Zenuwstelsel: sturen en reageren deel 1 met CZ stelsel

• New lesson editor
• Zorg en Welzijn
• MBO
• Studiejaar 1

Zenuwstelsel: sturen en reageren

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe het zenuwstelsel informatie ontvangt, verwerkt en doorstuurt in het lichaam.

Welke woorden passen voor jou bij het zenuwstelsel?

Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Verwachte woorden: hersenen, prikkel, reactie, zenuwen, voelen, bewegen, reflex, ruggenmerg.

Het zenuwstelsel als stuurmechanisme

Het zenuwstelsel is een stuurmechanisme van het lichaam.

Het regelt:

• activiteiten van organen, cellen en weefsels

• de wisselwerking tussen mens en omgeving

• het bewust-zijn, zoals aandacht en beleving

Leg uit dat 'sturen' in de biologie betekent: informatie ontvangen, verwerken en omzetten in een reactie. Noem dat later ook het hormonale stelsel een rol speelt, maar dat deze les over het zenuwstelsel gaat.

Van prikkel naar reactie

Informatie uit de omgeving komt binnen via zintuigen.

Daarna gaat die informatie via zenuwbanen naar de hersenen. De hersenen verwerken de prikkel en sturen impulsen naar spieren en organen.

Benadruk de keten: waarnemen, verwerken, reageren. Houd het nog algemeen; details over neuronen en banen volgen later.

Drie taken van het zenuwstelsel

Je kunt de werking samenvatten in drie hoofdtaken:

• regelen van processen in het lichaam

• verwerken van informatie uit de omgeving

• mogelijk maken van bewustzijn en aandacht

Zo helpt het zenuwstelsel ons steeds aanpassen aan veranderende omstandigheden.

Welke taak hoort niet bij het zenuwstelsel?

A

Impulsen verwerken

B

Bewustzijn regelen

C

Zuurstof maken

D

Organen aansturen

Distractoren sluiten aan bij slide 2-4. 'Zuurstof maken' hoort bij planten/fotosynthese en niet bij het zenuwstelsel.

Van prikkel naar reactie

Informatie uit de omgeving komt binnen via de zintuigen. Daarna gaat die informatie via zenuwbanen naar de hersenen. De hersenen verwerken de prikkel en sturen impulsen naar spieren en organen.

zintuigen

zenuwbanen

spieren

hormonen

longen

botten

Controleer of leerlingen de route kennen: waarnemen, verwerken, reageren.

Zenuwweefsel: waaruit bestaat het?

Zenuwweefsel zit in:

• de hersenen

• het ruggenmerg

• de zenuwen door het hele lichaam

Het bestaat uit twee soorten cellen:

• zenuwcellen (neuronen)

• steuncellen (neurogliacellen)

Bouw van een zenuwcel

Een neuron heeft:

• een cellichaam met kern

• dendrieten: voeren impulsen naar het cellichaam

• een neuriet of axon: voert impulsen van het cellichaam af

Gebruik consequent beide termen: neuriet en axon. Maak duidelijk dat richting belangrijk is: dendrieten naar het cellichaam, axon ervan af.

Waarom uitlopers zo belangrijk zijn

Door hun uitlopers kunnen zenuwcellen impulsen over afstand geleiden.

Samen vormen neuronen een netwerk tussen:

• weefsels die prikkels opvangen

• weefsels die een reactie uitvoeren

Daardoor kan informatie snel door het lichaam bewegen.

Myeline en snelheid

Veel neurieten hebben een mergschede of myelineschede.

• werkt als isolatie

• maakt snelle geleiding mogelijk

Neurieten zonder myeline geleiden impulsen langzamer.

Je kunt ook de schede van Schwann kort noemen als cel die rond de uitloper ligt en bij voeding/ondersteuning helpt.

Synaps: overschakelen tussen cellen

Tussen twee neuronen ligt een klein contactgebied: de synaps.

Bij aankomst van een elektrische impuls:

• geeft het uiteinde van het axon een neurotransmitter af

• die stof prikkelt de volgende zenuwcel

• daardoor ontstaat daar een nieuwe elektrische impuls

Benadruk het verschil: in de zenuwcel elektrisch, in de synaps chemisch.

Drie soorten neuronen

Op basis van functie onderscheiden we:

• sensorische neuronen: van zintuigen, huid en slijmvliezen naar de hersenen

• motorische neuronen: van hersenen naar spieren en klieren

• schakelneuronen: verbinden neuronen binnen hersenen en ruggenmerg

Noem dat sensorische neuronen ook sensibele neuronen kunnen heten.

Steuncellen en bescherming

Naast neuronen zijn er steuncellen.

Hun functies:

• steun geven aan zenuwcellen

• zorgen voor voeding

• helpen beschermen tegen schadelijke invloeden

Zonder steuncellen kunnen neuronen niet goed functioneren.

Welk deel voert impulsen naar het cellichaam toe?

A

Synaps

B

Axon

C

Dendriet

D

Myeline

Dendrieten voeren naar het cellichaam toe; axon/neuriet voert ervan af.

Bouw en werking van zenuwweefsel

Veel neurieten hebben een myelineschede die als isolatie werkt. Tussen twee neuronen ligt een synaps waar een neurotransmitter de volgende zenuwcel prikkelt. Naast neuronen zijn er ook steuncellen voor steun en voeding.

myelineschede

synaps

neurotransmitter

steuncellen

achterhoorn

liquor

hypothalamus

wervelkolom

Alle lege plekken komen uit slide 8-11 en zijn dragende begrippen uit dit blok.

Waarom gaat een impuls sneller met myeline?

Bespreek minimaal deze elementen: myeline isoleert, daardoor gaan elektrische impulsen sneller; zonder myeline is geleiding trager.

Anatomische indeling

De bouw van het zenuwstelsel wordt anatomisch ingedeeld in:

• het centrale zenuwstelsel (CZS)

• het perifere zenuwstelsel (PZS)

Deze indeling zegt vooral iets over ligging en onderdelen.

Centraal en perifeer

Perifeer zenuwstelsel

• ligt binnen schedel en wervelkolom

• bestaat uit hersenen en ruggenmerg

• ligt buiten het centrum

• bestaat uit zenuwen die door het lichaam lopen

• omvat hersenzenuwen, ruggenmergszenuwen en de sympathische grensstreng

Centraal zenuwstelsel

Houd de focus op anatomische ligging. Verdere functionele indelingen hoeven hier nog niet uitgewerkt te worden.

Onderdelen van het centrale zenuwstelsel

Het centrale zenuwstelsel bestaat uit:

• grote hersenen

• tussenhersenen

• hersenstam

• kleine hersenen

• ruggenmerg

Grote hersenen

De grote hersenen:

• bestaan uit twee hemisferen

• zijn van elkaar gescheiden door een diepe groeve

• staan met elkaar in verbinding via de hersenbalk

Elke hemisfeer bevat verschillende hersenkwabben.

Noem eventueel de vier kwabben die in de bron staan: voorhoofdskwab, wandbeenkwab, slaapkwab en achterhoofdskwab.

Schorsvelden in de grote hersenen

Rond groeven en windingen liggen schorsvelden met eigen functies.

Belangrijk zijn:

• sensorische schors: ontvangt prikkels uit zintuigen en lichaam

• motorische schors: stuurt impulsen naar spieren en klieren

De motorische schors ligt vóór de centrale groeve.

Maak duidelijk dat verschillende gebieden gespecialiseerd zijn, maar wel voortdurend samenwerken.

Tussenhersenen, hersenstam en kleine hersenen

• Tussenhersenen: schakelen veel gevoelsprikkels door en filteren overbodige prikkels

• Hypothalamus: regelt mee met het hormonale stelsel en helpt bij temperatuur, eetlust en waterhuishouding

• Hersenstam: verbinding tussen hersenen en ruggenmerg; regelt o.a. bewustzijn, slaap, ademhaling en bloeddruk

• Kleine hersenen: coördineren houding, beweging en evenwicht

Dit is een volle overzichtsslide; licht elk deel kort toe met één herkenbaar voorbeeld, zoals gewenning aan geluid of een dronkemansgang bij beschadiging van de kleine hersenen.

Wat hoort bij het perifere zenuwstelsel?

A

Ruggenmerg

B

Hersenstam

C

Grote hersenen

D

Ruggenmergszenuwen

Toetst het verschil tussen ligging en onderdelen van CZS en PZS.

Welk onderdeel lijkt jou het meest op een 'schakelstation'?

1

Tussenhersenen

2

Kleine hersenen

3

Hersenstam

4

Grote hersenen

Waarom krijg je een dronkemansgang bij schade aan de kleine hersenen?

Bespreek als goede elementen: kleine hersenen coördineren bewegingen, houding en evenwicht; daarom raken bewegingen slecht afgestemd.

Ruggenmerg als verbindingskabel

Het ruggenmerg ligt in het wervelkanaal en loopt vanaf het achterhoofd tot ongeveer de tweede lendenwervel.

Het vormt de verbinding tussen de hersenen en de rest van het lichaam.

Richting van impulsen in het ruggenmerg

In een dwarsdoorsnede zie je:

• achterhoorns: hier komen sensorische prikkels binnen

• voorhoorns: van hier vertrekken motorische impulsen

Meestal gaat informatie eerst omhoog naar de hersenschors en daarna komt een opdracht terug naar beneden.

Gebruik de termen rugzijde/achterhoorn en buikzijde/voorhoorn als extra vocabulaire als dat past bij de groep.

Reflexen: snelle reactie zonder hersenschors

Een reflex is een uitzondering op de gewone route.

Sensorische prikkel → overschakeling in het ruggenmerg → motorische reactie

Bij een reflex:

• gaat de reactie snel

• gebeurt de reactie buiten de wil om

• noemen we de route een reflexboog

Voorbeeld: kniepeesreflex. Benadruk dat de hersenen wel geïnformeerd kunnen worden, maar niet eerst hoeven te beslissen.

Bescherming van hersenen en ruggenmerg

Het centrale zenuwstelsel is goed beschermd:

• schedel beschermt de hersenen

• wervelkolom beschermt het ruggenmerg

• hersenvliezen en ruggenmergsvliezen vormen extra bescherming

• liquor omgeeft hersenen en ruggenmerg

Liquor: meer dan alleen bescherming

Liquor is hersenvocht.

Functies van liquor:

• werkt als schokbreker

• zorgt voor warmte-isolatie

• helpt bij voeding van zenuwweefsel

• voert stofwisselingsproducten af

De druk blijft normaal constant door evenwicht tussen aanmaak en afvoer.

Je kunt kort noemen dat liquor voor onderzoek kan worden afgenomen via een lumbaalpunctie.

Wat gebeurt bij een reflex als eerste?

A

Opdracht uit hersenschors

B

Prikkel naar achterhoorn

C

Impuls uit voorhoorn

D

Beweging door spieren

De reflexroute start met een sensorische prikkel die binnenkomt via de achterhoorn.

Ruggenmerg en bescherming

Bij een reflex wordt een sensorische prikkel in het ruggenmerg direct omgezet in een motorische reactie. Die route heet een reflexboog. Hersenen en ruggenmerg worden ook beschermd door liquor, dat werkt als schokbreker.

ruggenmerg

reflexboog

liquor

dendriet

tussenhersenen

neurotransmitter

Leg de koppeling tussen functie van het ruggenmerg en bescherming van het CZS.

Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?

Welk onderdeel van deze les vond je het lastigst?

Wat hielp jou vandaag het best om dit te begrijpen?

Begrippenlijst

zenuwstelsel - stuurmechanisme dat informatie ontvangt, verwerkt en doorstuurt

zenuwweefsel - weefsel dat bestaat uit neuronen en steuncellen

neuron - zenuwcel die impulsen geleidt

dendriet - korte uitloper die impulsen naar het cellichaam voert

axon / neuriet - lange uitloper die impulsen van het cellichaam af voert

myelineschede - isolerende laag rond een neuriet

synaps - schakelplaats tussen twee zenuwcellen

Begrippenlijst

neurotransmitter - chemische stof die een impuls overdraagt in de synaps

sensorisch neuron - zenuwcel die prikkels naar de hersenen voert

motorisch neuron - zenuwcel die opdrachten naar spieren of klieren voert

schakelneuron - zenuwcel die binnen CZS neuronen met elkaar verbindt

centrale zenuwstelsel - hersenen en ruggenmerg

perifere zenuwstelsel - zenuwen buiten hersenen en ruggenmerg

reflexboog - korte route waarbij een prikkel direct in het ruggenmerg wordt omgezet in reactie

Begrippenlijst

grote hersenen - hersendeel voor verwerking, bewustzijn en aansturing

tussenhersenen - schakelstation en filter voor veel prikkels

hypothalamus - deel van de tussenhersenen dat o.a. temperatuur en hormonen mee regelt

hersenstam - verbinding tussen hersenen en ruggenmerg met vitale centra

kleine hersenen - coördineren houding, beweging en evenwicht

ruggenmerg - geleidt impulsen tussen hersenen en lichaam

liquor - hersenvocht rond hersenen en ruggenmerg