H5 Sociale cognitie

• Sociologie en psychologie
• Secundair onderwijs

 Sociale Cognitie 

1. Iedereen heeft vooroordelen.
2. Ik merk dat anderen mij beoordelen op mijn uiterlijk.
3. Aan iemands stijl (kleren, kapsel …) kan ik zien wat voor persoon het is.
4. Ik ben mij bewust van de vooroordelen die ik zelf heb.
5. Eenmaal een mening over iemand gevormd, is het moeilijk die te veranderen.
6. Ik heb al gemerkt dat de eerste indruk over een persoon niet altijd klopt.

 2. Eerste indruk 

Bekijk de foto's + beantwoord de vragen

1. Welke indruk?
2. Welke
   persoonlijkheidskenm.?

 2. Eerste indruk 

Eerste indruk : uiterlijke kenmerken

• Fysieke kenmerken
• Verbale, non-verbale, subverbale taal
• Gedrag

=> automatisch gekoppeld aan cognitieve schema's

• info die samenhoort
• referentiekader

 2. Eerste indruk 

1. Impliciete persoonlijkheidstheorie 

• verzameling van schema's over kenmerken van mensen
• geheel van gelegde verbanden tussen uiterlijke en innerlijke eigenschappen
• wit = kwaliteit => witte doktersjas wordt sneller aangesproken dan groene chirurg

 2. Eerste indruk 

Welke associaties bij volgende kenmerken?

Zwaarlijvigheid :

• lui, gezellig, ongezond

Tattoos : 

• hip, cool, agressief, lagere sociale klasse

Bril :

• slim, belezen, nerdy, saai,...

2. Eerste indruk 

2. Primacy effect (voorrangseffect)

• Bespreking Siska : Los de vragen op die je van de leerkracht krijgt.
  
  
• Solomon Asch (1907-1996) =>
  informatie die je het eerst krijgt, heeft de grootste invloed op het totaalbeeld dat je van iemand vormt.

2. Eerste indruk 

Solomon Asch

experiment

2 groepen

2 verschillende lijsten

                                     => 1e groep betere indruk

2. Eerste indruk 

Experiment: 

2 groepen proefpersonen => opname vrouw - MK-vragen

1. Ze gaf eerst veel juiste antwoorden, daarna foute
2. Eerst veel foute antwoorden, daarna juiste
   
   

=> pp die eerste situatie observeerden, vonden vrouw intelligenter dan wie de 2e situatie had gezien.

2. Eerste indruk 

3. Centrale kenmerken (Asch)

= kenmerken die zo opvallend zijn dat ze een grotere rol spelen.                bvb  eerlijk > linkshandig

=> heel krachtige invloed op de beeldvorming

2. Eerste indruk 

Experiment Harold Kelley 

gastleerkracht => vooraf document met info ~ 2 = lessen

1. kil, ijverig, kritisch, praktisch, vastberaden
2. warm, ijverig, kritisch, praktisch, vastberaden

Na de les => mening over leerkracht noteren :

Groep 2 beoordeelde lkr vriendelijker en gezelliger + werkten actiever mee in de les.

2. Eerste indruk 

Verklaring : warmte en competentie ~> 2 centrale kenmerken waarop mensen snel worden ingeschat. => evolutionair nut = overleven

 Welke informatie geven deze kenmerken?

• warmte : persoon is vriend of vijand
• competentie : pers. kan me al dan niet helpen om een probleem op te lossen

2. Eerste indruk 

HALO-effect = 

• Positieve eigenschappen =>  andere positieve eigenschappen Bv. mooi = intelligent, emotioneel stabiel, sociaal vaardig

• Maar: geen verband eigenschappen
  met uiterlijk

2. Eerste indruk 

Fragment ook getest op mensen => conclusie?

• Wie er beter en verzorgd uitziet, wordt als betrouwbaarder beschouwd en sneller geholpen.

2. Eerste indruk 

Casestudy : Jeremy Meeks => 

• 30-jarige Amerikaan
• juni 2014 opgepakt ~> mugshot 
• veel vrouwen deelde foto + zamelden
  geld in
• vrouwen geloofden niet dat iemand met zo'n knap uiterlijk misdadiger was => halo-effect

2. Eerste indruk 

HORN-effect =

• omgekeerde : negatief kenmerk veronderstelt nog meer negatieve eigenschappen.
• duivelshorens
• onaantrekkelijkheid kan negatieve
  gevolgen hebben.

2. Eerste indruk 

Geef 2 negatieve gevolgen die onaantrekkelijkheid kan hebben :

1. minder mooie kinderen krijgen minder aandacht van verzorgers
2. minder mooie kinderen krijgen meer straf

2. Eerste indruk 

Negativiteitseffect

Negatieve kenmerken => wegen zwaarder door in beeldvorming dan positieve

Verklaring : Positief gedrag = ‘normaler’ (komt vaak voor) / Negatief gedrag = schaarser => Valt harder op en heeft grotere invloed op mening.

3. Causale attributies 

1. Interne en externe attributies

Wat denk je dat er aan bij volgende situaties :

1. Je ziet dat een klasgenoot tranen in de ogen heeft.
   
2. Op de trappen van het station zie je een meisje dat in elkaar gedoken zit.
3. Je hoort in het klaslokaal naast het jouwe een hels kabaal.

3. Causale attributies 

Fritz Heider => causale attributies = het zoeken 

naar oorzaken van gedrag.

CAUSAAL = oorzakelijk 

ATTRIBUTIE = denkproces : de oorzaak waarvan we denken dat het de juiste is => niet altijd juiste oorzaak.

attributies = toegeschreven oorzaken, niet altijd ware oorzaak

3. Causale attributies 

• interne attributie = oorzaak in de persoon zelf te zoeken   is => persoonsgebonden  

  = persoonlijke attributie

• externe attributie = gedrag wordt veroorzaakt door   omgeving of door toeval => situatiegebonden 

  = situationele attributie 

3. Causale attributies 

Vul de tabel in : zoek een vb. bij de situaties 

=> attributies over iemands gedrag bepalen mee over hoe iemand een ander beoordeelt.

3. Causale attributies 

Vul de tabel in 

3. Causale attributies 

We beschikken niet altijd over de nodige info voor een goed overwogen attributieproces

of we nemen niet de tijd voor een grondige beoordeling

Welke attributie maakt een leerkracht meestal als hij een leerling ziet geeuwen in de les?

1. de leerling is niet geïnteresseerd
2. ik ben een saaie leerkracht
3. de leerling heeft slecht geslapen omdat de buren ruzie maakten
4. er is te weinig zuurstof in de klas

3. Causale attributies 

2. Attributiefouten             

1. Fundamentele attributiefout

 Welke attributie zou een leerkracht maken als hij een leerling ziet geeuwen in de klas?

• geen interesse 
• slecht geslapen
• saaie leerkracht

3. Causale attributies 

1. Fundamentele attributiefout

Rol persoonlijke eigenschappen overschatten => invloed situatie over het hoofd te zien

=> interne attributies komen vaker voor dan externe

3. Causale attributies 

1. Fundamentele attributiefout

2 Welke oorzaak geef je als verklaring? 

Yuko : 

• is een babbelkous

Lenny :

•  is een eenzaat

3. Causale attributies 

1. Fundamentele attributiefout

Yuko is een babbelkous

Lenny is een eenzaat

Als je bij de voorbeelden hebt verwezen naar een persoonlijkheidskenmerk en niet naar de situatie => 

= fundamentele attributiefout

3. Causale attributies 

Hoe komt het dat de fundamentele attributiefout vaak gemaakt wordt?

=> tweestappenmodel :

1. mensen maken automatisch eerst interne attributie (snel en makkelijk)

-> vaak wel cognitieve vertekeningen (biases) = onbewuste denkfouten die leiden tot foute oordelen of beslissingen

3. Causale attributies 

2. In de tweede fase wordt de situatie grondiger bestudeert en ontstaat er een andere mening.

= inspanning nodig 

niet tot 2e stap als te weinig info, vermoeidheid, ongemotiveerd, ... => blijven hangen in interne attributie

3. Causale attributies 

 Pas het tweestappenmodel toe :

• 1e stap = interne attributie : je denkt dat je vriendin nonchalant is (persoonsgebonden)
• 2e stap = situatie beoordelen : je denkt dat de bus mss vertraging had door het drukke verkeer

3. Causale attributies 

Bekijk foto :

• kans bestaat dat de
  chauffeur de agent
  beschouwt als een streng
  (vervelende) man (IA)
  
• terwijl de agent z'n job
  gewoon doet (EA)

3. Causale attributies 

2. Self-serving bias

1. Hoe reageer jij als je bij een hele moeilijke wedstrijd of optreden een heel goed resultaat hebt behaald?
   
   
2. Wat is je reactie als je bij een andere moeilijke wedstrijd of optreden helemaal de mist ingaat? Hoe komt dit?

3. Causale attributies 

2. Self-serving bias

Mensen beoordelen hun eigen gedrag => verklaring zoeken die goed uitkomt voor hun zelfbeeld : 

• succes toeschrijven aan interne factoren
• mislukking aan externe factoren
  

= zelfdienende tendens = self-serving bias (bias = vertekening/vervorming (vd werkelijkheid))

3. Causale attributies 

2. Self-serving bias

vb : schools presteren =>

 Wanneer je een goed cijfer hebt, hoe verklaar je dat?

• goede cijfers = goede studiehouding (IA)

Hoe verklaar je het feit dat je minder goede cijfers hebt?

• slechte cijfers = uitleg leerkracht / te weinig tijd (EA)

3. Causale attributies 

2. Self-serving bias

 Self-serving bias bij supporters :

• Fan van Club Brugge schrijft winst ploeg toe aan talent van de spelers of de goede teamspirit (IA van de ploeg/spelers). Als de ploeg verliest, wijt hij dat aan de scheidsrechter die niet neutraal was (EA).

3. Causale attributies 

2. Actor - observatoreffect

neiging gedrag anderen verklaren adhv persoonlijkheidskenmerken = IA & eigen gedrag verklaren adhv omstandigheden = EA

=> vooral bij negatief gedrag

3. Causale attributies 

2. Actor - observatoreffect

Welke attributies?

Iemand valt om in de bus :

• interne => onhandig en staat niet stevig op de benen

Ik val om in de bus : 

• externe => chauffeur rijdt te woest of de bus is te vol.

3. Causale attributies 

2. Actor - observatoreffect

verklaringen :

1. onszelf omstandigheden zijn gekend
2. bescherming zelfbeeld
3. perspectief waaruit we gedrag observeren

3. Causale attributies 

2. Actor - observatoreffect

kader : crosscultureel onderzoek => meer denkfouten in Westerse culturen

Amerikanen : veel IA (stelen want dief)

Aziaten : meer EA (stelen want werkloos) => minder fundamentele attributiefout

3. Causale attributies 

2. Actor - observatoreffect

onderzoek : gedrag vis beoordelen =>

Amerikanen : vis = leider = interne attributie

Aziaten : vis wordt verjaagd door de groep = externe attributie

=> in collectivistische culturen : self-effacing bias : succes door situatie en mislukking aan zichzelf 

4. Sociale categorisering 

= mensen worden vaak in categorieën of hokjes gestoken => omgeving w. voorspelbaarder/overzichtelijk

1. Ingroup (WIJ) en outgroup (ZIJ)

beoordelen van mensen als deel van een groep

INGROUP = groep mensen waarmee we ons identificeren

OUTGROUP = iedereen die niet tot de ingroup behoort.

=> verschillende ingroups

4. Sociale categorisering 

4. Sociale categorisering 

Tot welke ingroups behoor jij? Geef ook telkens de bijpassende outgroup :

4. Sociale categorisering 

 Tot welke ingroups (vs outgroup) behoor jij?

• tieners vs volwassenen vs kleuters vs...
• jongens vs meisjes
• leerlingen humane vs lln MWW
• Belgen vs Nederlanders

Weet je nog wat 'outgrouphomogeniteit' is?

Weet je nog wat 'ingroupfavoritisme' is?

4. Sociale categorisering 

=> heeft invloed op onze gedachten, gevoelens en gedrag => kan leiden tot vooroordelen, stereotypen en discriminatie
2 mechanismen :

1. outgrouphomogeniteit -> stereotypen
   onderschatting verschillen tss individuen outgroup 
2. ingroupfavoritisme -> negatieve vooroordelen outgroup
   overschatting verschillen tussen ingroup en outgroup 

4. Sociale categorisering 

outgrouphomogeniteit : neiging te denken dat leden outgroup allemaal op elkaar lijken => Latijnse klas zijn allemaal strevers

ingroupfavoritisme : voorkeur voor de ingroup. Eigen groep wordt als beter gezien dan de outgroup => onze klas is veel leuker dan de andere

4. Sociale categorisering 

Chinees onderzoek : meer empathie met eigen groep.

videobeelden : Chinese en blanke mensen die pijn leden.

=> brein pp reageerde heviger als ze ingroup-leden zagen

4. Sociale categorisering 

1. Gebrek aan kennis over andere groep => hoe minder we weten -> homogener + negatiever
   
   
2. Groepsidentiteit sterker => andere groep is tegenstander
   groepsgevoel supporters

4. Sociale categorisering 

2. Stereotypen

categorie personen met bepaalde eigenschappen wordt geassocieerd met elkaar

=> niet iedereen = ~> dus onjuist beeld

=> outgrouphomogeniteit (idee : alle mensen outgroup zijn hetzelfde

Geef voorbeelden van stereotypen o.b.v : nationaliteit, leeftijd, geslacht, beroep, fysieke kenmerken

4. Sociale categorisering 

Voorbeelden :

• nationaliteit : NL zijn gierig
• leeftijd : oude mensen zeuren veel
• geslacht : meisjes giechelen veel
• beroep : boekhouders zijn saai
• fysiek : dikke mensen zijn lui

=> sommige stereotypen zijn onschuldig, soms schadelijk

Bekijk de reportage. Met welke vooroordelen worden de leerlingen geconfronteerd?

4. Sociale categorisering 

 Reportage Iedereen beroemd :(5'11")

• Ze worden gezien als dief, als slechte. 
• Ze nemen België over
• Meisje met hoofddoek wordt beschouwd als extremiste

4. Sociale categorisering 

Vaak zijn stereotypen schadelijk/negatief, maar er zijn ook positieve stereotypen : 

• Aziaten zijn goed in wiskunde 
• kind van dokter kan goed studeren
• => kan leiden tot hoge verwachtingen...
• nog : Afrikaanse mensen zijn goed in sport/muziek
• wetenschapper/filosoof/politicus => witte mensen

4. Sociale categorisering 

nog :  Afrikaanse mensen zijn goed in sport/muziek
          wetenschapper/filosoof/politicus => witte mensen

4. Sociale categorisering 

4.2.2 Het tweestappenmodel 

=> cognitieve schema's

1. Automatische reactie op personen die niet tot eigen groep behoren ~> stereotype wordt opgeroepen
2. bewuster nadenken ~> cognitieve inspanning ~> stereotiep denken

IAT => https://implicit.harvard.edu/implicit/belgium/ 

4. Sociale categorisering 

Impliciete Associatie Test

IAT =>
https://implicit.harvard.edu/implicit/belgium/ 

of nog www.onderhuids.nl

1. Wat is het resultaat van de test? Ben je verrast?
2. Wat zegt het resultaat over jou? Komt het overeen?

-> Videofragment : Zijn we allemaal racisten? UvVl  (18'10")

4. Sociale categorisering 

3. Vooroordelen

= negatieve houding/gevoel tegenover iemand omdat die tot een bepaalde groep behoort.

stereotype (gedachte/cognitief) => vooroordeel (gevoel/affectief)

=> ingroupfavoritisme : idee mensen ingroup zijn beter 

4. Sociale categorisering 

Ontstaan van vooroordelen

=> Hoe komt het dat stereotypen niet altijd tot echte vooroordelen uitgroeien?

1. groepsprocessen
2. sociale leerprocessen
3. bedreiging van het zelfbeeld
4. persoonlijkheid

4. Sociale categorisering 

1. Groepsprocessen

indeling wij-zijgroepen => ingroupfavoritisme

= bevoordelen van de eigen groep ~> 'onze' groep wordt sterker en beter.

Henri Tajfel => 2 willekeurige groepen ~> geldbedrag uitdelen -> wisten enkel dat lid vd eigen groep was of niet

=> groter bedrag aan lid van de eigen groep.

4. Sociale categorisering 

2. Sociale leerprocessen

van kindsbeen af => omgevingsinvloeden

gezin, school, sociale media, familie, vrienden, .......

Zwarte Piet => Roetpiet

Efteling

=> Doll test van Kenneth en Mamie Clark (kleuterleeftijd)

Van welke vooroordelen zijn de kinderen al doordrongen?

Waar legt jeugdpsychiater B.S. het ontstaan van vooroordelen?

Hoe reageer je er als volwassene het best op?

4. Sociale categorisering 

2. Sociale leerprocessen

De Wonderjaren (16'-27')

Van welke vooroordelen zijn de kinderen al doordrongen?

• Mensen met een donkere huidskleur zijn minder mooi, stouter, hebben een lagere job, minder geld,...

4. Sociale categorisering 

Waar legt jeugdpsychiater B.S. het ontstaan van vooroordelen?

• Kinderen pikken ze op in hun omgeving, niet enkel via de ouders, maar ook via andere volwassenen en kinderen, via boeken en tv. In boeken en films is de held vaak wit.

4. Sociale categorisering 

Hoe reageer je er als volwassene het best op?

• Je mag ze wel wijzen op de verschillen maar je moet hen duidelijk maken dat het heel normaal is. Je maakt het best niet te beladen.

4. Sociale categorisering

3. Bedreiging van het zelfbeeld

Neerkijken op een andere groep leidt tot een hogere zelfwaardering

=> mensen met een laag zelfbeeld -> zz hoger inschatten

Onderzoek Fein en Spencer (p14) : lezen en in eigen woorden uitleggen

Onderzoek Fein en Spencer (p14) : lees het onderzoek en leg in je eigen woorden uit.

4. Sociale categorisering 

3. Bedreiging van het zelfbeeld

Onderzoek Fein en Spencer (p14) 
negatieve stereotype over Joodse carrièrevrouwen

2 groepen : hoge en lage waardering dmv +/- feedback

Poolse en Italiaanse vrouwennamen inschatten 

=> Verlaagde zelfwaardering -> Poolse vrouw lager inschatten -> vooroordelen helpen zelfbeeld herstellen

Leg de link met 'trollen', die giftige commentaren schrijven over andere mensen op sociale media.

4. Sociale categorisering

3. Bedreiging van het zelfbeeld

'Trollen' = leg de link :

• Mogelijk hebben trollen een laag zelfbeeld en schrijven ze hun commentaren omdat ze zich daardoor er beter door voelen.

5. Hardnekkige meningen 

=> mensen veranderen niet graag van mening = weinig geneigd oordeel aan te passen

~> aantal mechanismen zorgen dat men zich vasthoudt aan eerste indruk en stereotiepe meningen

5. Hardnekkige meningen

1. Subcategorisering

=> Indeling maken van nieuwe subcategorieën 

goede/slechte personen ~ uitzonderingen

bvb carrièrevrouwen ~> andere soort dan categorie vrouw = eerder zorgende en ondergeschikte jobs 

5. Hardnekkige meningen 

2. Confirmation bias = bevestigingsvooroordeel

=> personen concentreren zich op info uit de omgeving om beeld in stand te houden.

~> men zoekt naar kenmerken in het gedrag om beeld te bevestigen

5. Hardnekkige meningen 

2. Confirmation bias

Experiment John M. Darley en Paget Gross

(J.D = soc. psych. => oa omstaanderseffect)

pp moesten schoolse vaardigheden Hannah (9j) inschatten

5. Hardnekkige meningen 

2. Confirmation bias

Deel 1 exp => pp in 2 groepen :

1. ouders H. hadden hoog diploma + behoorlijk inkomen
2. ouders H zijn arm

~> 1e groep hogere verwachtingen over H. dan 2e groep

Deel 2 exp => geen extra info vs videobeelden van toets H. 

soms fout op makkelijke vragen en juist op moeilijke vragen

5. Hardnekkige meningen 

Resultaat exp

Wat kan je afleiden uit de grafiek?

5. Hardnekkige meningen 

2. Confirmation bias
Wat kan je afleiden uit de grafiek?

• De pp met de hoge verwachtingen schatten H. hoger in dan die met de lage verwachtingen. Het verschil is een stuk groter bij de deelnemers die de video hadden gezien.

Hoe kan de confirmation bias de resultaten verklaren?

5. Hardnekkige meningen

2. Confirmation bias
Hoe kan de confirmation bias de resultaten verklaren?

• De pp focusten op de vragen die overeenstemden met hun 1e oordeel (de info). De 1e groep had aandacht voor de juiste antwoorden en ging H. daardoor hoger inschatten. Bij de 2e groep gebeurde het omgekeerde.

Wat is de link met de impliciete persoonlijkheidstheorie?

Is er in het artikel over 'Boer zoekt vrouw' ook sprake van confirmation bias?

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy

=> wie eenmaal mening heeft ~> past gedrag daaraan aan

=> andere wordt beïnvloed en gedraagt zich als verwacht

~> je denkt dat iem. aardig is en gedraagt je vriendelijk tov deze pers -> deze pers doet dit ook = mening wordt bevestigd.

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy

4 delen =>

1. pers A heeft bep verwachtingen over pers B
2. pers A gedraagt zich naargelang verwachtingen
3. pers B past gedrag onbewust aan aan gedrag pers A
4. pers A ziet verwachtingen bevestigd.

Teken dit zelf uit in een schema 

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy 

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy 

Experiment Robert Rosenthal (en directrice L. Jacobson)

=> IQ-test basisschool : 

1 deel lln erg goede resultaten => veelbelovend maar

 eigenlijk willekeurig

=> op einde jaar opnieuw IQ-test ~> dezelfde lln opmerkelijk betere score dan rest

5. Hardnekkige meningen

3. Self-fulfilling prophecy 

conclusie experiment : 

lkr waren zich anders gaan gedragen tov lln met goede IQ-test.

hogere verwachtingen => meer aanmoedigen/uitdagen/ meer feedback => lln voelden positieve aandacht + gingen zich daarnaar gedragen

=> = Pygmalion-effect

5. Hardnekkige meningen 

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy 

Pygmalion-effect = verwachtingen van de leerkrachten beïnvloeden de prestaties van de lln

= Griekse myhte ~> beeldhouwer
die perfecte vrouw creëerde

5. Hardnekkige meningen 

3. Self-fulfilling prophecy 

 Leg verband tussen Selfulfilling prophecy en de Doll test.

• De kinderen met een donkere huid beseffen dat anderen hen als minder en slechter beschouwen. Mogelijk zullen ze hun gedrag daaraan aanpassen, zodat ze later ook echt 'stouter' worden en minder geld verdienen.