Voorlichting en gezondheidsvaardigheden (Mbo-Verpleegkundige mbo niveau 4, les 9)

K L I N I S C H E B L I K

M B O - V E R P L E E G K U N D I G E   ·   N I V E A U 4

Voorlichting en gezondheidsvaardigheden

Je legt iets uit, de zorgvrager knikt en zegt: 'Ik snap het.' Thuis gaat het toch mis. Hoe geef je voorlichting die echt aankomt, bij iedereen?

Les 9  ·  Geeft informatie en advies over zorg en gezondheid

1 / 17
next
Slide 1: Slide
New lesson editorZorg en welzijnMBOStudiejaar 1-3

This lesson contains 17 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Introduction

Studenten Mbo-Verpleegkundige leren wat gezondheidsvaardigheden zijn en waarom je beperkte gezondheidsvaardigheden niet aan de buitenkant ziet. Ze oefenen voorlichting en instructie in begrijpelijke taal en gaan met de terugvraagmethode na of hun uitleg is overgekomen. Mbo niveau 4, werkproces B1-K1-W6, ongeveer 40 minuten.

Items in this lesson

K L I N I S C H E B L I K

M B O - V E R P L E E G K U N D I G E   ·   N I V E A U 4

Voorlichting en gezondheidsvaardigheden

Je legt iets uit, de zorgvrager knikt en zegt: 'Ik snap het.' Thuis gaat het toch mis. Hoe geef je voorlichting die echt aankomt, bij iedereen?

Les 9  ·  Geeft informatie en advies over zorg en gezondheid

Over deze les: les 9 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat gezondheidsvaardigheden zijn en waarom je beperkte gezondheidsvaardigheden niet aan de buitenkant ziet. Ze oefenen voorlichting geven in begrijpelijke taal en nagaan met de terugvraagmethode of hun uitleg is overgekomen. Basis: de infosheets van Pharos, het landelijk expertisecentrum gezondheidsverschillen.

Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Basisdeel B1-K1 Biedt zorg, ondersteuning en begeleiding, werkproces B1-K1-W6 Geeft informatie en advies over zorg en gezondheid. Leerresultaat uit de body of knowledge van de MBO Raad: herkent de gezondheidsrisico's van de zorgvrager en geeft zo nodig passende voorlichting, advies en/of instructie. Aanvulling Mbo-VP: legt uit hoe te communiceren met zorgvragers in verschillende omstandigheden, met verschillende culturele en maatschappelijke achtergronden en gezondheidsvaardigheden.

Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp

L E E R D O E L E N

LES 9

Na deze les:

1

Je kan uitleggen wat gezondheidsvaardigheden zijn en waarom je ze niet aan de buitenkant ziet.

2

Je kan voorlichting geven in begrijpelijke taal en met beeld.

3

Je kan met de terugvraagmethode nagaan of je uitleg is overgekomen.

Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.

S T A R T V R A A G

LES 9

Je legt mevrouw Ait Taleb uit hoe ze haar insulinepen gebruikt. Ze knikt: 'Ja, ik snap het.' Wat doe je?

1

Ik ga door naar de volgende zorgvrager

2

Ik vraag of ze nog vragen heeft

3

Ik vraag haar het voor te doen en uit te leggen

4

Ik geef haar nog een folder mee

Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten. Mevrouw Ait Taleb gaat morgen naar huis uit het ziekenhuis en moet daar zelf insuline spuiten. 'Ik snap het' zegt weinig: mensen zeggen dat soms om de zorgverlener niet tot last te zijn. Ook 'heeft u nog vragen?' levert vaak een nee op. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.

K E R N B E G R I P

LES 9

K E R N B E G R I P

Gezondheidsvaardigheden

Het kunnen vinden, begrijpen, beoordelen en toepassen van informatie over gezondheid. Ze hangen samen met lezen, schrijven en rekenen, maar ook met de situatie. Stress, ziekte of vermoeidheid maken het voor iedereen moeilijker.

Kernbegrip: deze omschrijving gebruikt Pharos, het landelijk expertisecentrum gezondheidsverschillen. Uit onderzoek van het RIVM, gepubliceerd in 2026, blijkt dat ongeveer de helft van de volwassenen in Nederland, 52,8 procent, moeite heeft met het vinden, begrijpen, beoordelen of toepassen van informatie over gezondheid. Het beoordelen van informatie vinden ze het moeilijkst. Volgens Stichting Lezen & Schrijven hebben ongeveer 3 miljoen mensen van 16 tot en met 75 jaar moeite met lezen, schrijven of rekenen. Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden hangen samen, maar zijn niet hetzelfde: ook wie goed leest, kan in een stressvolle situatie informatie moeilijk toepassen.

N I E T Z I C H T B A A R

LES 9

Je ziet het niet aan de buitenkant

Beperkte gezondheidsvaardigheden zie je meestal niet:

  • er rust nog een taboe op moeite met lezen en schrijven, mensen schamen zich

  • mensen zeggen dat ze het begrijpen, om je niet tot last te zijn

  • opleiding zegt weinig: ook hoogopgeleiden kunnen het moeilijk hebben

Leg het daarom iedereen begrijpelijk uit.

Uitleg: deze punten komen uit de infosheet van Pharos over begrijpelijke communicatie. Pharos noemt de aanpak om iedereen begrijpelijk te informeren universal precautions: je gaat er niet van uit dat iemand het wel snapt. Dat is geen betutteling. Duidelijke uitleg is prettig voor iedereen, zeker voor iemand die net slecht nieuws kreeg, pijn heeft of moe is. Vraag studenten: wanneer had jij zelf eens moeite om informatie van een arts of apotheek te begrijpen?

V R A A G

LES 9

Mevrouw Ait Taleb heeft een hbo-diploma. Wat betekent dat voor jouw uitleg over de insulinepen?

A

Je legt het even begrijpelijk uit als aan ieder ander

B

Je gebruikt vaktaal, dat begrijpt ze toch wel

C

Je geeft alleen een folder, uitleg is niet nodig

D

Je slaat het nagaan van begrip bij haar over

Antwoord: A. Opleiding zegt weinig over gezondheidsvaardigheden. Bovendien is mevrouw Ait Taleb net in het ziekenhuis opgenomen geweest en moet ze iets nieuws leren: stress en vermoeidheid maken informatie voor iedereen lastiger. Daarom leg je het iedereen begrijpelijk uit en ga je bij iedereen na of het is overgekomen.

V O O R L I C H T I N G O F I N S T R U C T I E

LES 9

Weten of kunnen

Voorlichting

  • Je geeft informatie

  • De zorgvrager begrijpt zijn situatie

  • Hij kan zelf keuzes maken

  • Bijvoorbeeld: wat is diabetes?

Instructie

  • Je leert een vaardigheid aan

  • Je doet het voor, hij doet het na

  • Je oefent tot het lukt

  • Bijvoorbeeld: insuline spuiten

Uitleg: de body of knowledge noemt bij dit werkproces voorlichting, advies en instructie. Bij advies geef je een aanbeveling: wat zou de zorgvrager het beste kunnen doen? De zorgvrager beslist zelf. Vaak wissel je in één gesprek af. Mevrouw Ait Taleb heeft voorlichting nodig over haar diabetes en instructie voor de insulinepen. In de ggz heet voorlichting over een ziekte vaak psycho-educatie. De body of knowledge noemt als doelen onder meer het vergroten van ziekte-inzicht en het bevorderen van medicatie- en therapietrouw, ook voor familie en naasten.

B E G R I J P E L I J K U I T L E G G E N

LES 9

Zo komt het aan

  • Begin met het belangrijkste.

  • Beperk je tot een paar hoofdpunten: hoe meer informatie, hoe minder iemand onthoudt.

  • Gebruik korte zinnen en gewone woorden, taalniveau B1.

  • Laat zien wat je bedoelt, met een plaatje of het echte materiaal.

  • Nodig uit tot vragen.

Uitleg: deze tips komen uit de infosheet van Pharos over begrijpelijke communicatie. Pharos raadt taalniveau B1 aan; met A2 bereik je een nog grotere groep. Stress maakt dat iemand nog minder onthoudt. Beeld vergroot het begrip, bijvoorbeeld een plaatje van de pen of de pen zelf in de hand. Vervang vaktaal door gewone woorden: zeg 'suiker in je bloed' in plaats van 'glucosewaarde', of leg het vakwoord direct uit. Vraag studenten om een vakwoord te noemen dat ze op stage vaak horen en het in gewone woorden te zeggen.

Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0

V R A A G

LES 9

Meneer Bos krijgt een nieuw medicijn. Wat helpt hem het best om je uitleg te onthouden?

A

Alle bijwerkingen in één keer noemen

B

Een folder in vaktaal meegeven

C

Snel praten, zodat het gesprek kort is

D

Twee of drie hoofdpunten met een plaatje

Antwoord: D. Hoe meer informatie je geeft, hoe minder iemand onthoudt. Met een paar hoofdpunten en beeld komt de kern het best aan. Een folder kan helpen als die in begrijpelijke taal is en je die samen doorneemt. Over bijwerkingen vertel je wat voor meneer Bos belangrijk is om op te letten, niet de hele lijst.

D E T E R U G V R A A G M E T H O D E

LES 9

Vraag het terug

Met de terugvraagmethode ga je na of je uitleg is overgekomen. Je vraagt de zorgvrager om in eigen woorden te vertellen of voor te doen wat hij gaat doen. Bijvoorbeeld: 'Wilt u laten zien hoe u de pen straks thuis gebruikt?' Je vraagt dus niet: 'Begrijpt u het?' Gaat er iets mis, dan leg je het opnieuw en anders uit.

Uitleg: Pharos noemt de terugvraagmethode een bewezen manier om na te gaan of mondelinge uitleg is begrepen. In het Engels heet die teach-back. Benadruk de houding: je toetst je eigen uitleg, niet de zorgvrager. Een zin als 'Ik wil zeker weten dat ik het goed heb uitgelegd, wilt u het in uw eigen woorden vertellen?' voelt minder als een overhoring. Gaat het mis, dan lag het aan de uitleg en probeer je het anders, bijvoorbeeld met beeld of door het voor te doen.

C A S U S

LES 9

M E N E E R B O S , 6 3 , W I J K V E R P L E G I N G

B R I E F

Geeft je de brief van de arts: 'Leest u even voor?'

M E D I C I J N

Neemt nieuwe tablet 's avonds, niet 's ochtends

F O R M U L I E R

'Vul ik later in, mijn bril ligt boven.'

Z E G T

'De dokter praat zo snel, ik knik maar.'

Wat valt je op?

Welke gegevens kunnen wijzen op beperkte gezondheidsvaardigheden? Hoe pas je je voorlichting aan?

Casus: meneer Bos woont alleen en krijgt sinds kort wijkverpleging. De arts heeft hem een nieuwe tablet voorgeschreven die hij 's ochtends moet innemen. Laat studenten eerst zelf de gegevens bespreken. Samen kunnen ze erop wijzen dat meneer Bos moeite heeft met lezen of met het begrijpen van informatie: hij laat de brief voorlezen, schuift het formulier op en neemt de tablet op het verkeerde moment. Het zijn aanwijzingen, geen bewijs, en je spreekt hem er respectvol op aan, zonder hem te beschamen. Aanpassen: een paar hoofdpunten, gewone woorden, een plaatje of het doosje erbij, het innamemoment koppelen aan een vaste gewoonte zoals het ontbijt, en de terugvraagmethode. Laat de arts of apotheek weten dat de uitleg niet was aangekomen.

Hulp voor wie vastloopt: vraag bij elk gegeven: wat zegt dit over hoe meneer Bos informatie vindt, begrijpt of toepast?

V R A A G

LES 9

Welke vraag past bij de terugvraagmethode?

A

Begrijpt u wat ik heb uitgelegd?

B

Kunt u vertellen hoe u het thuis doet?

C

Heeft u verder nog vragen voor mij?

D

Zal ik het nog een keer uitleggen?

Antwoord: B. Bij de terugvraagmethode vertelt of laat de zorgvrager in eigen woorden zien wat hij gaat doen. Op 'Begrijpt u het?' en 'Heeft u nog vragen?' antwoorden mensen vaak ja of nee, ook als ze het niet begrijpen. Nog een keer uitleggen kan nodig zijn, maar dan weet je nog steeds niet wat er is overgekomen.

O P D R A C H T

LES 9

Uitleggen en terugvragen

1

Een van jullie speelt meneer Bos, de ander is de verpleegkundige.

2

Leg in gewone woorden uit wanneer en hoe hij de nieuwe tablet inneemt.

3

Ga met de terugvraagmethode na of je uitleg is overgekomen.

4

Wissel van rol en geef elkaar één tip.

8

minute

00

second

in tweetallen

Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Geef de speler van meneer Bos de rol mee: hij knikt veel en zegt snel dat hij het snapt. Voorbeeld van een goede uitleg: 'U krijgt een nieuwe tablet. Die neemt u elke ochtend, bij het ontbijt. Eén tablet, met een glas water. Ik wil zeker weten dat ik het goed heb uitgelegd. Wilt u vertellen wanneer u hem morgen neemt?' Bespreek klassikaal: wat gebeurde er toen je terugvroeg? Kwam er iets aan het licht dat je anders had gemist?

Hulp voor wie vastloopt: gebruik de tips van de dia Zo komt het aan als checklist.

Extra voor snelle studenten: maak een kaartje voor op de koelkast van meneer Bos, met beeld en hoogstens tien woorden.

S T E L L I N G

LES 9

Als een zorgvrager zegt dat hij het begrijpt, is mijn voorlichting gelukt.

1

Eens

2

Oneens

3

Ik twijfel

Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. 'Ik begrijp het' is geen bewijs: mensen zeggen het soms uit schaamte of om je niet tot last te zijn. Of je voorlichting gelukt is, merk je pas als de zorgvrager het in eigen woorden kan vertellen of kan voordoen. Sluit af met de startvraag: bij mevrouw Ait Taleb vraag je haar de insulinepen voor te doen en uit te leggen. Dat is de terugvraagmethode.

T E R U G B L I K

LES 9

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Uitleggen wat gezondheidsvaardigheden zijn en waarom je ze niet aan de buitenkant ziet

2

Voorlichting geven in begrijpelijke taal en met beeld

3

Met de terugvraagmethode nagaan of je uitleg is overgekomen

4

Geen, alle drie lukken me

Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Samenwerken in de keten en overdragen

Rond één zorgvrager werken vaak veel mensen: mantelzorgers, de huisarts, de apotheek, het ziekenhuis. Volgende les leer je hoe je goed samenwerkt en de zorg veilig overdraagt.

  • Je kan uitleggen welke bijdrage verschillende disciplines en ketenpartners leveren aan de zorg.

  • Je kan een overdracht opbouwen met SBARR.

Volgende les: les 10 van de serie, werkprocessen B1-K2-W1 Stemt af met informele zorgverleners en B1-K2-W2 Werkt samen met andere zorgprofessionals.

Klik hier

Image credit: LessonUp