikel 5:19 Awb
artikel 5:16 Awb
De omliggende slides behandelen de algemene toezichtbevoegdheden. 5:15 = betreden van plaatsen; 5:16 = inlichtingen; 5:17 = inzage in zakelijke gegevens; 5:19 = vervoermiddelen onderzoeken.
Toezicht en bevoegdheden
Een toezichthouder controleert of bestuursrechtelijke regels worden nageleefd. Volgens de Awb mag hij onder meer inlichtingen vorderen en zakelijke gegevens inzien. Die bevoegdheden mogen alleen worden gebruikt als dat redelijkerwijs nodig is.
Correcte woorden sluiten aan op slides 4 t/m 7: toezichthouder, inlichtingen, redelijkerwijs.
Wat is het verschil tussen toezicht en handhaving?
Bespreek minimaal deze elementen: toezicht = controle op naleving; handhaving = optreden tegen een overtreding. Laat leerlingen eventueel een praktijkvoorbeeld noemen.
Wat is handhaving?
Handhaven is optreden tegen een overtreding van bestuursrechtelijke regels.
Handhaving begint wanneer het bestuursorgaan vaststelt dat een regel is overtreden en besluit een maatregel te nemen. Het doel kan zijn: herstel van de rechtmatige situatie, het voorkomen van herhaling of bestraffing van de overtreder.
Koppel aan art. 5:1 Awb: overtreding is een gedraging in strijd met het bepaalde bij of krachtens enig wettelijk voorschrift.
Wanneer is sprake van een overtreding?
Volgens artikel 5:1 Awb is een overtreding een gedraging die in strijd is met een wettelijk voorschrift.
Voorbeelden:
bouwen zonder vereiste vergunning
een terras groter exploiteren dan toegestaan
afval lozen in strijd met milieuregels
een pand gebruiken in strijd met het omgevingsplan
Benadruk dat het bestuursorgaan de feiten zorgvuldig moet vaststellen voordat het handhaaft.
Twee soorten sancties
Gericht op herstel van de legale situatie.
Volgens artikel 5:2 lid 1 onder b Awb gaat het om een sanctie die strekt tot:
geheel of gedeeltelijk ongedaan maken van een overtreding
beëindigen van een overtreding
voorkomen van herhaling
wegnemen of beperken van gevolgen
Bestraffende sanctie
Gericht op leedtoevoeging als reactie op de overtreding.
Volgens artikel 5:2 lid 1 onder c Awb is dit een bestuurlijke sanctie voor zover zij beoogt de overtreder te bestraffen.
De bestuurlijke boete is hiervan het bekendste voorbeeld.
Herstelsanctie
Laat leerlingen het verschil goed zien: herstel kijkt vooruit naar de rechtmatige situatie, bestraffing kijkt terug naar de overtreding.
Moet een bestuursorgaan altijd handhaven?
Hoofdregel in het bestuursrecht: bij een overtreding moet een bestuursorgaan in beginsel handhaven.
Daarachter zit het belang van:
rechtsgelijkheid
geloofwaardigheid van regels
bescherming van publieke belangen
Niet optreden vraagt dus een goede rechtvaardiging.
Verwijs naar de beginselplicht tot handhaving uit de rechtspraak. Dat is geen letterlijk Awb-artikel, maar vaste lijn in het bestuursrecht.
Wanneer blijft handhaving soms uit?
Handhaving vindt niet altijd plaats. Dat kan vooral bij bijzondere omstandigheden, zoals:
concreet zicht op legalisatie
handhaving is onevenredig in het concrete geval
het bestuursorgaan kiest bewust voor gedogen
De uitzondering moet goed worden gemotiveerd; niet handhaven is niet vrijblijvend.
Verbind onevenredigheid aan art. 3:4 Awb. Leg uit dat legalisatie alleen concreet is als legalisatie daadwerkelijk te verwachten is, niet als het slechts misschien ooit kan.
Gedogen
Gedogen is de bewuste keuze van een bestuursorgaan om niet op te treden tegen een overtreding.
Gedogen betekent niet dat de overtreding ineens rechtmatig wordt. De norm blijft gelden, maar het bestuursorgaan ziet tijdelijk of bewust af van handhaving.
Noem dat gedogen vaak gevoelig ligt omdat het spanning oplevert met rechtsgelijkheid en rechtszekerheid.
Voorbeeld: wel of niet handhaven
Een ondernemer plaatst zonder vergunning een reclamebord.
vergunning kan niet worden verleend → handhaving ligt voor de hand
vergunningaanvraag loopt en lijkt verleenbaar → mogelijk concreet zicht op legalisatie
verwijdering direct eisen kan onevenredig zijn bij zeer bijzondere omstandigheden
Maak duidelijk dat de beoordeling altijd afhangt van de feiten, de wettelijke norm en de motivering door het bestuursorgaan.
Welke situatie is een voorbeeld van gedogen?
Een boete opleggen
Een last uitvoeren
Bewust niet optreden
Een vergunning verlenen
Toets het begrip gedogen na de slides over beginselplicht, uitzonderingen en voorbeelden. Gedogen laat de norm bestaan, maar het bestuursorgaan treedt bewust niet op.
Wanneer handhaving soms uitblijft
Bij een overtreding moet een bestuursorgaan in beginsel handhaven. Toch kan optreden soms uitblijven, bijvoorbeeld als er concreet zicht op legalisatie is of als handhaving in het concrete geval onevenredig zou zijn. Soms kiest een bestuursorgaan ook voor gedogen.
Vier kernbegrippen uit slides 11 t/m 14. Let op dat leerlingen legalisatie niet verwarren met gedogen.
Last onder bestuursdwang
De last onder bestuursdwang is een herstelsanctie waarbij het bestuursorgaan een verboden situatie feitelijk beëindigt.
Wettelijke basis:
artikel 5:21 Awb – definitie bestuursdwang
artikel 5:31 e.v. Awb – regels over toepassing, kosten en spoedeisende gevallen
Beklemtoon dat het bestuursorgaan zo nodig zelf ingrijpt: verwijderen, afsluiten, ontruimen of stilleggen.
Hoe werkt bestuursdwang?
Bij bestuursdwang krijgt de overtreder eerst een last: de overtreding moet worden beëindigd binnen een gestelde termijn.
Doet de overtreder dat niet, dan grijpt het bestuursorgaan zelf in.
Overtreder herstelt niet → bestuursorgaan treedt feitelijk op → kosten kunnen worden verhaald op de overtreder
Noem ook art. 5:25 Awb over kostenverhaal als kernpunt in de praktijk.
Voorbeelden bestuursdwang
illegaal geplaatst bouwwerk laten verwijderen
een horecazaak tijdelijk sluiten wegens ernstige overtredingen
verkeerd aangeboden afval laten afvoeren
een gevaarlijke situatie op een terrein direct beëindigen
Bespreek dat bestuursdwang vooral passend is als feitelijk ingrijpen nodig is en snel herstel belangrijk is.
Spoedeisende bestuursdwang
Soms is direct optreden nodig, bijvoorbeeld bij gevaar voor veiligheid of gezondheid.
Dan kan het bestuursorgaan in spoedeisende gevallen meteen handelen en de beslissing later op schrift stellen.
Wettelijke basis: artikel 5:31 Awb.
Voorbeeld: instortingsgevaar, brandgevaar of acuut milieurisico. Leg uit waarom de normale hersteltermijn dan soms niet kan worden afgewacht.
Last onder dwangsom
De last onder dwangsom is een herstelsanctie waarbij de overtreder een geldbedrag verschuldigd wordt als hij de last niet uitvoert.
Wettelijke basis:
artikel 5:31d Awb – definitie last onder dwangsom
verdere regels in artikel 5:32 e.v. Awb
Benadruk dat het doel niet is straffen, maar druk uitoefenen om herstel af te dwingen.
Hoe werkt een dwangsom?
Het bestuursorgaan legt een last op met een termijn.
Als de overtreder niet op tijd herstelt, verbeurt hij een geldbedrag.
Dat bedrag kan worden vastgesteld:
per overtreding
per tijdseenheid
als vast bedrag ineens
Leg uit dat de hoogte in redelijke verhouding moet staan tot de zwaarte van het geschonden belang en de beoogde werking van de dwangsom.
Voorbeeld last onder dwangsom
Een café gebruikt steeds meer terrasruimte dan de vergunning toestaat.
Last: breng het terras terug tot de toegestane afmetingen binnen twee weken.
Bij niet-naleving: €1.000 per week, met een maximum van €5.000.
Laat zien waarom hier dwangsom logisch is: de ondernemer kan zelf herstellen; feitelijk ingrijpen door de overheid is niet direct nodig.
Bestuursdwang of dwangsom?
Beide zijn herstelsancties, maar ze passen niet in dezelfde situatie even goed.
bestuursdwang: geschikt als de overheid zelf moet ingrijpen
dwangsom: geschikt als de overtreder zelf kan herstellen
geen dwangsom als het belang vraagt om direct feitelijk optreden
Je kunt noemen dat art. 5:32 Awb het opleggen van een last onder dwangsom mogelijk maakt in plaats van bestuursdwang, tenzij het belang dat zich daartegen verzet.
Wanneer past bestuursdwang beter dan een dwangsom?
Bij direct ingrijpen
Bij lichte verwijtbaarheid
Bij mogelijke legalisatie
Bij een eerste controle
Bestuursdwang past wanneer feitelijk optreden door de overheid nodig is of spoed bestaat. Dwangsom past juist als de overtreder zelf kan herstellen.
Bestuursdwang en dwangsom
Een last onder bestuursdwang is een herstelsanctie waarbij het bestuursorgaan zelf feitelijk kan ingrijpen. Een last onder dwangsom zet juist financiële druk op de overtreder om zelf te herstellen. In spoedeisende gevallen kan direct optreden nodig zijn; daarvoor is artikel 5:31 Awb belangrijk.
Controleer of leerlingen het doel en de wettelijke koppeling onderscheiden: bestuursdwang, dwangsom en spoedeisende bestuursdwang.
Waarom past bij een te groot terras vaak een dwangsom?
Bespreek dat de keuze afhangt van wie kan herstellen en of feitelijk ingrijpen direct nodig is. Een goed antwoord vergelijkt beide instrumenten aan de hand van het terrasvoorbeeld of een vergelijkbaar voorbeeld uit de slides.
Bestuurlijke boete
Een bestuurlijke boete is een boete die door een bestuursorgaan wordt opgelegd in reactie op een overtreding van een bestuursrechtelijke regel.
Wettelijke basis:
artikel 5:40 Awb – grondslag bestuurlijke boete
artikel 5:41 Awb – geen boete zonder verwijtbaarheid
Leg uit dat dit een bestraffende sanctie is en dus andere waarborgen vraagt dan een herstelsanctie.
Kenmerken van de bestuurlijke boete
gericht op bestraffing, niet op herstel
vereist meestal verwijtbaarheid
moet berusten op een wettelijke grondslag
procedurele waarborgen zijn belangrijk
kan naast een herstelsanctie voorkomen, als wet en situatie dat toelaten
Je kunt aanvullend noemen: zwijgrecht/cautie bij bestraffende sancties, zorgvuldige vaststelling van de overtreding en evenredigheid van de boete.
Voorbeeld bestuurlijke boete
Een verhuurder overtreedt herhaaldelijk regels over woningonttrekking.
Het bestuursorgaan kan:
een boete opleggen als bestraffing
daarnaast herstel eisen van de overtreding, als dat nodig is
Benadruk het verschil in doel: boete ziet terug op de overtreding, herstelmaatregel op beëindiging of herstel van de situatie.
Intrekken van een beschikking
Een bestuursorgaan kan in bepaalde gevallen een beschikking, zoals een vergunning of ontheffing, intrekken.
Dat kan een handhavingsinstrument zijn wanneer de wettelijke voorwaarden daarvoor bestaan, bijvoorbeeld als aan voorschriften niet wordt voldaan of onjuiste gegevens zijn verstrekt.
Er is geen algemene Awb-bepaling die altijd dezelfde intrekkingsgrond geeft; de bevoegdheid tot intrekken volgt vaak uit de bijzondere wet of uit de vergunningregeling zelf.
Voorbeeld intrekking
Een exploitant van een horecazaak houdt zich structureel niet aan vergunningvoorschriften.
Mogelijke reactie:
waarschuwing of herstelmaatregel
bij ernstige of voortdurende schending: intrekking van de vergunning
Na intrekking mag de activiteit niet meer op grond van die beschikking worden verricht.
Leg uit dat intrekking vaak een zwaar middel is en daarom een goede wettelijke basis en belangenafweging vraagt.
Instrument kiezen in een concrete situatie
De keuze hangt af van de vraag wat het bestuursorgaan wil bereiken.
illegale situatie beëindigen door zelf ingrijpen → last onder bestuursdwang
overtreder aansporen om zelf te herstellen → last onder dwangsom
overtreding bestraffen → bestuurlijke boete
bevoegdheid of vergunning beëindigen → intrekken van een beschikking
Dit is de kernslide voor toepassen: laat leerlingen steeds eerst het doel van het optreden bepalen.
Uitgewerkt voorbeeld
Een bedrijf loost in strijd met de regels afvalwater.
lozing moet direct stoppen en installatie moet zo nodig worden stilgelegd → bestuursdwang
bedrijf kan zelf binnen korte termijn aanpassingen doen → dwangsom
daarnaast bestraffing voor de overtreding → bestuurlijke boete
bij ernstige schending van vergunningsvoorwaarden → mogelijk intrekking
Laat zien dat instrumenten soms gecombineerd kunnen voorkomen, zolang doel, wettelijke basis en evenredigheid kloppen.
Welk instrument is vooral gericht op bestraffing?
Bestuursdwang
Intrekking
Dwangsom
Bestuurlijke boete
Laat leerlingen het verschil zien tussen herstelsancties en bestraffende sancties. De bestuurlijke boete is de bestraffende sanctie uit deze reeks.
Instrument kiezen
Een bestuurlijke boete is bedoeld als bestraffing van een overtreding en vraagt in beginsel verwijtbaarheid. Het intrekken van een beschikking kan passend zijn als niet aan vergunningvoorschriften wordt voldaan. In een concrete situatie kies je steeds eerst het doel van het optreden.
Deze oefening sluit aan op slides 23 t/m 29: boete = bestraffing, verwijtbaarheid speelt mee, intrekking vraagt wettelijke basis, en het doel van optreden is beslissend.
Welk instrument kies je bij illegale lozing, en waarom?
Bespreek minimaal: bestuursdwang bij direct stoppen/stilleggen, dwangsom als het bedrijf zelf kan aanpassen, boete voor bestraffing, intrekking bij ernstige schending van vergunningsvoorwaarden. Laat ook ruimte voor combinatie van instrumenten.
Wat uit deze les ga jij het best onthouden?
This item has no instructions
Welk onderdeel van deze les vond je het lastigst?
This item has no instructions
Wat hielp jou vandaag om dit onderwerp te begrijpen?
This item has no instructions
Belangrijke begrippen
Toezicht - het controleren van de naleving van bestuursrechtelijke regels.
Toezichthouder - persoon die op grond van een wettelijke aanwijzing bevoegd is toezicht uit te oefenen.
Toezichtbevoegdheden - bevoegdheden uit de Awb of bijzondere wet om naleving te controleren.
Handhaven - optreden tegen een overtreding van bestuursrechtelijke regels.
Overtreding - gedraging in strijd met een wettelijk voorschrift.
Herstelsanctie - sanctie gericht op herstel van de legale situatie.
Gedogen - bewuste keuze om niet op te treden tegen een overtreding.
This item has no instructions
Belangrijke instrumenten
Last onder bestuursdwang - herstelsanctie waarbij het bestuursorgaan een verboden situatie feitelijk beëindigt.
Last onder dwangsom - herstelsanctie waarbij een geldbedrag wordt verbeurd als de last niet wordt nageleefd.
Bestuurlijke boete - bestraffende sanctie die door een bestuursorgaan wordt opgelegd.
Intrekken van een beschikking - beëindigen van een vergunning, ontheffing of andere beschikking als de wet dat toestaat.
Concreet zicht op legalisatie - reële verwachting dat de illegale situatie alsnog rechtmatig wordt.
Beginselplicht tot handhaving - hoofdregel uit de rechtspraak dat een bestuursorgaan bij overtreding in beginsel moet optreden.
This item has no instructions
