LUIDER 18 · De bom (Doe Maar)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 18: De bom van Doe Maar (1982). Een vrolijk skanummer over de dag dat alles voorbij kan zijn. Vraag van de les: Hoe maak je een nummer één-hit over de angst voor een atoombom? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 2: Vrede en de bom (1970-1983).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

18

DE BOM

DOE MAAR · 1982

Een vrolijk skanummer over de dag dat alles voorbij kan zijn.

De bom van Doe Maar gaat over de angst voor een kernoorlog in de jaren tachtig, toen Nederland ruzie maakte over de komst van kruisraketten. De les verbindt het nummer met de grote vredesdemonstraties van 1981 en 1983 en met de Doe Maar-gekte. Het onderwerp is zwaar, maar het nummer is luchtig en cynisch: dat contrast is de kern van de les. Geen geweld of grof taalgebruik in de clip. Image credit: Fotopersbureau De Boer / Wikimedia Commons (CC0)

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE VRAAG VAN DEZE LES

Hoe maak je een nummer één-hit over de angst voor een atoombom?

NA DEZE LES KUN JE

• uitleggen waarom Nederlanders in de jaren tachtig bang waren voor kernwapens

• beschrijven hoe De bom gewone zorgen naast de dreiging van de bom zet

• uitleggen hoe ska en een vrolijke sound het cynisme van de tekst versterken

Vraag vooraf: waar zijn jongeren nu bang voor als het over de toekomst gaat? (Klimaat, oorlog, geld, wonen.) Houd de antwoorden vast: aan het eind van de les komen ze terug. Een protestsong hoeft niet boos of somber te klinken; dat is de ontdekking van deze les.

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

KIJK EN LUISTER

Doe Maar, De bom (TopPop, 1982)

Klinkt dit als een nummer over het einde van de wereld? Welk woord past bij de muziek, en welk woord bij het onderwerp?

Optreden van Doe Maar in het AVRO-programma TopPop, 1982 (officieel kanaal van TopPop). Laat leerlingen twee woorden noemen: een voor de muziek (vrolijk, dansbaar, snel) en een voor het onderwerp (eng, somber). Dat verschil is het gesprek van de les. Verder kijken: Doe Maar speelt De bom op het No Nukes Festival in Utrecht, 1982, op het eigen kanaal van de band (https://www.youtube.com/watch?v=Ris86QxJEME).

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE TIJD

Kruisraketten? Nee bedankt!

In 1979 besloot de NAVO nieuwe atoomraketten in West-Europa te plaatsen: kruisraketten. Er zouden er 48 naar Nederland komen. Veel mensen waren bang dat Europa zo het slagveld van een kernoorlog zou worden.

In 1981 liepen in Amsterdam zo'n 400.000 mensen mee in een vredesmars. In 1983 kwamen er in Den Haag zelfs 550.000: de grootste demonstratie ooit in Nederland.

Demonstranten met kartonnen kruisraketten op het Malieveld, Den Haag, 29 oktober 1983.

Het NAVO-dubbelbesluit (december 1979): nieuwe raketten plaatsen, maar tegelijk met de Sovjet-Unie onderhandelen over wapenbeperking. De Sovjet-Unie had al nieuwe SS-20-raketten op West-Europa gericht. Het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) voerde al sinds 1977 campagne met de leus: help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland. Buitenlandse kranten spraken spottend van Hollanditis. De vredesmars in Amsterdam was op 21 november 1981, de demonstratie op het Malieveld op 29 oktober 1983. De aantallen zijn schattingen van de organisatie; de persfoto's uit Amsterdam noemen ongeveer 350.000. Doorvraag: waarom zou een klein land als Nederland zo fel reageren? Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

HET ONTSTAAN

Eerst op een festival tegen kernwapens

De bom is geschreven door Ernst Jansz, toetsenist en zanger van Doe Maar. Hij schreef het tussen de twee grote demonstraties in, als reactie op de kruisraketten.

Doe Maar speelde het nummer voor het eerst op het No Nukes Festival in Utrecht, in april 1982. In het najaar kwam de single uit. Hij werd nummer 1 in alle hitlijsten.

250.000

ZOVEEL SINGLES VAN DE BOM ZIJN ONGEVEER VERKOCHT

Het No Nukes Festival was op 9 april 1982 in de Jaarbeurs in Utrecht. De single kwam in oktober 1982 uit. Drummer Jan Pijnenburg was na een zwaar auto-ongeluk lange tijd uitgeschakeld; daarom nam de band het nummer met drie man op, met een drumcomputer die bassist en zanger Henny Vrienten programmeerde. De bom stond vier weken op 1, in de Top 40 en in de Nationale Hitparade. Het verkoopcijfer van ongeveer 250.000 komt van NPO Radio 2. De bom staat sinds de eerste editie in de Top 2000.

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

HET LIJSTJE

De ik-figuur somt op wat hij allemaal nog moet: carrière maken, sparen, verzekeringen afsluiten, aan later denken. Voor jongere luisteraars zit er ook huiswerk bij.

DE LIEFDE

Tussendoor loopt een liefdesverhaal. Ook de relatie is iets wat hij op orde wil hebben, alsof er nog alle tijd is.

DE BOM

Steeds komt dezelfde gedachte terug: als de atoombom valt, is al dat plannen voor niets geweest. Hij noemt zelfs de natuurkunde waarop de bom gebouwd is.

Lees de volledige tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Het nummer vlecht drie lijnen door elkaar: de dreiging van de bom, een liefdesverhaal en de gewone zorgen van een volwassen leven. De toon is cynisch: de ik-figuur gaat braaf door met zijn lijstje, terwijl alles in één klap weg kan zijn. Wijs op het perspectief: er wordt niet geprotesteerd tegen een politicus of land, de luisteraar ziet zijn eigen dagelijkse zorgen in een ander licht. De verwijzing naar de formule van Einstein laat zien dat de bom uit gewone wetenschap voortkomt.

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

VRAAG

Waarom zet Ernst Jansz gewone dingen als sparen en huiswerk naast de atoombom?

A

Om uit te leggen hoe je je op een kernoorlog voorbereidt

B

Om jongeren aan te sporen hun best te doen op school

C

Om te tonen hoe klein je plannen worden als alles weg kan zijn

D

Om te tonen dat de bom in het gewone leven geen rol speelt

Goed: het contrast laat zien hoe zinloos dagelijkse zorgen lijken onder de dreiging van de bom. Dat is cynisme: de toon is luchtig, de boodschap somber. Leerlingen die kiezen voor voorbereiden of beter je best doen, lezen het lijstje letterlijk als advies. Doorvraag: werkt dit sterker dan een lied dat gewoon zegt dat kernwapens slecht zijn?

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE MUZIEK

Dansen op de rand van de afgrond

Ska

Doe Maar mengde ska uit Jamaica met Nederlandse teksten. De gitaar hakt kort en droog, je voeten gaan vanzelf. Zo klinkt een lied over de ondergang als een feestje.

Drumcomputer

De beat komt uit een Linn-drumcomputer, in 1982 nog nieuw en duur. Dat geeft een strak, machinaal ritme onder een nummer over een machine die de wereld kan vernietigen.

Twee stemmen

Ernst Jansz zingt de hoofdstem, Henny Vrienten neemt de brug over. Gitarist Jan Hendriks speelt de solo. Het nummer duurt nog geen drie minuten.

Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Ska ontstond eind jaren vijftig in Jamaica en kwam rond 1979 terug via de Britse 2 Tone-beweging (The Specials, Madness, The Selecter), die ska met punk en maatschappijkritiek combineerde. Doe Maar sluit daarbij aan. Luister samen naar de hakkende gitaar, het orgel en de strakke, onveranderlijke drumcomputer van het merk Linn, door de band liefkozend onze vriend Linn genoemd. Drummer Jan Pijnenburg lag na een auto-ongeluk lang uit de roulatie; Henny Vrienten programmeerde de beat. Het nummer duurt 2:43: kort en zonder omhaal, als een reclamedeuntje. Doe Maar maakte ook een dubalbum, Doe de Dub (1982): een verwijzing naar de Jamaicaanse remixtraditie. Doorvraag: waarom kiest een band voor een dansbaar genre bij zo'n onderwerp?

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE GEKTE

Doe Maar-gekte

Tussen 1982 en 1984 was Doe Maar de grootste band van Nederland. Tienerfans gilden, huilden en vielen flauw bij concerten. De kranten spraken van Doe Maar-gekte.

Zo kwam een nummer over kernwapens in duizenden tienerkamers terecht. Maar de band had genoeg van de hysterie en stopte in 1984.

Uitzinnige fans bij het afscheidsconcert van Doe Maar in Den Bosch, 1984.

Doe Maar begon in 1978 en had met Henny Vrienten (vanaf 1980) en Ernst Jansz twee schrijvers en zangers. Andere hits uit die tijd: Is dit alles en Pa. De band nam in 1984 afscheid met concerten in de Maaspoort in Den Bosch; deze foto is daar gemaakt. In 2000 kwamen ze terug voor een reeks uitverkochte concerten. Henny Vrienten overleed in 2022. De term Nederpop staat voor popmuziek uit Nederland; Doe Maar liet zien dat Nederlandstalige pop net zo groot kon worden als Engelstalige. Doorvraag: helpt het een boodschap als een band zo populair is, of leidt de gekte juist af? Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

DE NAWERKING

Kwamen de raketten er?

1979

De NAVO besluit tot nieuwe kruisraketten in Europa.

1981

Vredesmars in Amsterdam: ongeveer 400.000 mensen.

1982

Doe Maar brengt De bom uit.

1983

In Den Haag demonstreren 550.000 mensen.

1985

Het kabinet kiest toch voor plaatsing in Woensdrecht.

1987

Een akkoord tussen de VS en de Sovjet-Unie schrapt de raketten.

Op 1 november 1985 besloot het kabinet-Lubbers tot plaatsing van 48 kruisraketten op vliegbasis Woensdrecht (Noord-Brabant), ondanks een volkspetitionnement met ongeveer 3,75 miljoen handtekeningen. In december 1987 tekenden Reagan en Gorbatsjov het INF-verdrag: alle middellangeafstandsraketten werden vernietigd. De raketten zijn in Nederland nooit geplaatst. Of de demonstraties daaraan bijdroegen, is omstreden: laat leerlingen beide kanten bedenken.

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

STELLING

Een protestsong waar je op kunt dansen, neemt niemand serieus.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: De bom werd nummer 1 en hoorde je overal. Is dat juist een voordeel voor een protestsong, of hoort niemand dan nog de boodschap? Doorvraag 2: vergelijk met een ingetogen protestlied uit de reeks, zoals Strange Fruit. Welke aanpak werkt bij wie?

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

TERUG NAAR DE VRAAG

Hoe maak je een nummer één-hit over de angst voor een atoombom?

WAT BLIJFT

• De bom kwam uit toen honderdduizenden Nederlanders de straat op gingen tegen kruisraketten: de angst voor een kernoorlog was echt.

• Het nummer zet gewone zorgen naast de bom. Dat cynische contrast laat voelen hoe klein je plannen worden als alles weg kan zijn.

• De vrolijke ska-sound en de Doe Maar-gekte brachten die boodschap tot in elke tienerkamer.

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

Welke angst van jongeren nu zou jij in een vrolijk nummer stoppen? Waarom juist vrolijk?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concrete angst van nu (klimaat, oorlog, wonen, geld) en legt uit wat het contrast met vrolijke muziek doet: het maakt de boodschap draaglijk, cynisch of juist schrijnend. Veelgemaakte fout: alleen een onderwerp noemen, zonder uit te leggen waarom vrolijke muziek erbij past.

LUIDER

18 · DE BOM · DOE MAAR

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.