Crisis en grensoverschrijdend gedrag (Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg mbo niveau 4, les 8)

E I G E N K O E R S

P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G   ·   N I V E A U 4

Crisis en grensoverschrijdend gedrag

Een cliënt wordt steeds onrustiger, begint te schreeuwen en gooit iets om. Wat doe je dan? En hoe zorg je dat het de volgende keer niet zo ver komt?

Les 8  ·  Handelt in crisissituaties

1 / 17
next
Slide 1: Slide
New lesson editorZorg en welzijnMBOStudiejaar 1-3

This lesson contains 17 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 37 min
Report this lesson

Introduction

Studenten Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg leren wat grensoverschrijdend gedrag is, hoe ze met een signaleringsplan oplopende spanning herkennen, hoe ze de-escaleren en hoe melden, nazorg en evaluatie verlopen. Mbo niveau 4, werkproces B1-K1-W6, ongeveer 40 minuten.

Instructions

Worksheets

Items in this lesson

E I G E N K O E R S

P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G   ·   N I V E A U 4

Crisis en grensoverschrijdend gedrag

Een cliënt wordt steeds onrustiger, begint te schreeuwen en gooit iets om. Wat doe je dan? En hoe zorg je dat het de volgende keer niet zo ver komt?

Les 8  ·  Handelt in crisissituaties

Over deze les: les 8 van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat grensoverschrijdend gedrag is, hoe spanning bij een cliënt oploopt, hoe ze met een signaleringsplan op tijd handelen, hoe ze de-escaleren en hoe melden, nazorg en evaluatie verlopen.

Let op: deze les gaat over agressie en crisissituaties. Sommige studenten hebben op stage, thuis of op straat zelf agressie meegemaakt. Zeg aan het begin dat niemand iets persoonlijks hoeft te vertellen en dat de casussen verzonnen zijn. Houd de bespreking feitelijk en gericht op wat je als persoonlijk begeleider doet. Merk je dat een student het moeilijk heeft, bied dan na de les een gesprek aan of verwijs naar de studentbegeleiding of de stagebegeleider. Deze les vervangt geen training in agressiehantering: verwijs voor fysieke technieken naar de training en de protocollen van de stage-organisatie.

Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), basisdeel B1-K1. Werkproces B1-K1-W6 Handelt in onvoorziene en/of crisissituaties: observeert en signaleert continu veranderingen, voert uitgaande van het signaleringsplan preventieve acties uit, schat het gevaar in, roept hulp in, blijft in contact met de cliënt en evalueert achteraf met cliënt en collega's. Resultaat: onvoorziene en crisissituaties zijn waar mogelijk voorkomen; tijdens een crisis is professioneel gehandeld volgens de richtlijnen van de organisatie. Gedrag: let goed op de verbale en non-verbale signalen; geeft tijdig en duidelijk grenzen aan bij moeilijk verstaanbaar gedrag; communiceert ook in stressvolle situaties helder en eenduidig; is zich bewust van de eigen grenzen en gevoelens tijdens en na een crisis; bespreekt achteraf de crisissituatie constructief met de cliënt, collega's en andere betrokkenen. De body of knowledge noemt onder meer de-escalerende interventies, het signaleringsplan, risicosignalering en de meldcode.

Bronnen: Arboportaal over agressie en geweld; Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE), Signaleringsplan, een hulpmiddel in complexe casuïstiek (2024); Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg, artikel 1 en 11 (wetten.overheid.nl) en Rijksoverheid over de Wkkgz; Nederlands Jeugdinstituut over de meldcode.

Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp

L E E R D O E L E N

LES 8

Na deze les:

1

Je kan met een signaleringsplan oplopende spanning bij een cliënt herkennen en op tijd handelen.

2

Je kan de-escalerend reageren en de veiligheid van de cliënt, de groep en jezelf bewaken.

3

Je kan uitleggen hoe je een incident meldt en hoe nazorg en evaluatie verlopen.

Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.

S T A R T V R A A G

LES 8

Iemand begint tegen je te schreeuwen. Wat gebeurt er meestal bij jou?

1

Ik blijf rustig

2

Ik schrik en word stil

3

Ik word zelf ook boos

4

Ik wil zo snel mogelijk weg

Startvraag: de antwoorden zijn anoniem en alle reacties zijn normaal. Het dossier vraagt dat je je bewust bent van je eigen grenzen en gevoelens, tijdens en na een crisis. Wie weet hoe hij zelf reageert, kan daar beter mee omgaan. Zeg erbij dat niemand een eigen ervaring hoeft te delen.

K E R N B E G R I P

LES 8

Grensoverschrijdend gedrag

Gedrag waarmee iemand een ander verbaal of fysiek lastigvalt, bedreigt of aanvalt, of spullen vernielt. Het gedrag is niet acceptabel, maar het heeft vaak een oorzaak, zoals angst, spanning of een behoefte die niet begrepen wordt.

Kernbegrip: het Arboportaal van de Rijksoverheid spreekt van agressie en geweld als een werknemer psychisch of fysiek wordt lastiggevallen, bedreigd of aangevallen, ook door cliënten. In de zorg spreken we ook van moeilijk verstaanbaar gedrag: het gedrag is een signaal. Dat betekent niet dat je het accepteert. Je geeft duidelijk je grens aan en zoekt tegelijk naar wat erachter zit. Grensoverschrijdend gedrag kan ook seksueel zijn; dat valt buiten deze les.

S P A N N I N G

LES 8

Een crisis komt zelden uit het niets

Spanning loopt meestal op in stappen. Eerst zie je kleine signalen: iemand gaat ijsberen, praat harder, eet niet of trekt zich terug.

Zie je die signalen op tijd, dan kun je in contact gaan en de spanning verlagen. Zo voorkom je veel crisissen.

Uitleg: het dossier vraagt dat je continu veranderingen in gedrag, gezondheid en welbevinden observeert en signaleert. Bij veranderingen zoek je contact met de cliënt, stel je vragen en voer je preventieve acties uit om escalatie te voorkomen. Signalen verschillen per persoon: bij de een is het luid worden, bij de ander juist stil worden. Daarom is het belangrijk dat je de cliënt goed kent en dat signalen in het dossier staan.

Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0

V R A A G

LES 8

Thomas ziet dat Mila al de hele ochtend ijsbeert en niet wil eten. Wat doet hij volgens het werkproces eerst?

A

Hij laat haar met rust tot ze zelf komt

B

Hij vraagt een collega om haar te volgen

C

Hij meldt het meteen als een incident

D

Hij gaat in contact en vraagt hoe het gaat

Antwoord: D. Bij een verandering in gedrag zoek je contact met de cliënt en stel je vragen. Zo hoor je wat er speelt en kun je de spanning verlagen. Met rust laten kan soms passen, maar alleen als dat zo in haar plan staat en je het afspreekt. Een collega laten volgen voelt als toezicht en kan de spanning verhogen. Er is nog geen incident gebeurd: het gaat hier om voorkomen.

K E R N B E G R I P

LES 8

Signaleringsplan

Een plan dat je samen met de cliënt maakt. Het beschrijft per fase welk gedrag je ziet als de spanning oploopt, en wat de cliënt en de begeleider dan doen. Het doel: voorkomen dat de cliënt de controle verliest.

Kernbegrip: volgens het CCE onderscheidt een signaleringsplan drie tot zeven fasen, van de rustige toestand tot de crisis. Per fase staat in concreet waarneembaar gedrag wat de cliënt laat zien, met daaraan gekoppeld wat de cliënt en de begeleider doen. Veel organisaties gebruiken kleuren, bijvoorbeeld groen, geel, oranje en rood. Maak het plan samen met de cliënt en, als hij dat wil, met naastbetrokkenen. Evalueer en stel het bij na elke crisis.

C A S U S

LES 8

Beschermd wonen, verslavingszorg, Jordy (23 jaar)

Uit Jordy's signaleringsplan:

  • Groen: rustig, maakt grapjes.

  • Geel: ijsbeert, praat snel. Afspraak: aanbieden om samen te wandelen.

  • Oranje: scheldt, eist dingen. Afspraak: afstand, korte zinnen, collega erbij.

  • Rood: dreigt of gooit met spullen. Afspraak: ruimte vrijmaken, hulp inroepen.

Lees het signaleringsplan

Jordy komt terug van een weekend weg. Hij loopt heen en weer door de gang en praat snel. Bespreek in tweetallen: welke fase is dit, wat doe je nu, en wat doe je als hij gaat schelden?

Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeld: Jordy zit in fase geel. Je biedt aan om samen een stuk te wandelen, zoals afgesproken, en vraagt hoe het weekend was. Gaat hij schelden en eisen, dan is het oranje: je houdt afstand, praat rustig in korte zinnen en vraagt een collega, Ilias, om erbij te komen. Bespreek ook: waarom staan de afspraken per fase vooraf vast? Omdat je in een stressvolle situatie geen tijd hebt om na te denken, en omdat Jordy zelf heeft meegedacht over wat hem helpt.

Hulp voor wie vastloopt: zoek in de tekst het gedrag dat je ziet, en zoek dat gedrag op in het plan.

D E - E S C A L E R E N

LES 8

De-escaleren in vijf haltes

1

Blijf rustig: let op je stem en houding.

2

Houd afstand en let op de ruimte om je heen.

3

Eén persoon praat, in korte en duidelijke zinnen.

4

Luister en benoem wat je ziet.

5

Geef je grens aan en roep op tijd hulp in.

Jouw veiligheid en die van de groep gaan altijd voor.

Uitleg: de-escaleren betekent de spanning laten zakken. Deze haltes zijn gangbare uitgangspunten bij agressiehantering in de zorg: houd afstand, vermijd een dreigende houding, laat één persoon het gesprek voeren en stel duidelijke, eenvoudige grenzen. De precieze aanpak leer je in de training agressiehantering van je organisatie. Het dossier vraagt dat je helder en eenduidig communiceert, tijdig je grenzen aangeeft, het gevaar inschat en hulp inroept. Blijf in contact: vertel de cliënt wat er gebeurt en wat hij kan verwachten. Volg altijd het protocol van je organisatie.

V R A A G

LES 8

Mila schreeuwt in de huiskamer en gooit een stoel om. Andere bewoners kijken angstig. Waar let je als eerste op?

A

De veiligheid van iedereen in de ruimte

B

Mila uitleggen welke regel ze breekt

C

De stoel snel weer rechtop zetten

D

Een incidentmelding klaarzetten

Antwoord: A. Het dossier vraagt dat je de veiligheid van de cliënt, de groep, collega's en jezelf in de gaten houdt en het gevaar inschat. Vraag de andere bewoners rustig om naar een andere ruimte te gaan en roep een collega. Een regel uitleggen werkt niet als de spanning zo hoog is. De stoel kan wachten. Melden doe je achteraf, als iedereen veilig is.

N A E E N C R I S I S

LES 8

Melden en nazorg

Melden

  • Volg de meldprocedure van je organisatie

  • Schrijf feitelijk op wat er gebeurde

  • Informeer je leidinggevende

Nazorg en evaluatie

  • Bespreek met de cliënt wat er gebeurde

  • Aandacht voor jezelf en je collega's

  • Evalueer en maak afspraken

Uitleg: zorgaanbieders die onder de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg vallen, moeten zorgen dat medewerkers incidenten binnen de organisatie kunnen melden; de organisatie bepaalt zelf hoe. Calamiteiten en geweld in de zorgrelatie, zoals geweld tegen een cliënt door een medewerker of door een medebewoner, moet de zorgaanbieder meteen melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Zie je signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling, dan volg je de meldcode van je organisatie. Nazorg: het dossier vraagt dat je de crisis achteraf constructief bespreekt met de cliënt en collega's en zo nodig afspraken maakt om herhaling te voorkomen. Veel organisaties hebben ook collegiale opvang na een incident.

Extra voor snelle studenten: zoek uit hoe de meldprocedure op jouw stage heet en wie je na een incident opvangt.

V R A A G

LES 8

Wat hoort in een goede melding van een incident?

A

Wie volgens jou de schuld heeft

B

Alleen dat er iets gebeurd is

C

Feitelijk wat er gebeurde en wat je deed

D

Een voorstel voor straf voor de cliënt

Antwoord: C. Een melding is feitelijk: wat gebeurde er, wanneer, wie waren erbij en wat deed jij. Een oordeel over schuld hoort er niet in. Alleen melden dat er iets gebeurde, is te weinig om van te leren. En een melding is bedoeld om de zorg veiliger te maken, niet om te straffen.

W A T D E N K J I J ?

LES 8

Na een incident ben je zelf flink geschrokken. Wat heb jij dan nodig, en van wie?

Open vraag, voorbeeldantwoord: even op adem komen, erover praten met een collega of je leidinggevende, en weten dat je goed hebt gehandeld of wat je een volgende keer anders doet. Sommige organisaties hebben een opvangteam. Ook je stagebegeleider of studieloopbaanbegeleider kun je benaderen. Schrikken is normaal; erover praten helpt om het werk daarna goed te kunnen blijven doen. Als klachten zoals slecht slapen aanhouden, zoek dan hulp.

S T E L L I N G

LES 8

Na een incident moet je de cliënt er niet meer op aanspreken, anders loopt de spanning weer op.

1

Eens

2

Oneens

3

Ik twijfel

Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Niet eens: het dossier vraagt dat je de crisis achteraf bespreekt met de cliënt, op een constructieve manier. Kies wel een rustig moment, als de spanning weg is. Vraag wat er voor de cliënt speelde en wat hem had geholpen, en pas zo nodig het signaleringsplan aan. Zo herstel je het contact en wordt een volgende crisis minder waarschijnlijk. Sluit af met de startvraag: hoe reageer jij zelf, en wat helpt jou om rustig te blijven?

T E R U G B L I K

LES 8

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Spanning herkennen

2

De-escaleren

3

Melden en nazorg

4

Ik kan ze allemaal

Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Een groep begeleiden

Samen koken, een sportdag of een creatieve middag: veel begeleiding gebeurt in een groep. Volgende les leer je hoe je een activiteit voor een groep organiseert en zorgt voor een goede sfeer.

  • Je kan een activiteit voor een groep cliënten voorbereiden, begeleiden en evalueren.

  • Je kan met de fasen van Tuckman uitleggen wat er in een groep gebeurt.

Volgende les: les 9 van de serie, werkproces P2-K1-W2 Organiseert en coördineert activiteiten voor een groep cliënten.

Klik hier

Image credit: LessonUp