De Kwestie · 3.2 Links, rechts en alles daartussen
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.2
Links, rechts en alles daartussen
Politieke stromingen: vijf manieren om te denken over wat de overheid moet doen.
Verkiezingsbord van de VVD in 1948: liberalen tegen de 'geleide economie' van de sociaaldemocraten.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.2
Links, rechts en alles daartussen
Politieke stromingen: vijf manieren om te denken over wat de overheid moet doen.
Verkiezingsbord van de VVD in 1948: liberalen tegen de 'geleide economie' van de sociaaldemocraten.
Les over politieke stromingen. De kern: standpunten verklaren uit waarden. Blijf evenwichtig: elke stroming verdedigt iets wat veel mensen belangrijk vinden. Partijen koppelen aan stromingen gebeurt pas in les 3.3. Image credit: Nationaal Archief / Wikimedia Commons (CC0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Waarom denken mensen zo verschillend over wat de overheid moet doen?
NA DEZE LES KUN JE
de belangrijkste politieke stromingen en hun kernwaarden beschrijven
standpunten plaatsen op links-rechts en progressief-conservatief
een standpunt verklaren uit de waarden van een stroming
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Cet élément n'a pas d'instructions
Vrijheid: zelf je keuzes maken
Gelijkheid: iedereen gelijke kansen
Verantwoordelijkheid: zorg voor je omgeving
Solidariteit: de sterkste helpt de zwakste
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Welke waarde vind jij het belangrijkst voor de samenleving?
Activatie, hooguit 3 minuten. Laat de uitslag staan en zeg dat er geen goed antwoord is: iedereen vindt alle vier belangrijk, maar de volgorde verschilt. Precies die volgorde is het verschil tussen de stromingen in deze les. Kom er bij de exitvraag op terug.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DRIE KLASSIEKE STROMINGEN
Ontstaan in de negentiende eeuw
Liberalisme
Kernwaarde: vrijheid. Het individu staat centraal. De overheid bemoeit zich zo weinig mogelijk met je leven en met de economie.
Socialisme
Kernwaarden: gelijkheid en solidariteit. De overheid verkleint verschillen en beschermt werknemers. De sociaaldemocratie doet dat stap voor stap.
Confessionalisme
Politiek op basis van het christelijk geloof. Kernwaarde: verantwoordelijkheid. Gezin, school en vereniging zorgen zelf, de overheid springt bij.
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
De drie stromingen ontstonden in de negentiende eeuw, toen de industrialisatie grote tegenstellingen gaf tussen fabrikanten en arbeiders, en gelovigen eigen scholen wilden (de schoolstrijd). Sociaaldemocraten willen hun doelen bereiken via de democratie, niet via een revolutie; dat is het verschil met het communisme. De christendemocratie spreekt van gespreide verantwoordelijkheid en rentmeesterschap (zorg voor de schepping).
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
NIEUWERE STROMINGEN
Groen, nationaal en populistisch
Groene politiek
Kernwaarde: duurzaamheid. De aarde is ook van de generaties na ons. Milieu en klimaat gaan voor economische groei, en wie vervuilt, betaalt. Groene partijen kwamen op vanaf de jaren zeventig.
Nationalisme en populisme
Nationalisme: de eigen natie, cultuur en grenzen staan voorop. Populisme zet "het gewone volk" tegenover "de elite", die niet zou luisteren. Populisme is meer een manier van politiek bedrijven en komt zowel links als rechts voor.
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Populisme is geen stroming zoals de andere, maar een stijl: de politicus zegt de stem van het echte volk te zijn tegenover een gevestigde elite. Het wordt vaak gecombineerd met nationalisme, maar er bestaat ook links populisme. Houd het beschrijvend: het woord wordt in debatten ook als scheldwoord gebruikt, en dat is hier niet de bedoeling.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een partij wil hogere belasting op hoge inkomens en daarmee gratis kinderopvang. Bij welke stroming past dat?
Liberalisme, omdat ouders dan vrij zijn om te werken
Confessionalisme, omdat het gezin centraal staat
Nationalisme, omdat het de eigen bevolking helpt
Socialisme, omdat het verschillen wil verkleinen
Het goede antwoord is socialisme: de overheid neemt van wie veel heeft en geeft het aan iedereen, om verschillen te verkleinen. Een liberaal wil juist lagere belastingen. Een confessionele partij zet het gezin centraal, maar vindt vaak dat ouders zelf moeten kunnen kiezen of ze opvang willen, in plaats van dat de overheid het regelt.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TWEE ASSEN
Links en rechts, progressief en conservatief
Links en rechts
Dit gaat over de economie.
Links wil dat de overheid inkomens eerlijker verdeelt, met hogere belastingen voor wie veel heeft. Rechts wil lagere belastingen en meer ruimte voor de vrije markt en eigen verantwoordelijkheid.
Progressief en conservatief
Dit gaat over verandering.
Progressief wil de samenleving vernieuwen, bijvoorbeeld bij milieu of medisch-ethische vragen. Conservatief wil tradities en wat goed werkt behouden, en verandert liever geleidelijk.
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Links en rechts komen uit de Franse Revolutie: in de Nationale Vergadering zaten de voorstanders van verandering links, de aanhangers van de koning rechts. Twee assen laten zien dat een partij bijvoorbeeld economisch rechts en progressief kan zijn, of economisch links en conservatief. Medisch-ethische vragen zijn bijvoorbeeld euthanasie of embryo-onderzoek.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
CASUS
Moet het ov gratis worden voor scholieren?
In de klas van Aisha (16) gaat het debat over gratis bus en trein voor scholieren.
Daan: "Dan betaalt iedereen mee via de belasting, ook wie nooit de bus neemt. Laat mensen zelf kiezen."
Aisha: "Nu kan een kind met arme ouders minder makkelijk naar een goede school ver weg. Dat is oneerlijk."
Ruben: "Laat gemeenten, scholen en ouders dat samen regelen. Niet alles hoeft vanuit Den Haag."
Mila: "Als meer jongeren de bus pakken, rijden er minder auto's. Goed voor het klimaat."
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Laat leerlingen per persoon de waarde en de stroming noemen. Daan: vrijheid en eigen verantwoordelijkheid (liberaal). Aisha: gelijkheid (sociaaldemocratisch). Ruben: gespreide verantwoordelijkheid (christendemocratisch). Mila: duurzaamheid (groen). Doorvraag: wie heeft hier welk belang? Een scholier heeft er zelf belang bij, een belastingbetaler zonder kinderen minder.
Maak de zinnen af
Wie wil dat de overheid inkomens eerlijker verdeelt, staat economisch links. Wie tradities wil bewaren en liever geleidelijk verandert, is conservatief. Voor een liberaal is vrijheid de belangrijkste waarde. Groene partijen zetten duurzaamheid voorop, en voor een socialist draait het om gelijkheid.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Toepassing van de assen en de kernwaarden. Twijfel tussen solidariteit en gelijkheid is begrijpelijk: socialisten noemen ze allebei, maar solidariteit hoort ook bij de christendemocratie. Vrijheid is het kenmerkende woord van het liberalisme.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: Mensen met de hoogste inkomens moeten veel meer belasting gaan betalen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat stemmen en dan een voor- en een tegenstander hun argument geven. Doorvraag 1: welke waarde zit achter jouw antwoord, vrijheid of gelijkheid? Doorvraag 2: wie heeft er belang bij, en verandert jouw mening als jij later veel gaat verdienen? Benadruk dat beide antwoorden een echte politieke stroming vertegenwoordigen.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Waarom denken mensen zo verschillend over wat de overheid moet doen?
WAT JE NU WEET
Mensen vinden allemaal vrijheid, gelijkheid, verantwoordelijkheid en duurzaamheid belangrijk, maar ze zetten ze in een andere volgorde.
Die volgorde is uitgewerkt in politieke stromingen: liberalisme, socialisme, christendemocratie, groene politiek en nationalisme.
Met links-rechts (economie) en progressief-conservatief (verandering) kun je standpunten ordenen en vergelijken.
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Kies een onderwerp uit het nieuws. Hoe zou een liberaal erover denken, en hoe een socialist? Waarom?
Exit ticket. Een goed antwoord geeft voor beide een standpunt en verklaart het uit de kernwaarde: vrijheid en weinig overheid tegenover gelijkheid en een actieve overheid. Verwachte fout: alleen het standpunt noemen, zonder de waarde erachter. Geschikte onderwerpen: huurprijzen, studiefinanciering, het minimumloon.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Politieke stroming: samenhangend geheel van ideeën over hoe de samenleving eruit moet zien
Liberalisme: stroming met vrijheid van het individu als kernwaarde
Socialisme: stroming met gelijkheid en solidariteit als kernwaarden; sociaaldemocratie werkt via de democratie
Confessionalisme: politiek op basis van het geloof; christendemocratie, met verantwoordelijkheid als kern
Groene politiek: stroming met duurzaamheid als kernwaarde
Nationalisme en populisme: de eigen natie voorop; "het volk" tegenover "de elite" zetten
Links en rechts: meer of minder overheid bij het verdelen van inkomen
Progressief en conservatief: vernieuwen of behouden
§ 3.2 Links, rechts en alles daartussen
Cet élément n'a pas d'instructions
