De Kwestie · 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

• newEditor
• Maatschappijleer
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 4,5

Introduction

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 1 (Samenleving onder de loep), paragraaf 1.3: Hoe weet je of je kunt geloven wat je ziet en leest? Wat media doen, waarom iets nieuws wordt en hoe je nep van echt onderscheidt. Les van 40 minuten met een stelling als discussiemoment.

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

PARAGRAAF 1.3

Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

Wat media doen, waarom iets nieuws wordt en hoe je nep van echt onderscheidt.

Scrollen door het nieuws: wat je ziet, kiest vaak een algoritme.

Paragraaf 1.3 van De Kwestie. Media zijn een belangrijke bron van informatie over de samenleving, en ook een bron van vorming (socialisatie). Deze les sluit aan op 1.2: dezelfde vragen over betrouwbaarheid gelden ook voor berichten en beelden. Image credit: Japanexperterna.se / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

DE KWESTIE

Hoe weet je of je kunt geloven wat je ziet en leest?

NA DEZE LES KUN JE

• de functies van media en de criteria voor nieuwswaarde uitleggen

• framing, desinformatie en een filterbubbel herkennen

• met vaste vragen een bericht of beeld controleren

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

1

TikTok, Instagram of Snapchat

2

Een nieuwsapp of nieuwssite

3

YouTube of podcasts

4

Ouders, vrienden of de klassenapp

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Waar haal jij het meeste nieuws vandaan?

Activatie, hooguit 3 minuten. Onderzoek laat al jaren zien dat jongeren hun nieuws steeds vaker via sociale media krijgen en minder via kranten en tv. Doorvraag: wie bepaalt wat je op die plekken te zien krijgt? Daar komt de les later op terug (algoritmes).

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

WAT DOEN MEDIA?

Vier functies van media

Informeren

Media vertellen wat er gebeurt: in de buurt, in Den Haag en in de wereld.

Meningen vormen

Opiniestukken, talkshows en reacties laten standpunten zien en botsen.

Controleren

Journalisten zoeken uit wat machthebbers verkeerd doen: de waakhond.

Vermaken

Series, games, memes en quizzen: media zijn er ook voor ontspanning.

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

In veel methoden staan deze als informatieve, opiniërende, controlerende en amuserende functie; soms komt er een socialiserende functie bij (media leren je normen en waarden). De waakhondfunctie is voor een democratie het belangrijkst: onderzoeksjournalisten brachten bijvoorbeeld de toeslagenaffaire mee aan het licht.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

NIEUWSWAARDE

Waarom haalt het ene bericht het nieuws?

Een redactie kan niet alles brengen en kiest. Iets heeft meer nieuwswaarde als het nieuw is, dichtbij gebeurt, veel mensen raakt, afwijkt van normaal, over bekende mensen gaat of een conflict laat zien.

Wat je niet ziet, is ook een keuze.

Een stapel kranten: elke redactie kiest wat nieuws is.

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

De criteria voor nieuwswaarde: actualiteit, nabijheid, impact (hoeveel mensen het raakt), afwijking of sensatie, bekende personen en conflict. Laat leerlingen de voorpagina van een nieuwsapp van vandaag langs deze criteria gaan. Doorvraag: welke criteria werken op sociale media nog sterker? Image credit: Bernerlover / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Een busongeluk in Zwolle is groot nieuws, een groter busongeluk in Peru niet. Welk criterium verklaart dat?

A

Actualiteit

B

Conflict

C

Nabijheid

D

Bekende personen

Nabijheid: nieuws dat dicht bij de lezer gebeurt, of over mensen zoals zij, voelt belangrijker. Actualiteit geldt voor beide ongelukken even sterk, er is geen conflict en er zijn geen bekende personen bij betrokken.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

BEGRIP

Framing

Een onderwerp met woorden of beelden in een bepaald kader zetten, zodat je er op een bepaalde manier over gaat denken.

VOORBEELD

"Lastenverlichting" klinkt anders dan "minder belasting": het woord "lasten" zegt al dat belasting iets vervelends is. Een klimaatprotest is voor de een "actie", voor de ander "overlast".

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

Framing hoeft geen leugen te zijn: de feiten kunnen kloppen en toch stuurt de woordkeus. Politici, journalisten en bedrijven framen allemaal. Doorvraag: welk frame gebruik jij als je je ouders om iets vraagt?

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

NEP, ECHT OF ERTUSSENIN

Niet alles wat onjuist is, is expres

Desinformatie

Onjuiste informatie die expres wordt verspreid om te misleiden, bijvoorbeeld om verkiezingen te beïnvloeden of geld te verdienen.

Misinformatie

Onjuiste informatie die mensen zonder opzet doorsturen, omdat ze denken dat het klopt.

Deepfake

Een nepbeeld, nepfilmpje of nepstem die met AI is gemaakt en er echt uitziet. Vaak niet meer met het blote oog te herkennen.

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

"Nepnieuws" is de verzamelnaam die iedereen gebruikt, ook politici die er echte berichten mee wegzetten die hun niet bevallen; daarom gebruiken onderzoekers liever desinformatie en misinformatie. Misinformatie begint vaak als desinformatie: iemand maakt het expres, anderen sturen het te goeder trouw door.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

CASUS

Noor en haar For You-pagina

Noor (16) kijkt een paar filmpjes over gezond eten. Het algoritme van de app ziet dat ze blijft kijken en laat haar meer zien. Na een week gaat haar hele tijdlijn over afvallen en "foute" voedingsmiddelen. Andere geluiden ziet ze niet meer: ze zit in een filterbubbel.

Dan ziet ze een foto van een dokter die een populaire snack "gif" noemt. Voor ze hem doorstuurt, zoekt ze de dokter op: die bestaat niet. De foto is met AI gemaakt.

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

Een algoritme laat je zien wat je langer laat kijken, niet wat klopt. Doorvraag: hoe kan Noor uit haar bubbel komen? Bijvoorbeeld bewust andere accounts volgen, filmpjes wegswipen, de tijdlijn resetten, nieuws ook uit andere bronnen halen. Met een omgekeerde zoekopdracht naar een afbeelding (reverse image search) zie je waar een beeld eerder opdook.

Maak de zinnen af

Een app laat je vooral zien wat je al leuk vindt. Dat regelt een algoritme. Zo kom je in een filterbubbel en zie je andere meningen niet meer. Iemand die expres een nepbericht maakt om kiezers te misleiden, verspreidt desinformatie op sociale media.

algoritme

filterbubbel

desinformatie

misinformatie

framing

nieuwswaarde

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Het verschil tussen desinformatie en misinformatie zit in de opzet: hier wil de maker expres misleiden. Wie het bericht daarna gelovig doorstuurt, verspreidt misinformatie. Veelgemaakte fout: framing invullen bij het nepbericht; framing gaat over woordkeus, niet over onware feiten.

1

Eens

2

Oneens

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Stelling: Sociale media moeten nepnieuws verwijderen, ook als dat de vrijheid van meningsuiting beperkt.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Voor: desinformatie kan verkiezingen en de volksgezondheid schaden. Tegen: wie bepaalt wat nep is? Een bedrijf of de overheid krijgt dan veel macht over wat mensen mogen zeggen. Doorvraag 1: welke waarden botsen hier (veiligheid of waarheid tegenover vrijheid)? Doorvraag 2: moet een bericht weg, of is een waarschuwing of factcheck erbij genoeg? Achtergrond: de Europese Digital Services Act (sinds 2024 volledig van kracht) verplicht grote platforms om illegale inhoud aan te pakken en de risico's van desinformatie te beperken. De vrijheid van meningsuiting staat in artikel 7 van de Grondwet.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

TERUG NAAR DE KWESTIE

Hoe weet je of je kunt geloven wat je ziet en leest?

WAT JE NU WEET

• Media kiezen wat nieuws is en hoe ze het brengen: nieuwswaarde en framing sturen wat je denkt.

• Onjuiste informatie kan expres zijn (desinformatie) of per ongeluk (misinformatie), en AI maakt nep steeds echter.

• Controleer daarom altijd: wie maakt het, wat zeggen andere bronnen en waar komt het beeld vandaan?

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

Je krijgt in de klassenapp een schokkend filmpje. Wat check je voordat je het doorstuurt? Noem drie dingen.

Exit ticket. Een goed antwoord noemt drie concrete controles: wie heeft het gemaakt en met welk belang, brengen betrouwbare nieuwsmedia het ook, waar en wanneer is het beeld eerder verschenen (reverse image search), kan het met AI gemaakt zijn, en wil het vooral boos of bang maken? Veelgemaakte fout: "kijken of het echt lijkt"; bij deepfakes werkt dat niet meer.

De Kwestie

THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP

BEGRIPPEN

Woorden van deze les

Waakhondfunctie: media controleren wie macht heeft

Nieuwswaarde: hoe geschikt een gebeurtenis is om nieuws te worden

Framing: een onderwerp met woorden of beelden in een bepaald kader zetten

Desinformatie: onjuiste informatie die expres wordt verspreid om te misleiden

Misinformatie: onjuiste informatie die zonder opzet wordt verspreid

Algoritme: rekenregel die bepaalt wat je op een app te zien krijgt

Filterbubbel: je ziet vooral informatie die past bij wat je al vindt

Deepfake: met AI gemaakt nepbeeld, nepfilmpje of nepstem

§ 1.3 Klopt dit wel? Kritisch kijken naar media