LUIDER 13 · What's Going On (Marvin Gaye)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 13: What's Going On van Marvin Gaye (1971). De Motown-ster die tegen zijn baas in een zachte vraag stelde over oorlog en geweld. Vraag van de les: Kun je protesteren met een vraag in plaats van met een schreeuw? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 2: Vrede en de bom (1970-1983).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

13

WHAT'S GOING ON

MARVIN GAYE · 1971

De Motown-ster die tegen zijn baas in een zachte vraag stelde over oorlog en geweld.

Les over What's Going On van Marvin Gaye (1971): een protestsong over de Vietnamoorlog, politiegeweld tegen demonstranten en de kloof tussen generaties, die klinkt als een zachte, jazzy soulsong. De les gaat ook over de strijd met Motown-baas Berry Gordy en over het album als geheel, en is muzikaal rijk genoeg voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Het nummer zelf bevat geen grof taalgebruik. De clip uit 2019 toont problemen van nu, zoals vervuild drinkwater, schietpartijen op scholen en politiegeweld, zonder schokkende beelden; bekijk hem vooraf. Image credit: Photograph by Jim Britt, whose other (copyrighted) photos of Gaye from the same / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE VRAAG VAN DEZE LES

Kun je protesteren met een vraag in plaats van met een schreeuw?

NA DEZE LES KUN JE

• vertellen tegen welke problemen What's Going On protesteert

• uitleggen waarom Motown het nummer eerst niet wilde uitbrengen

• beschrijven hoe zang, sound en groove een zachte protestsong maken

Vraag vooraf: hoe klinkt een protestsong volgens jullie? Veel leerlingen denken aan luid, boos en hard. Dit nummer doet het tegenovergestelde: het stelt een vraag en klinkt warm en rustig. Dat contrast is de rode draad van de les.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

KIJK EN LUISTER

Marvin Gaye, What's Going On (clip uit 2019)

Het lied is uit 1971, de clip uit 2019. Welke problemen van nu laat de clip zien? En welk gevoel geeft de muziek je?

Officiële clip op het kanaal MarvinGayeVEVO, gemaakt door regisseur Savanah Leaf voor het zestigjarig bestaan van Motown (2019). In 1971 had het nummer geen clip. De clip is opgenomen in Detroit en Flint, met mensen uit de buurt in plaats van acteurs, en laat problemen van nu zien: het vervuilde drinkwater in Flint, schietpartijen op scholen, zorgkosten en politiegeweld. De geluidsopname is de originele van 1971. Laat leerlingen de problemen noemen en vraag: past een lied van vijftig jaar oud nog steeds? Alternatief zonder beelden van nu: de officiële lyric video (https://www.youtube.com/watch?v=KDK7TiEiMOI). Let bij het begin op de pratende stemmen, alsof je een feestje binnenloopt.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE TIJD

Amerika rond 1970: oorlog, protest en onrust

De VS vechten al jaren in Vietnam. Jonge mannen worden opgeroepen via de dienstplicht en tienduizenden komen niet terug. Thuis gaan studenten massaal de straat op.

De politie treedt soms hard op tegen demonstranten. In de grote steden is er armoede en woede, vooral onder zwarte Amerikanen. Veel mensen vragen zich af: wat gebeurt er met ons land?

Demonstratie tegen de Vietnamoorlog in Boston, oktober 1970.

In 1970 schoot de Nationale Garde vier studenten dood bij een protest op de Kent State University (zie les 10, Ohio). De dienstplicht komt ook terug in les 9 (Fortunate Son). In 1967 waren er zware rellen in Detroit, de stad van Motown. Ruim 58.000 Amerikaanse militairen kwamen om in de Vietnamoorlog. De foto toont een demonstratie in Boston in oktober 1970; het tweede spandoek vraagt om de vrijlating van activiste Angela Davis. Image credit: Nick DeWolf / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

HET ONTSTAAN

Een zanger in de put en een lied van een ander

Marvin Gaye was een hitzanger van Motown, bekend van liefdesliedjes. In 1970 stierf zijn duetpartner Tammi Terrell. Gaye trok zich terug en wilde geen vrolijke hits meer zingen.

Obie Benson van de Four Tops zag in 1969 hoe de politie hard optrad tegen een protest in Berkeley. Hij schreef er met Al Cleveland een lied over. Gaye maakte het af, met wat zijn broer vertelde over Vietnam.

1969

OBIE BENSON ZIET POLITIEGEWELD BIJ EEN PROTEST IN PEOPLE'S PARK, BERKELEY

Op 15 mei 1969 (later Bloody Thursday genoemd) trad de politie hard op tegen demonstranten in People's Park in Berkeley, Californië. Benson bood het lied eerst aan de Four Tops aan, maar die wilden geen protestsong. Gaye schreef nieuwe tekst en melodie en staat als derde schrijver op de plaat. Zijn broer Frankie had in Vietnam gediend en vertelde hem over de oorlog en over wat hij thuis aantrof. Tammi Terrell stierf in maart 1970 aan een hersentumor, 24 jaar oud. Gaye overwoog in die tijd zelfs een carrière als American footballspeler bij de Detroit Lions.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE STRIJD

Marvin Gaye tegen zijn eigen baas

Motown-baas Berry Gordy wilde het nummer niet uitbrengen. Hij vond het te jazzy en te politiek: Motown maakte hits over de liefde, niet over oorlog.

Gaye weigerde nog iets op te nemen tot het lied uitkwam. In januari 1971 verscheen het toch, en het werd een enorme hit. Nu wilde Gordy snel een heel album.

Hitsville U.S.A. in Detroit, het huis van Motown, nu een museum.

Gordy noemde het nummer het slechtste wat hij ooit had gehoord, en vond het jazzy middenstuk ouderwets. Gaye weigerde daarna nog iets op te nemen. Terwijl Gordy op vakantie was in de Bahama's, lieten Harry Balk en verkoopdirecteur Barney Ales in januari 1971 buiten hem om 100.000 exemplaren persen en naar radiozenders sturen. In de eerste week werden er meer dan 200.000 verkocht, en toen ging Gordy om. De single stond vijf weken op 1 in de R&B-lijst en op 2 in de Billboard Hot 100, en werd de snelst verkopende single van Motown tot dan toe. Hitsville U.S.A. in Detroit was het eerste hoofdkantoor en de studio van Motown; delen van het nummer zijn daar opgenomen. Image credit: londonexpat from Westerville, OH, USA / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

COUPLET 1

De zanger richt zich tot mensen die rouwen om wie ze in de oorlog verloren. Het verdriet is te groot geworden. Hij wil dat er iets verandert: minder haat, meer liefde.

COUPLET 2

Nu spreekt hij de oudere generatie aan. Hij wijst oorlog als uitweg af. Hij ziet demonstranten en politie tegenover elkaar staan en vraagt om begrip voor de jongeren.

REFREIN

Steeds weer komt de vraag uit de titel terug. De zanger wil geen ruzie maar een gesprek: eerst begrijpen wat er aan de hand is, dan pas oordelen.

Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Let op het perspectief: de zanger klaagt niet aan maar spreekt mensen rechtstreeks aan, als familie. Hij geeft geen antwoord, hij stelt een vraag. Het album is verteld vanuit een soldaat die terugkomt uit Vietnam en zijn land niet meer herkent. Doorvraag: waarom zou Gaye kiezen voor een vraag en niet voor een eis?

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

VRAAG

Welke oplossing stelt de zanger in What's Going On voor?

A

Harder terugvechten tegen de politie en de regering

B

De oorlog snel winnen zodat de soldaten thuiskomen

C

Stoppen met demonstreren en rustig afwachten

D

Met elkaar praten en liefde tonen in plaats van geweld

Het goede antwoord: met elkaar praten en liefde tonen in plaats van geweld. Het lied kiest geen kant in de zin van winnen of verliezen, maar wijst geweld van alle kanten af. Leerlingen die kiezen voor terugvechten, denken vaak dat elke protestsong oproept tot verzet. Doorvraag: is dat naïef, of juist moedig in een tijd vol geweld?

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE MUZIEK

Zo klinkt een zachte protestsong

Gelaagde zang

Twee zangpartijen van Gaye liggen over elkaar, eerst per ongeluk. Ook het koortje zingt hij zelf.

Jazzy sound

Een zachte, zwevende klank met saxofoon en strijkers, als in de jazz. Heel anders dan de strakke Motown-hits van toen.

Groove

Conga's, bongo's en de lenige bas van James Jamerson. Een ontspannen groove: je gaat ervan bewegen, niet marcheren.

Conceptalbum

Op het album lopen de nummers zonder pauze in elkaar over, als één verhaal, met strijkers erbij.

Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Waar veel protestmuziek uit die tijd hard en fel klinkt, kiest Gaye voor een warme, zachte klank: je wordt uitgenodigd om te luisteren, niet toegeschreeuwd. De conga's en bongo's zijn van Eddie 'Bongo' Brown; Gaye speelt zelf een kistje (box drum) en piano. De altsax-intro van Eli Fontaine (ook gespeld Fountain) was een improvisatie. De dubbele leadzang ontstond toen technici twee takes tegelijk afspeelden; Gaye hield het zo en gebruikte die gelaagde zang daarna vaker. Het was Gayes eerste album als eigen producer en het eerste Motown-album waarop de studioband The Funk Brothers bij naam wordt genoemd. Arrangeur David Van DePitte schreef de strijkerspartijen, gespeeld door musici van het Detroit Symphony Orchestra. De stemmen aan het begin zijn onder anderen van Mel Farr en Lem Barney, spelers van de Detroit Lions. Luistertip: het album loopt door in What's Happening Brother.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

DE NAWERKING

Van één lied naar een meesterwerk

1969

Obie Benson ziet politiegeweld in Berkeley.

1971

De single en het album What's Going On komen uit.

1987

Cyndi Lauper scoort een hit met haar versie.

2003

Het album komt in het nationale geluidsarchief van de VS.

2020

Rolling Stone noemt het het beste album aller tijden.

Uit het album kwamen nog twee grote hits: Mercy Mercy Me (The Ecology), over milieuvervuiling, en Inner City Blues (Make Me Wanna Holler), over armoede in de stad. Gaye was de eerste solozanger met drie top-10-hits in de Hot 100 van één album. Het album kwam uit op 21 mei 1971. In 2001 namen artiesten als Destiny's Child, Christina Aguilera en Nas samen een versie op voor het goede doel (Artists Against AIDS Worldwide). In de lijst van Rolling Stone van 2020 verdrong het album Sgt. Pepper van The Beatles van de eerste plaats. Het nationale geluidsarchief heet de National Recording Registry.

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

STELLING

Een protestsong moet boos klinken om iets te bereiken.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: What's Going On was een van de grootste hits van 1971. Kwam de boodschap misschien juist aan omdat het nummer zo prettig klinkt? Doorvraag 2: vergelijk met een boos nummer uit de reeks, zoals Killing in the Name (les 35). Welk nummer overtuigt iemand die het nog niet met je eens is?

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

TERUG NAAR DE VRAAG

Kun je protesteren met een vraag in plaats van met een schreeuw?

WAT BLIJFT

• What's Going On protesteert tegen de Vietnamoorlog, politiegeweld en haat tussen mensen, maar stelt een vraag in plaats van te schreeuwen.

• Gaye moest vechten tegen zijn eigen platenbaas om het nummer uit te brengen, en kreeg gelijk.

• De gelaagde zang, de zachte, jazzy klank en de rustige groove maken van protest een uitnodiging om te praten.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

Welke vraag zou jij vandaag in een protestlied stellen, en aan wie?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet probleem van nu, een echte vraag (geen verkapte eis) en een duidelijke persoon of groep die wordt aangesproken, zoals Gaye zijn luisteraar aanspreekt als familie. Veelgemaakte fout: een beschuldiging in plaats van een vraag.

LUIDER

13 · WHAT'S GOING ON · MARVIN GAYE

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.